Múnásibet

Sud hákimiyatınıń tiykarǵı wazıypası – puqaralardıń huqıqları menen erkinliklerin, nızamlı máplerin qorǵaw, nızamlardı qollanıwda nızamlılıq hám ádillikti támiyinlewden ibarat. Jámiyetlik turmıstıń barlıq salalarında ámelge asırılıp atırǵan keń kólemli reformalar, óz gezeginde, is boyınsha barlıq jaǵdaylar sud tárepinen hár tárepleme tekserilip, dálillerge qalıs baha beriliwine, aqlaw húkimleriniń kóbeyiwine tiykar jaratpaqta. Nátiyjede, puqaralardıń sudqa bolǵan isenimi de artpaqta.
Prezidentimiz tárepinen 2024-jıl 10-iyunde qabıl etilgen “Operativ izlew hám tergew jumısında shaxstıń huqıqları menen erkinliklerin isenimli qorǵaw kepilliklerin bunnan bılay da kúsheytiw ilajları haqqında”ǵı pármanı sud-huqıq sistemasındaǵı nátiyjeli reformalardıń izshil dawamı boldı.
Párman menen sud-huqıq sistemasında zamanagóy talaplar hám xalıqaralıq standartlar tiykarında isti sudqa shekem júrgiziw basqıshında tergew sudyası lawazımı engiziletuǵını belgilendi.
Tergew sudyası – Ózbekstan sud sisteması ushın jańa institut bolıp, onıń aldına júdá áhmiyetli maqset hám wazıypalar qoyıldı. Bul lawazım jınayat isleri boyınsha rayonlıq hám qalalıq sudlarda engizildi.
Párman tiykarındaǵı eń áhmiyetli jańalıq, 2025-jıldıń 1-yanvarınan jınayat isleri boyınsha rayonlıq, qalalıq sudlarda tergew sudyası lawazımı engizildi. Tergew sudyaları jınayat isleri boyınsha sudqa shekemgi is júrgiziw dáwirinde processual qararlarǵa sankciya beriw máselesin kórip shıǵadı.
Bunnan tısqarı, tergew sudyalarına hákimshilik huqıqbuzarlıqlar haqqındaǵı islerdi kórip shıǵıw wákilligi berildi. Olar kórip shıqqan hákimshilik huqıqbuzarlıq haqqındaǵı isler bolsa, ámeldegi tártip boyınsha joqarı instanciyalarda qayta kórip shıǵıladı. Sonday-aq, tergew sudyası sankciyalar hám májbúrlew ilajların qollanıw máselesin de sheshedi.
Rawajlanǵan mámleketlerdiń yurisdikciyasında hár qıylı kórinislerde tabıslı qollanılıp kiyatırǵan bul ámeliyat milliy nızamshılıǵımızǵa, qalaberdi, milliy mentalitetimizge sáykes tárizde islep shıǵıldı.
Endi bul instituttıń tariyxına azǵana názer salatuǵın bolsaq, tergew sudyası institutı, ásirese, Franciyada óziniń tariyxıy tamırlarına iye. Bul institut haqqındaǵı dáslepki esletpeler usı mámleketke barıp taqaladı. Institut normativlik hújjetlerde birinshi márte 1808-jılı Napoleon jınayat-tergew kodeksinde sáwlelendirgen. Rossiyada 1860-jıldan “sud tergewshileri” atı menen tanıla baslaǵan. Olardıń payda bolıwı menen tergew funkciyası policiya hám prokuratura jumısınan ajıratılǵan.
Bul institut sırt ellerde, sonıń ishinde, 2002-jılı Litvada, 2003-jılı Moldaviya hám Estoniyada, 2005-jılı Latviyada, 2013-jılı Ukrainada, al 2015-jılı Qazaqstan, Gruziya hám Qırǵızstanda engizilgen. Bunnan tısqarı, Belgiya, Greciya, Irak, Ispaniya, Niderlandiya hám Xorvatiya mámleketlerinde de óz jumısın tabıslı ámelge asırıp kelmekte.
Jaqınǵa shekem jınayat isleri boyınsha sudlarǵa hákimshilik huqıqbuzarlıqqa baylanıslı isler, jınayat isleri, lawazımlı shaxslardıń shıǵarǵan qararları ústinen bildirilgen shaǵımlar jáne sudqa shekemgi is júrgiziw dáwirinde processual qararlarǵa sankciya beriwge baylanıslı islerdi kórip shıǵıw wákilligi berilgen edi. Bul óz ornında jınayat isleri boyınsha rayon (qala)lıq sudlarda jeke tártipte jumıs alıp barıp atırǵan bir sudyanıń ózine júdá kóp jumıslardı kórip shıǵıw wazıypasın júklewi menen birge, óz gezeginde bul puqaralar tárepinen orınlı narazılıqlarǵa da sebepshi bolıp atırǵan edi. Engizilip atırǵan jańa tártip arqalı jınayat isleri boyınsha birinshi instanciya sudlarınıń sudyaları arasında jumıs kóleminiń teń salmaqlılıǵın tolıq támiyinlewge erisiledi.
Usı jerde jaqında “Ózbekstan Respublikasınıń ayırım nızam hújjetlerine shaxstıń huqıqları menen erkinliklerin isenimli qorǵaw kepilliklerin bunnan bılay da kúsheytiwge qaratılǵan ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw haqqında”ǵı nızamı qabıl etilgenin ayrıqsha atap ótiw orınlı.
Bul nızam menen bir qatar nızam hújjetlerine ózgerisler hám qosımshalar kirgizildi.
Atap aytqanda, Jınayat-processual kodeksi “Tergew sudyasınıń wákillikleri” atamasındaǵı 311-statyası menen tolıqtırıldı. Oǵan bola, tergew sudyası jeke ózi jumıs alıp baradı. Sudqa shekemgi is júrgiziw basqıshında shaxstıń huqıqları, erkinlikleri hám nızamlı máplerine ámel etiliwi ústinen sud qadaǵalawın ámelge asıradı.
Tergew sudyası óz wákilliginen kelip shıǵıp, qamaqqa alıw yamasa úy qamaǵı túrindegi qáwipsizlik ilajın qollanıw, qamaqta saqlaw yamasa úy qamaǵı múddetin sozıw, irkip turıw múddetin qırıq segiz saatqa shekem sozıw haqqındaǵı ótinishlerdi kórip shıǵadı.
Sonday-aq, pasporttıń (kóshpeli hújjettiń) ámel etiwin toqtatıp turıw, ayıplanıwshını lawazımınan shetletiw, shaxstı medicinalıq mákemege jaylastırıw, sonday-aq, ayıplanıwshınıń medicinalıq mákemede bolıw múddetin sozıw, óli deneni eksgumaciyalaw, pochta-telegraf jóneltpelerin xatlaw hám prokurordıń gúwa hám jábirleniwshiniń (puqaralıq dawagerdiń) kórsetpelerin aldınnan bekkemlew haqqındaǵı ótinishlerin kórip shıǵıw, tintiw ótkeriw, telefon hám basqa da telekommunikaciya qurılmaları arqalı alıp barılatuǵın sóylesiwlerdi tıńlaw, olar arqalı jiberiletuǵın málimlemeni alıw, múlkti xatlaw haqqındaǵı ótinishlerdi kórip shıǵıw sıyaqlı 11 túrdegi sankciya hám májbúrlew sharaların qollanıw máselesin kórip shıǵıw wákilligi berildi.
Sonday-aq, jınayat isleri boyınsha sudqa shekemgi is júrgiziw dáwirinde tergew sudyası tárepinen processuallıq qararlarǵa berilgen sankciyalar tek ǵana appelyaciya instanciyasında Qaraqalpaqstan Respublikası sudı, wálayatlar hám Tashkent qalası sudları, Ózbekstan Respublikası áskeriy sudı tárepinen jeke tártipte qayta kórip shıǵılıw tártibi belgilendi.
Tergew sudyası óz jumısın erkin ámelge asıradı hám ol tek ǵana nızamǵa boysınadı. Tergew sudyasına ádil sudlawdı ámelge asırıw menen baylanıslı bolmaǵan hár qanday wazıypalardıń júkleniwine jol qoyılmaydı.
Puqaralardıń huqıqları menen erkinliklerin, olardıń nızamlı máplerin qorǵaw, nızam ústinligine erisiw, ádillikti támiyinlewde pútkilley jańa – tergew sudyası institutınıń engizilgenligi sud-huqıq tarawındaǵı reformalarda jańa basqıshtı baslap berdi. Haqıyqatında da, tergew sudyası institutı sud sistemasında qısqa waqıt ishinde óz ornına iye bolatuǵını dáslepki kúnlerden-aq kózge taslana basladı.
Qaraqalpaqstan Respublikasında jınayat isleri boyınsha rayon (qala)lıq sudlarda usı jıldıń 1-yanvar sánesinen baslap 18 tergew sudyası óz jumısın basladı.
Bul jańa institut sudlardıń jumıslarında isti sudqa shekem júrgiziwde táreplerdiń teńligi hám tartısıw principiniń támiyinleniwine, qorǵawshınıń huqıqlarınıń keńeyiwine jáne ayıplaw hám qorǵaw tárepiniń jumısı ústinen qalıs sud qadaǵalawınıń ámelge asırılıwına jáne de qolaylı sharayat jaratıp, jınayat hám hákimshilik huqıqbuzarlıq haqqındaǵı islerdiń óz waqtında hám sapalı kóriliwi, eń baslısı “Xabeas korpus” institutın ámeliyatqa jáne de keńirek engiziw imkaniyatların jaratıw arqalı puqaralardıń narazılıqlarınıń óz-ózinen saplastırılıwına hám ádil sudlawǵa bolǵan isenimin arttırıwǵa xızmet etedi.
Eń baslısı, sorastırıw hám tergew jumısında shaxstıń huqıqları menen erkinliklerin sud arqalı isenimli qorǵawǵa hám xalıqtıń sudlarǵa bolǵan isenimin jáne de bekkemlewge xızmet etedi.

Abılay ADILOV,
Qaraqalpaqstan Respublikası sudı baslıǵınıń orinbasarı,
Jınayat isleri boyınsha sudlaw kollegiyasınıń baslıǵı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi.