Bárshemizge belgili húrmetli Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev usı jıldıń 5-mart kúni “Korrupciyanıń aldın alıw boyınsha jumıslardıń nátiyjeliligi hám aldaǵı tiykarǵı wazıypalar”ǵa arnalǵan Korrupciyaǵa qarsı gúresiw Milliy keńesiniń keńeytilgen májilisine qatnastı.

Májiliste keń kólemde, qatań talaplar menen hár bir máselege ashıq aydınlıq kirgizilip, sheshimleri kórsetilip, anıq wazıypalar belgileniwi bárshemizde bul illetke ayawsız qarsı gúresiu boyınsha juwapkershilik sezimin jáne de kúsheytti. Haqıykıtında da, húrmetli Prezidentimiz atap ótkenindey, “Reformalar jolındaǵı eń úlken tosqınlıq hám irkinish – bul korrupciya bolıp esaplanadı”.
Májiliste belgilengen tapsırmalardıń orınlanıwın támiyinlew boyınsha mámleketimiz basshısı 55 anıq maqsetke baǵdarlanǵan baslamanı alǵa qoydı hám olardıń sheńberinde 5 nızam, 12 párman hám qararlar islep shıǵılıwı belgilendi.
Tiykarǵı wazıypalardıń orınlanıwın támiyinlew, sonday-aq, korrupciyaǵa qarsı gúresiw boyınsha jańa sistemanı engizip, bul máselege jámiyetshilik, parlament hám puqaralıq jámiyeti institutların keńnen mobilizaciyalaw maqsetinde 2025 jıldıń 21-aprel sánesinde Prezidentimizdiń “Korrupciyaǵa qarsı gúresiw sistemasın jáne de jetilistiriw boyınsha belgilengen tiykarǵı wazıypalardıń orınlanıwın nátiyjeli shólkemlestiriwge baylanıslı ilajlar haqqında”ǵı PP – 71-sanlı Pármanı hám “Mámleketlik uyımlar hám shólkemlerdiń korrupciyaǵa qarsı ishki qadaǵalaw bólimleriniń biyǵárezligin támiyinlew hám jumısınıń nátiyjeliligin arttırıw ilajları haqqında”ǵı PQ – 147-sanlı Qararı kabıl etildi.
Párman menen belgilengen tapsırmalardıń orınlanıwın támiyinlew boyınsha islep shıǵılatuǵın normativlik-huqıqıy hújjetler dizimi (1- qosımshaǵa m muwapıq) hám ámeliy ilajlar baǵdarlaması (2-qosımshaǵa muwapıq) tastıyıqlandı. 1- qosımshaǵa muwapıq keńeytilgen májilisinde belgilengen tapsırmalardıń orınlanıwın támiyinlew boyınsha 21 normativlik-huqıqıy hújjetler joybarları islep shıǵılıwı belgilendi.
Dáslep nızam joybarları haqqında aytıp ótemiz.
1.Húrmetli Prezidentimiz Korrupciyaǵa qarsı gúresiw Milliy keńesiniń keńeytilgen májilisindegi bayanatında jáne bir áhmiyetli, bárshe kútken másele – mámleketlik xızmetkerlerdiń dáramatın hám múlkin deklaraciyalawǵa baylanıslı nızamdı qabıl etiw waqtı-sáti kelgenligi atap ótken edi. Jınayıy dáramatlardı legallastırıw menen baylanıslı jınayatlar ushın juwapkershilikti de xalıqaralıq standartlarǵa beyimlestiriw zárúr dedi. Usı jıldıńmay ayına “Mámleketlik xızmetkerlerdiń dáramatları hám múlkin deklaraciyalaw haqqında”ǵı nızam joybarın islep shıgıw nazerde tutılmaqta. Joybarda deklaraciya subektleri, obektleri hám onda sáwlelendiriletuǵın maǵlıwmatlar, deklaraciyanı usınıw forması hám tártibi, onı tekseriw tártibi belgilenedi.
Nızamda mámleketlik kárxana hám shólkemlerdiń basshıları hám orınbasarları, olardıń ómirlik joldası hám jas óspirim perzentleriniń dáramatları hám múlkin májbúriy deklaraciyalaw sistemasın engiziw belgilenedi. Deklaraciya beriwden bas tartıw yaki jalǵan maǵlıwmat beriw, onı jumıstan shetletiw hám juwapkershilikke tartıwǵa tiykar boladı.
Mámleketlik xızmetker deklaraciya etken dáramatına sáykes kelmeytuǵın múlkti qay jerden alǵanın dálillewi tiyis boladı. Nızamsız baylıq arttırıw ushın juwapkershilik belgilenedi.
Sonı aytıp ótiw kerek, Prezidentimizdiń 2021-jıl 6-iyul sánesinde qabıl etilgen PQ-5177-sanlı Qararına muwapıq, dáramat hám múlk deklaraciyaları boyınsha maǵlıumatlar bazasın qáliplestitiriw hám tekseriwdiń elektron málimleme sistemasın jaratıw, onı salıq, bajıxana, mámleketlik kadastr hám basqa tiyisli uyımlardıń maǵlıwmatlar bazaları menen integraciyalaw ilajları belgilengen.
2. Usı jıldıń may ayına “Jınayıy dáramatlardı legallastırıw menen baylanıslı jınayatlar ushın juwapkershilikti xalıqaralıq standartlarǵa beyimlestiriw” boyınsha nızam joybarı islep shıǵıladı.
Bul Nızamda jınayıy dáramatlardı legallastırıw jınayatı ushın belgilengen jaza ilajların qılmıstıń sociallıq qáwiplilik dárejesine sáykes túrde qayta bólistiriw; insayderlik(kupıya maglıwmatlar) málimlemeden paydalanıw yamasa bahalı qaǵazlar bazarında hiylekerlik islew menen baylanıslı jaǵdaylar ushın hákimshilik hám jınayıy juwapkershilikti belgilew; ekstremizmdi qarjılandırǵanı ushın jınayıy juwapkershilik kirgiziw máseleleri názerde tutıladı.
Ózbekstan Respublikası Jınayat kodeksiniń 243 statyasında “Jınayıy jol menen alınǵan dáramatlardı járiyalaw (legallastırıw)” jınayatı ushın hám Xákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 1793 statyasında “Jınayıy jol menen alınǵan dáramatlardı legallastırıwga, terrorizmdi qarjılandırıwǵa hám ǵalabalıq qırǵın quralların tarqatıwdı qarjılandırıwǵa qarsı guresiw haqındaǵı nızamshılıktı buzıw”qılmısı ushın juwapkershilik kórsetilgenligin atap ótiw kerek. Joqarıdaǵı nızam menen usı hám basqa statyalarǵa qosımsha hám ózgerisler kirgizildi.
3. Húrmetli Prezidentimiz Milliy keńestiń keńeytilgen májilisinde bunnan bılay, ministr hám hákimler lawazımǵa tayınlanıwınan aldın korrupciyanıń aldın alıw boyınsha anıq rejesin parlament hám jergilikli keńesler aldında qorǵaytuǵın sistema engiziwdi usınıs etken edi. Usı jıldıń may ayına “Ministr hám hákimler lawazımına talabanlardı kórip shıǵıwda olar tárepinen korrupciyanıń aldın alıw jumısı boyınsha anıq reje qorǵalıwı haqqında”ǵı nızam hújjetlerine ózgeris hám qosımshalar kirgiziw boyınsha nızam joybarın tayarlaw belgilendi.
Bul Nızamda ministr hám hákimler lawazımına talabanlar tiyislisinshe Oliy Majlis Nızamshılıq palatası hám xalıq deputatları keńeslerinde kórip shıǵılıp atırǵanda olar tárepinen korrupciyanıń aldın alıw boyınsha anıq reje qorǵalıwına baylanıslı tártip názerde tutıladı.
Mámleket basshısı keńeytilgen májiliste “Korrupciyanıń aldın alıw – mámleketlik xızmetke professional hám pidayı kadrlardı tańlaw hám olardı “hadallıq vakcinası” menen shanshıwdan baslanadı,”dedi. Jumısqa qabıllawdı ashıq-aydın ótkeriw, mámleketlik xızmetkerlerdiń reestrin belgilew, kadrlardıń korrupciyaǵa beyimliligin úyreniw boyınsha párman joybarın kirgiziw tapsırıldı.
4. Húrmetli Prezidentimiz keńeytilgen májiliste ádil sudlawdı ámelge asırıwda advokatlardıń ornı júdá áhmiyetli, bul baǵdarda advokatlarǵa qorǵawındaǵı puqaraǵa óz waqtında huqıqıy járdem kórsete alıwı ushın imkaniyat jaratıw kerek ekenligi atap ótip, tiyisli nızam joybarın kirgiziwdi tapsırdı. Usı jıldıń iyun ayına “Puqaralarǵa sapalı yuridikalıq járdem kórsetiliwinde advokatlardıń jumısına tosqınlıq etip atırǵan faktorlardı saplastırıw”ǵa qaratılǵan nızam joybarın tayarlaw názerde tutılmaqta..Joybarda advokatlardıń jumısına tosqınlıq etip atırǵan faktorlardı saplastırıwǵa qaratılǵan mexanizmler islep shıǵıladı. Nızamdı islep shıǵıwda Ózbekstan Respublikası Konstituciyasıń 142 – statyasında belgilengen “Advokat óz kásiplik wazıypaların ámelge asırıp atırǵanda onıń jumısına aralasıwǵa jol qoyılmaydı. Advokatqa óziniń qorǵawındaǵı shaxs penen irkinishsiz hám qupıya ushırasıw, másláhátler beriw ushın sharayatlar támiyinlenedi. Advokat, onıń ar-namısı, qádir qımbatı hám kásiplik jumısı mámleket qorǵawında boladı hám nızam menen qorǵaladı” degen normalar tikkeley basshılıqqa alınadı. Sonday aq, onda xalıq aralıq normalar hám sırt el tájiriybesi keńnen paydalanıldı.
5. Májiliste húrmetli Prezidentimiz terepinen házirgi waqıtta nızamshılıqta korrupciyalıq jınayatlardıń anıq dizimi joq ekenine itibar qaratıldı. Parlament tastıyıqlaǵan nızamda tiykarınan jazanı kúsheytiwdiń ózi menen sheklenip qalǵanı, korrupciyanıń aldın alıw, adamlarımızdı oǵan shıdamsızlıq ruwxında tárbiyalaw, profilaktika mexanizmlerin jaratıw, jınayattı ashıwǵa járdem bergenlerdi xoshametlew sıyaqlı máseleler sáwlelendirilmegeni kórsetip ótildi. Sonıń ushın Prezident bul nızamdı qayta islew ushın qaytaratuǵının ayttı.
Usı jıldıń iyun ayına “Korrupciyalıq jınayatlardıń anıq dizimi hám bul baǵdarda jaza ilajların kúsheytiw”di názerde tutatuǵın nızam joybarı islep shıǵıladı..”Ózbekstan Respublikasınıń Jınayat kodeksine korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlar ushın juwapkershiliktiń sózsiz ekenligin támiyinlewge qaratılǵan ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw haqqında”ǵı Nızam qayta kórip shıǵılıp, onda:
korrupciya jınayatlarınıń anıq dizimi hám bul baǵdarda jaza ilajların kúsheytiw;
korrupciyanıń aldın alıw, xalıqtı, ásirese, jaslardı oǵan mawasasızlıq ruwxında tárbiyalaw, profilaktika mexanizmlerin jaratıw;
korrupciya haqqında xabar bergen shaxslardı xoshametlew hám qorǵaw tártibi názerde tutıladı.
Sonı aytıw kerek, korrupciya bul shaxstıń óz lawazım yamasa xızmet dárejesinen jeke mápleri yamasa basqa shaxslardıń mápleri jolında materiallıq yamasa materiallıq emes payda alıw maqsetinde nızamǵa qılap ráwishte paydalanıwı. Eger korrupciyalıq jınayatlardıń mazmun hám belgilerin ashatuǵın bolsaq, birinshiden, bul jınayatlardıń subekti, yaǵnıy jınayat islegen adam lawazımdaǵı shaxs bolıwı tiyis.
Ekinshiden, ayıpker shaxsta materiallıq payda kóriw motivi hám payda alıw maqseti boladı(pul, zat, xızmet). Mısalı para alıw, beriw hám hár qıylı formalarda múlklerdi ózlestiriw, talan-taraj etiw.JK 192-9-statyası kommerciyada para alıw; JK 210 st. – para alıw, 211 st. – para beriw, 167 st. 3 bólimi “d” bánti- lawazımnan paydalanıp talan-taraj etiw h.t.b.. Korrupciyalıq jaǵdaylar tek ǵana ekonomikalıq jınayatlarda emes, al xalıq xojalıgınıń barlıq tarawlarında bolıwı múmkin. Mısalı JK 202 st.(xaywanat yaki ósimlikler dunyasınan paydalanıw tártibin buzıw), JK..2444st.(ushıwshısız ushatuǵın apparatlardı nızamǵa qılap ráwishte alıp kiriw, ótkeriw, alıw, saklaw yaki olardan paydalanıw) JK 250-1 st. (Pirotexnika buyımlarınıń nızamǵa qılap aylanısı), JK 252 st.(Radioaktiv materiallardı nızamǵa qılap ráwishte iyelew), JK 271st. (Náshebentlik zatlar, olardıń analogları yaki psixotrop zatlardı nızamǵa qılap ráwishte iyelew h.t.b.). Bul jınayatlar materiallıq payda kóriw maqsetinde lawazımnan paydalanıp islengen jaǵdaylarda usı statyalardıń 2 yaki 3 bólimi menen juwapkershilikke tartıladı. Korrupciyalıq belgilerge iyejınayatlardıń kóp bolıwı sebepli olardıń anıq dizimin islep shıǵıw xalıq aralıq tájiriybeni úyrengen xalda úlken izleniwdi talap etedi.úshinshiden, korrupciyalıq jınayatlarda materiallıq emes payda kóriw, bul –shaxstıń lawazımınan paydalanıp nızamhámtártip-qaǵıydalardı buzıp, basqa adamlardıń nızamlı máplerine zıyan tiygizgen halda, tek ǵana jaqın adamlarına járdem beriw(neopotizim – tuwısqanlarǵa járdem beriw, kronizm – jaqın doslarına járdem beriw, traybalizm – urıwlasları, awıllaslarına járdem beriw, favoritizm-ózi jaqsı kórgen adamlarǵa járdem beriw, protekcionizm – joqarı instanciyadan járdem beriw, qollaw). Máselen jumısqa yaki joqarı lawazımǵa tek ǵana jakın adamların alıw, al ılayıqlı, bilimli, tájriybeli adamlardı inabatqa almaw, premiya beriw, sanatoriyaǵa jiberiw, jeńillengen bahada turaq-jay alıw, sıylıq hám ataqlarǵa usınıw h.t.b. .(JK 205, 206 statyaları). Bunday mákeme hám shólkemlerde máplerdiń soqlıgısıwı keńnen orın alǵan boladı. Korrupciya batpaǵına túsken mákeme hám shólkemlerde rawajlanıw bolmaydı(kerekli qánigeler jetispewshiligi, nızamlardıń buzılıwına sharayat jaratıladı), xızmetkerlerdiń huqıqları hám nızamlı mápleri ayaq astı boladı.
Korrupciyalıq jınayatlardıń anıq dizimi islep shıǵılǵanda korrupciyalıq belgilerge iye hár bir jınayat itibarda bolıwı tiyis. Sebebi, bul dizimge kirgizilgen jınayatlarǵa jaza kúsheytiledi, jazadan muddetinen burın azat etiliwine ruqsat etilmeydi, juwapkershiliktiń sózsiz principi támiynlenedi. Sonıń menen birge, Agentlik tárepinen “Korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlardı ámelge asırıwda ayıplı dep tabılǵan shaxslardıń ashıq elektron reestri” júrgiziledi.
Reestrge kirgizilgen shaxslarǵa: mámleketlik xızmetke qabıl etiliwi hám mámleketlik sıylıqlar menen sıylıqlanıwı; saylanatuǵın hám ayrıqsha tártipte tayınlanatuǵın lawazımlarǵa talabanlardıń kórsetiliwi; mámleketlik mákemelerde basshılıq lawazımlarında jumıs islewi; mámleketlik aktivlerdi menshiklestiriw menen baylanıslı tender hám tańlaw sawdalarında qatnasıw qadaǵan etiledi, sonday aq, basqa da sheklewler kórsetiledi.
6.Májiliste húrmetli Prezidentimiz terepinen Salıq uyımlarınıń xızmetkerleri hár bir máhállege biriktirilgeni menen túsimler keskin artpaǵanı atap ótildi. Máselen, mıńlaǵan kárxana esabatlarında birde-bir xızmetker joq dep kórsetken bolsa, jáne mıńlaǵan kárxana 2 yamasa 1 jumısshını kórsetpekte. Bul salıq uyımları jasırın ekonomika menen tómen islep atırǵanınan derek ekeni kórsetip ótildi.
Insaplı isbilermenlerge qosımsha qun salıǵı 7 kún ishinde qaytarıp beriliwi belgilengen. Biraq, salıq basshıları isbilermenlerdiń 487 milliard sumlıq 2,5 mıńǵa shamalas múrájatın óz waqtında kórip shıqpaǵan.
Usı jıldıń iyun ayına “Máhálle hám kárxana kesiminde islesiw sistemasında jasırın ekonomikanıń aldın alıw baǵdarında salıq qadaǵalaw ilajların jetilistiriw” boyınsha nızam joybarı islep shıǵıladı. Onda, salıq uyımları tárepinen kárxana yamasa isbilermenlik subektlerinde salıqqa baylanıslı huqıqbuzarlıqlar anıqlanǵan jaǵdayda olardı saplastırıw boyınsha operativ ilajlar kóriw; salıqqa baylanıslı ayırım huqıqbuzarlıqlar birinshi márte júz bergende isbilermenlik subektlerin dáslepki eskertiw; huqıqbuzarlıq úsh kún múddette saplastırılmasa yamasa qaytadan anıqlansa, sonnan keyin salıq tekseriwin ótkeriw tártibin engiziw názerde tutıladı.
Párman menen belgilengen tapsırmalardıń orınlanıwın támiyinlew boyınsha islep shıǵılatuǵın normativlik-huqıqıy hújjetler diziminde tómendegi párman, qarar , normativlik-huqıqıy akt hám hújjetler,máseleler orın aldı. Olar:
– “Mámleketlik puqaralıq xızmetinde jumısqa qabıl etiw processleriniń ashıq-aydınlıǵın támiyinlew, mámleketlik puqaralıq xızmetkerlerdiń reestrin belgilew, kadrlardıń korrupciyaǵa beyimlilik dárejesin úyreniw” boyınsha párman joybarı.
-“Korrupciyaǵa qarsı gúresiw boyınsha 2025-2026-jıllarǵa mólsherlengen mámleketlik baǵdarlamanı tastıyıqlaw haqqında” qarar joybarı.
-“Mámleketlik uyımlar hám shólkemlerdiń korrupciyaǵa qarsı ishki qadaǵalaw sisteması (“komplaens-qadaǵalaw”) nátiyjeliligin bunnan bılay da arttırıw ilajları haqqında”ǵıqarar joybarı.

-“Birlesken Milletler Shólkeminiń Korrupciyaǵa qarsı konvenciyasına aǵza mámleketler konferenciyasın 2027-jılı Ózbekstanda ótkeriw boyınsha baǵdarlamanı tastıyıqlaw” boyınsha Húkimet hújjeti joybarı.

-“Iri investiciyalıq joybarlarda korrupciyaǵa qarsı xalıqaralıq standartlardı engiziw hám iri aukcion shártlerin básekige shıdamlılıq ekspertizasınan ótkeriw” boyınsha qarar joybarı.
-“Kommerciyalıq bankler tárepinen jeńilletilgen kredit ajıratıw jumısında korrupciyalıq faktorlardı saplastırıw” boyınsha normativlik-huqıqıy akt joybarı.
-“Toylar, shańaraqlıq saltanatlar, mereke hám máresimler ótkeriliwin tártipke salıw” boyınsha Oliy Majlis palataları keńesleriniń qospa qararınıń joybarı hám basqa áxmiyetli normativlik-huqıqıy hújjetler joybarların islep shıǵıw názerde tutılǵan.
Sózimizdiń juwmaǵında húrmetli Prezidentimiz Milliy keńestiń keńeytilgen májilisinde aytıp ótkenindey, «Korrupciyaǵa qarsı gúresiwde hámmemiz birden-bir kúsh bolıp háreket etsek, álbette, jáne de úlken unamlı nátiyjege erisemiz”.

Batır Matmuratov,
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler  Keńesiniń
Korrupciyaǵa qarsı ishki qadaǵalaw bóliminiń baslıǵı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi