Respublikamızda ilim hám bilimlendiriwdiń rawajlanıwına óz úlesin qosqan, jas áwladlarımızdıń keleshegi ushın miynet etken ilimpazlarımız oǵada kóp. Ásirese, olardıń arasında hayal-qızlardıń bar ekenligi kewlimizde maqtanısh sezimlerin payda etedi. Usınday ilimpazlarımız qatarında óziniń 46 jıllıq sanalı ómirin ilimge baǵıshlaǵan, fizika iliminiń ele de tıń bolǵan sırların ashıwǵa úles qosqan professor Sharipa Bekmuradovna Utamuradova bolıp tabıladı.

1979-jılı Tashkent mámleketlik universiteti (házirgi Ózbekstan Milliy universiteti) niń fizika fakultetin «yarımótkizgishler hám dielektrikler fizikası» qánigeligi boyınsha tamamlaǵan ol, 1980-jılı Tashkent mámleketlik universitetiniń aspiranturasına kirip, Leningrad qalasındaǵı A.F.Ioffe atındaǵı Fizika-texnika institutına xızmet saparına jiberiledi. Bul jerde quwatlı yarımótkizgishli qurılmalar laboratoriyasında fizika-matematika ilimleriniń doktorı A.A.Lebedev basshılıǵında ilimiy jumısın alıp barıp, 1983-1986-jılları Ámeliy fizika ilimiy-izertlew institutı yarımótkizgishler fizikası laboratoriyasında kishi ilimiy xızmetkeri, 1986-1993-jılları úlken ilimiy xızmetker bolıp jumıs isleydi.
Usı jıllar arasında onıń bir neshe jıllıq ilimiy izlenisleri óziniń unamlı nátiyjesin berip, ol 1987-jılı A.F.Ioffe atındaǵı Fizika-texnika institutınıń qánigelestirilgen keńesinde «Marganec penen legirlengen kremniyde tereń qáddilerdiń elektronlıq spektrin izertlew» temasında kandidatlıq dissertaciyasın qorǵap shıǵadı.
Sharipa Utamuradova 1993-1996-jılları Tashkent mámleketlik universitetiniń universiteti) doktoranturasında tálim alǵan ol, 1996-2004-jılları Ámeliy fizika ilimiy-izertlew institutı yarımótkizgishler fizikası laboratoriyası baslıǵınıń orınbasarı lawazımında jumıs isleydi.
Sh.Utamuradova mámleketimizde shólkemlestirilgen bir neshe fundamental, ámeliy hám ilimpaz hayal-qızlar grantlarınıń jeńimpazı bolıp esaplanadı. Sonıń ishinde, 2003-2007-jılları “T-ionlarınıń aralaspası menen legirlengen monokristallıq kremniydiń defektli strukturasınıń qáliplesiw hám rawajlanıw processlerin izertlew,” 2007-2011-jılları “Izuchenie zakonomernostey defektobrazovaniya v monokristallicheskom kremniy s primesno-defektnımi assotsiatami i dinamicheskix processov formirovaniya skrıtnıx granic razdela poluprovodnik-dielektrik”, 2009-2011-jılları «Kremniyli MDP-strukturaları parametrleriniń turaqlılıǵın asırıw usılların islep shıǵıw», 2012-2014-jılları “Kremniyli MDP-strukturalıq komponentler nanostrukturalastırılgan silicidlerdi alıw texnologiyasın islep shıǵıw», 2015-2017-jılları “Radiaciyaga joqarı turaqlı legirlengen kremniy hám kremniyli diod strukturalardı alıw texnologiyasın hám kremniyli quyash elementleriniń fotosezgirligin arttırıw usılların islep shıǵıw” atamasındaǵı grant tańlawlarında turaqlı qatnasıp, ámeliy hám fundamental grantlardıń jeńimpazı sıpatında belgili ilimpaz boldı.
2004-2017-jılları Ámeliy fizika ilimiy-izertlew institutınıń yarımótkizgishler fizikası laboratoriyasınıń baslıǵı lawazımında islegen Sharipa Utamuradovanıń baslaması menen 2018-jılı Oraylıq Aziyada birden-bir bolǵan Yarımótkizgishler fizikası hám mikroelektronika ilimiy-izertlew institutı shólkemlestirildi hám sol jıldan baslap usı instituttıń direktorı lawazımında islep kelmekte.
Sh.Utamuradova 2017-jılı Tashkent qalasındaǵı Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyasınıń Fizika-texnika institutınıń qánigelestirilgen keńesinde “T-ionları qosımshaları menen legirlengen kremniyde nuqsan oraylarınıń qáliplesiwi hám rawajlanıw processlerı” degen temada óziniń doktorlıq dissertaciyasın tabıslı qorǵap shıǵadı.
Usı ótken jıllar ishinde Sh.Utamuradova basshılıǵında elimizdegi joqarı bilimlendiriw mákemeleri, ilimiy-izertlew mákemeleri, xojalıq basqarıw uyımları, sanaat hám basqa da mápdar shólkemler, sonday-aq, jeke menshik sektordıń yarımótkizgishler fizikası hám yarımótkizgishli mikroelektronika tarawında innovaciyalardı engiziwge qaratılǵan óz-ara birge islesiwi boyınsha ilajlar islep shıǵıladı hám ámelge asırıladı. Islep shıǵılǵan termikalıq turaqlı hám radiaciyaǵa shıdamlı materiallar alıw texnologiyaları hám basqa da ilimiy nátiyjelerden “Ózeltexsanaat” akcionerlik kompaniyasınıń “FOTON” akcionerlik jámiyetinde paydalanılmaqta.
Ol óziniń kóp jıllıq ilimiy jumısı dawamında yarımótkizgishler fizikası tarawında hár qıylı ótiwshi elementler menen legirlengen kremniy tiykarındaǵı yarımótkizgishli materiallardıń fizikalıq qásiyetlerin, qosımsha elementlerdiń óz-ara tásir etisiw processleriniń ózgesheliklerin úyreniw boyınsha nátiyjeli izleniwler alıp bardı. Sonday-aq, jańa funkcionallıq ózgesheliklerge iye bolǵan ıssılıqqa shıdamlı datchiklerdi laboratoriya sharayatında jaratıw, radiaciyaǵa shıdamlı yarımótkizgishli materiallardı jaratıw texnologiyasın islep shıǵıw hám kremniy tiykarındaǵı quyash elementleriniń sezgirligin arttırıw baǵdarında ilimiy-izertlew jumısların ámelge asırdı.
Házirgi waqıtta bolsa institutta yarımótkizgishler fizikası pániniń rawajlanıwı hám instituttıń materiallıq-texnikalıq bazasınıń bekkemleniwi ústinde tabıslı jumıs alıp barıw menen birge, Joqarı attestaciya komissiyası dizimine kirgizilgen “Ózbekstan Milliy universiteti xabarshısı” hám “Ándijan universiteti ilimiy xabarshısı,” “Universal Journal of Physics Research” jurnalları redakciyalıq keńesiniń aǵzası bolıp xızmet etpekte.
Sonı aytıp ótiwimiz kerek, Sh Utamuradova jas ilimpazlardıń ustazı bolıp, onıń baslaması menen yarımótkizgishlerde defektler payda bolıwı boyınsha jańa ilimiy mektep jaratıldı hám ol 400 den aslam ilimiy jumıslar, sonıń ishinde, 8 monografiya, 4 sabaqlıq, 7 oqıw qollanba hám 5 patenttiń avtorı. Onıń basshılıǵında 3 doktorlıq hám 6 kandidatlıq dissertaciya tabıslı túrde qorǵaldı. Bakalavriat hám magistratura studentlerine ilimiy basshılıq etedi.
Sonıń ishinde, ayrıqsha atap ótiwimiz kerek, biziń respublikamızdan da bir qatar ilimpazlar Sharipa Utamuradova basshılıǵındaǵı ilimiy keńeste ilimiy dárejeler alıwǵa miyasar boldı. Olar arasında Abat Muratov, Sultanbek Abdijaliev, Bayram Ismailov, Anifa Paluanova, Zoir Kenjaev, Elmira Nawrızalieva, Ernazar Kosbergenov, Dáryabay Esbergenov, Xojaaxmetjan Turekeev, Sabırbay Tursınbaev hám Mardon Asqarovlardı aytıp ótsek boladı.
Ilimpazdıń kóp jıllıq miyneti, ilim-bilimlendiriw tarawın rawajlandırıwǵa qosqan úlesi, jámiyetlik jumıslarda belsene qatnasqanı ushın 2016-jılı “Ózbekstan Ǵárezsizligine 25 jıl,” 2021-jılı “Ózbekstan Ǵárezsizligine 30 jıl” hám 2022-jılı “Ózbekstan Konstituciyasınıń 30 jıllıǵı,” 2024-jılı “Joqarı bilimlendiriw aǵlası” kókirek nıshanları menen sıylıqlandı.
Sh.Utamuradovanıń ilim hám bilimlendiriwge qosqan ayrıqsha miynetleri haqqında qansha aytsaq ta az. Ustazdıń qolında tárbiya alǵan san mıńlaǵan shákirtleri búgingi kúni respublikamızdıń sociallıq-ekonomikalıq tarawlarda óz ornına iye qánigeler bolıp jetilisti hám miynet etpekte.
Biz sózimizdiń sońında, óziniń sabırlılıǵı, miynet súygishligi, keńpeyilligi menen júreklerden orın alǵan úlgili ustaz, belgili ilim ǵayratkeri Sharipa Utamuradovanıń ilimiy-pedagogikalıq jumıslarında tabıslar tilep qalamız.

Marat Tagaev,
Berdaq atındaǵı QMU
fizika kafedrasi professori.
Bóribay Dawletmuratov,
Ájiniyaz atındaǵı NMPI professorı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi