Elimiz – ilim-bilimniń oshaǵı, oyshıllar Watanı bolıp tabıladı. Ilim hám aǵartıwshılıqqa bolǵan umtılıs ázelden xalqımızdıń qanına sińip ketken. Ullı ata-babalarımız ózleriniń joqarı intellektuallıq potencialı menen dúnya civilizaciyasına salmaqlı úles qosqan. Búgin olardıń múnásip dawamshıları bolǵan ilimpazlarımız bar eken, olar ilimniń rawajlanıwı jolında nátiyjeli jumısı menen dúnya iliminde múnásip orınǵa iye.

Áne, usılardan biri belgili ilimpaz, matematik fizika hám funkcional analiz tarawındaǵı, differencial operatorlardıń spektral teoriyası, matematikalıq fizika teńlemeleri ushın shegaralıq máseleler teoriyası hám garmoniyalıq analizge úlken úles qosqan kórnekli kadr, fizika-matematika ilimleriniń doktorı, professor, Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń akademigi, Beruniy atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı Shavkat Alimov bolıp tabıladı.
Sh.Alimov differencial operatorlardıń spektral teoriyası hám garmoniyalıq analiz tarawında ilimiy mektep jaratqan, respublikamızda ilim hám joqarı bilimlendiriwdiń jankúyer shólkemlestiriwshisi, matematikanıń rawajlanıwına salmaqlı úles qosqan ilimpaz, mámleketlik hám jámiyetlik ǵayratker bolıp tabıladı.
Oraylıq Aziyada, atap aytqanda, Ózbekstanda matematikalıq izertewlerdiń jańa baǵdarı – differecial operatorlardıń jańa baǵdarı – differencial operatorlardıń spektral teoriyası, matematikalıq fizikanıń zamanagóy usılları rawajlanıp barıwı jáne bul baǵdarlardaǵı dúnyaǵa belgili ilimiy mekteptiń shólkemlestiriliwi hám onıń jedel rawajlanıwı tikkeley akademik Sh.Alimovtıń ismi menen tıǵız baylanıslı bolıp tabıladı.
Usı kúnlerde teberik 80 jastı qarsı alǵan ilimpazdıń basıp ótken uzaq hám mashaqatlı jolına názer taslar ekenbiz, hámiyshe ilimge bolǵan umtılıs, tártip-intizam, kishipeyil minez-qulqı menen tárbiyası, óz isine sadıqlıǵı onıń jetiskenliklerine jol ashtı, desek aljasıq bolmaydı.
Shavkat Alimov 1945-jılı Nókis qalasında xızmetker shańaraǵında tuwılǵan. Tashkenttegi 88-mektepti 1962-jılı altın medal menen pitkergennen soń, Moskva mámleketlik universitetiniń Fizika fakultetine oqıwǵa kiredi hám Matematika kafedrası boyınsha 1968-jılı jeńillikli diplom menen tamamlaydı. 1968-1970-jıllarda usı kafedrada aspiranturanı professor Vladimir Ilin basshılıǵında óteydi hám 1970-jılı burınǵı Awqam Ilimler akademiyası janındaǵı Ámeliy matematika institutı Ilimiy keńesinde akademik M.Keldish basshılıǵında funkciyalar teoriyası hám funkcional analiz baǵdarı boyınsha kandidatlıq dissertaciyasın qorǵaǵan.
1970-jıldan óziniń miynet jolın Moskva mámleketlik universitetiniń sol waqıtta ashılǵan Esaplaw matematikası hám kibernetika fakultetinde assisent lawazımınan baslaydı, 1972-jıldan 1974-jılǵa shekem bolsa docent lawazımında isleydi.
1973-jılı Moskva mámleketlik universitetiniń Esaplaw matematikası hám kibernetika fakultetiniń Ilimiy keńesinde matematikalıq fizika teńlemeleri boyınsha doktorlıq dissertaciyasın 28 jasında jaqladı. 1973-jılı matematikalıq fizika teńlemeleriniń spektral teoriyası boyınsha izlenisleri ushın mámleket jaslarınıń joqarı sıylıǵına sazawar boldı. 1974-jılı Moskva mámleketlik universiteti Esaplaw matematikası hám kibernetika fakultetiniń professorı lawazımına tańlaw tiykarında saylandı.
1974-jıldan 1984-jılǵa shekem MMU Esaplaw matematikası hám kibernetika fakultetiniń Ulıwma matematika kafedrasınıń professorı bolıp islegen. Usı dáwir ishinde doktorlıq dissertaciyasın qorǵaw boyınsha eki qánigelesken keńestiń aǵzası bolǵan. 1970-jıldan 1984-jılǵa shekem ustazı professor V.Ilin menen birgelikte matematikalıq fizikanıń funkcionallıq usılları boyınsha ilimiy-izertlew seminarına basshılıq etken.
Usı jıldıń sentyabrinen ilimpaz jumısın Tashkent mámleketlik universitetine (Házirgi Ózbekstan Milliy universiteti) kóshiredi. 1985-jıldan bir múddet Ózbekstan Ilimler Akademiyası Matematika institutı direktorınıń orınbasarı sıpatında isleydi.
1985-1987-jıllarda Samarqand mámleketlik universitetine, 1987-1990-jıllarda bolsa Tashkent mámleketlik universitetine, basshılıq etti. Onıń basshılıq jumısındaǵı jetiskenlikleri múnásip tán alındı. 1990-1992-jıllarda Joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw ministri sıpatında jumıs alıp barǵan.
Ilimpazdıń xalıqaralıq qatnasıqlardaǵı bilim hám tájiriybesi de ayrıqsha áhmiyetke iye. Sonday-aq, 1994-1995-jıllarda Shavkat Alimov Ózbekstan Sırtqı isler ministriniń orınbasarı bolıp isleydi. 1995-1998-jıllarda elimizdiń Qıtay Xalıq Respublikasındaǵı ayrıqsha hám tolıq huqıqlı elshisi, 1998-2003-jıllarda Jáhán ekonomikası hám diplomatiyası universitetiniń Ilimiy isler boyınsha prorektorı wazıypalarında, 2000-2001-jıllarda AQShtıń Kaliforniya texnologiya institutında (Caltech) professor-izertlewshisi (Visiting Researcher) bolǵan. Tashkentke qaytqannan soń, 2012-jılǵa shekem Ózbekstan Milliy universiteti Matematikalıq fizika kafedrasınıń professorı lawazımında isledi. Sonıń menen birge, 2006-jıldan Moskva mámleketlik universitetiniń Tashkent filialınıń Ámeliy matematika fakultetiniń professorı bolıp islegen.
2012-jıldan 2017-jılǵa shekem Kuala-Lumpurdaǵı Malayziya mikroelektronikalıq sistemalar (MIMOS) institutınıń matematikalıq modellestiriw laboratoriyasına basshılıq etip keldi, sonıń menen birge, usı instituttıń (Chief Scientist) bas ilimpazı sıpatında jumıs alıp barǵan.
2017-jıldan 2019-jılǵa shekem Ózbekstan Milliy universitetiniń Differencial teńlemeler hám matematikalıq fizika kafedrasınıń professorı lawazımında isledi. 2019-jıldan búgingi kúnge shekem “Intellektuallıq programmalastırıw sistemaları” ilimiy-ámeliy orayınıń ilimiy konsultantı hám Ózbekstan Milliy universiteti rektorınıń másláhátshisi sıpatında jumıs alıp barmaqta.

Sh.Alimovtıń tiykarǵı ilimiy jumısı jeke tuwındılı diferencial teńlemelerdiń spektral teoriyası hám matematikalıq fizika teńlemeleri ushın shegaralıq máseleler teoriyasına baǵıshlanǵan bolıp, onda, ásirese, onıń ilimiy basshısı akademik V.Ilin izertlewleriniń tásiri úlken bolǵan.
Ótken ásirdiń jetpisinshi jıllarınıń basında Shavkat Alimov tárepinen ıqtıyarlı tártipli tegis koefficientli elliptikalıq operatorlar menen baylanıslı spektral jayılmalardıń jaqınlasıwı hám jámleniwi máseleleri boyınsha izleniwler alıp barılǵan. Differenciallasıwshı funkciyalardıń eń áhmiyetli klasları ushın spektral jayılmalardıń funkciyaǵa tegis jaqınlasıwshı bolıwın támiyinleytuǵın anıq shártler tabılǵan. Tabılǵan shártler hátteki metematikalıq fizikanıń Laplas operatorı sıyaqlı ilimiy jumıslarında Lp klasstan alınǵan funkciya spektral jayılmasınıń jámleniw máselesi úyrenilgen hám onda birinshi márte spektral jayılmanıń Riss ortashası hesh bir noqatta toplanbaytuǵın, usı klasstan alınǵan funkciyaǵa mısal qurıldı.
1970-jıllardıń aqırında A.Bicadzeniń usınısı menen Shavkat Alimov tárepinen ekinshi tártipli elliptikalıq teńlemeler ushın buzılıwshı baǵıt boyınsha tuwındılı shegaralıq máseleler úyrenildi. Onıń tárepinen, atap aytqanda, shegaralıq shártti anıqlaytuǵın vektor maydannıń urınıw tártibine baylanıslı halda sheshim tegisliginiń joǵalıwınıń anıq tártibi tabılǵan. Biraz keyinirek usıǵan uqsaytuǵın nátiyjeler shved matematigi Bent Vincel tárepinen alındı.
Shavkat Alimov tárepinen bul máseleni sheshiw ushın islep shıǵılǵan usıldı ıqtıyarlı xarakterdegi (dárejeli bolıwı shárt bolmaǵan) urınıwǵa iye bolǵan hám sheshim tegisliginiń joǵalıwın súwretlew ushın funkciyalar klasınan ulıwmalasqan tegislik talap etiletuǵın jaǵdaylarda da qollanıw múmkin boldı.
1980-jıllardıń basında Sh.Alimov tárepinen singulyar koefficientli elliptikalıq teńlemeler ushın izertlewler alıp barıldı. Bunday teńlemeler klasına tek ayırım noqatlarda ǵana emes, al sheksizlikke ketetuǵın kóp túrliliklerde de ayrıqshalıqqa iye potenciallı Shredinger teńlemesi tiyisli boladı. Buǵan áhmiyetli mısal retinde kvant mexanikasındaǵı óz-ara kulon kúshleri tásirindegi kóp molekulalı sistemanı anlatıwshı Shredinger operatorın keltiriw múmkin. Bunday tenlemeler ushın spektrallıq funkciyanıń anıq bahası hám qálegen funkciyanı spektrallıq jayılmalar járdeminde ańlatıw shártleri anıqlandı.
Usı dáwirde Shavkat Alimov tárepinen lokal emes shegaralıq máselelerdiń spektrallıq ózgeshelikleri úyrenildi, bul máselelerde izlenip atırǵan funkciyanıń shegaranıń ayırım bólimindegi kólemleri menen onıń taraw ishindegi noqatlardaǵı kólemleri shegaralıq shártler arqalı baylanısadı. Bul tiptegi máseleler birinshi márte A.Bicadze hám A.Samarskiy tárepinen qoyılǵan hám úyrenilgen. Usı sıyaqlı máselelerdiń ózgesheligi sonda, olar óz-ózine qospa bolmaydı hám sonıń ushın olardıń spektri klassikalıq jaǵdayǵa qaraǵanda quramalı xarakterge iye bolıwı múmkin. Ilimpaz bir qatar lokal emes shegaralıq máseleler ushın tolıq tán funkciyalar sisteması bar ekeni hám sáykes sistemalardıń bazisligin dálillewge eristi.
Sonıń menen birge, akademik Shavkat Alimov qırıq jıl dawamında mektep bilimlendiriwi matematikasın jetilistiriwde belsene qatnasıp kelmekte. Ol 1978-1984-jıllarda burınǵa Awqam Ilimler akademiyası Matematika bóliminiń mektep sabaqlıqları hám oqıw baǵdarlamaları boyınsha komissiyasınıń ilimiy xatkeri bolıp jumıs alıp bardı. Ol orta mektepler ushın Rossiya Federaciyası, Ukraina, Belarus Respublikası hám basqa kóplegen mámleketlerde tán alınǵan “Algebra hám analiz tiykarları” sabaqlıqlarınıń avtorlarınan biri bolıp tabıladı.
Bunnan tısqarı, joqarı oqıw orınlarınıń studentleri ushın sabaqlıq hám oqıw qollanbaların tayarlaw hám basıp shıǵarıwda da belsene qatnasıp kelmekte. Atap aytqanda, 2012-jılı Shavkat Alimovtıń shákirti, professor R.Ashurov penen birgelikte eki bólimnen ibarat “Matematikalıq analiz” oqıw qollanbasın tayarladı. Bul oqıw qollanbanı qayta islep, onıń ekinshi basılımı 2018-jılı úsh tomlıq sabaqlıq sıpatında basıp shıgarıldı.
Ilimiy izertlewler alıp barıw hám bayanatlar oqıw ushın akademik Shavkat Alimov AQSh, Yaponiya, Germaniya, Vengriya, Polsha, Kuba, Malayziya hám basqa da mámleketlerdiń universitetlerinde bolǵan. Delegaciya basshısı hám aǵzası sıpatında Vashington (AQSh), London (Ullı Britaniya), Parij (Franciya), Rim (Italiya), Bryussel (Belgiya), Vena (Avstriya), Praga (CHexiya), Bratislava (Slovakiya), Sofiya (Bolgariya), Skope (Makedoniya), Tokio (Yaponiya), Kair (Egipet), Deli (Hindstan), Jakarta (Indoneziya) sıyaqlı kóplegen qalalarǵa barǵan.
Ilimpazdıń 150 den aslam ilimiy maqalaları hám kóplegen oqıw-metodikalıq jumısları basıp shıǵarılǵan. Onıń shákirtleriniń arasında 10 ilim doktorı hám 20 dan artıq ilim kandidatları bolıp, olar tek ǵana mámleketimizde emes, al Rossiya Federaciyası, Túrkiya, Finlandiya, Malayziya, AQSh sıyaqlı mámleketlerdegi universitet hám ilimiy oraylarda jumıs alıp barmaqta.
Shavkat Alimovtıń matematika tarawındaǵı ilimiy izertlewleri, oylap tabıwları hám xızmetleri xalıqaralıq kólemde tán alınǵan. Ol 1984-jılı Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń xabarshı aǵzası, 1991-jılı Xalıqaralıq joqarı bilimlendiriw ilimler akademiyasınıń akademigi, 2000-jıldan baslap Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyasınıń akademigi.

Álbette, hár bir tarawdıń rawajlanıwı usı tarawda miynet etip atırǵan pidayı, jankúyer insanlardıń jemisli miynetine baylanıslı. Sh.Alimov Beruniy atındaǵı Ózbekstan Mámleketlik sıylıǵına iye boldı. Ilim hám bilimlendiriwdegi tabısları ushın “Mehnat shuhrati” ordeni menen sıylıqlandı.
Ata-babalar hám áwladlar arasında ózine tán kópir wazıypasın atqarǵan hám atqarıp atırǵan qanshadan-qansha ibratlı insanlar bizdi bárqulla rawajlanıwǵa úles qosıwǵa shaqıradı. Olardıń qatarında ustazımız, akademik Shavkat Alimovtıń bar ekeninen maqtanamız. Búgin teberik 80 jastı qarsı alıp atırǵan ustazdıń jumısı shákirtler ushın ibrat, hár bir násiyatı bolsa hikmetten ibarat.
Joqarı insanıylıq pazıyletke iye, ruwxıy jaqtan bay, óziniń ádil principlerine sadıq, ájayıp ilimpazdıń kóp qırlı pútkil ómiri ilimniń rawajlanıwına hám Watanǵa xızmet etiwdiń ayqın kórinisi bolıp tabıladı.

Shavkat AYuPOV,
Ózbekstan ilimler akademiyası
prezidenti, akademik,
Inomjon MADJIDOV,
Ózbekstan Milliy universiteti
rektorı, professor.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi