Hár jılı dúnya júzi tutınıwshılar jámiyetshiligi 15-marttı xalıqaralıq tutınıwshılardıń huqıqların qorǵaw kúni retinde belgilep kelmekte.

Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, 1962-jılı 15-mart kúni AQSh Prezidenti Djon Kennedi tárepinen mámleket kongresinde tutınıwshılardıń 4 tiykarǵı xuqıqları oqıp esittirilgen hám bul xuqıqlardıń mámleket tárepinen kepillikli qorǵalıwı belgilengen. Atap aytqanda, qáwipsiz bolıw, maǵlıwmat alıw, erkin tańlaw, tıńlatıw huqıqlarına iye.
1985-jılı aprel ayında BMSh Bas Assambleyası «Tutınıwshılardıń máplerin qorǵawdı basqarıwdıń 4-basqarıw principi» rezolyuciyasın qabıl etip, onda tutınıwshılardıń huqıqlarına jetkerilgen zıyandı qaplaw, qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw, tutınıw bilimine iye bolıw, bazalıq tutınıwdı qanaatlandırıw sıyaqlı qosımsha huqıqlar belgilep berilgen.
1996-jılı 26-aprelde Ózbekstan Respublikasınıń «Tutınıwshılardıń huqıqların qorǵaw haqqında»ǵı Nızamınıń qabıl etiliwi arqalı mámleketimiz tárepinen tutınıwshılardıń huqıqları menen máplerin qorǵaw mexanizmi hám kepilligi belgilendi.
Biz usı nızam talaplarınıń orınlanıwı, ámelge asırılıp atırǵan jumıslardıń nátiyjeleri hám basqa da bul baǵdardaǵı qızıqtırǵan sorawlarımızǵa juwap alıw maqsetinde Qaraqalpaqstan Respublikası Tutınıwshılardıń məplerin qorǵaw orayınıń direktorı Axmet Urumbaevtı sáwbetke tarttıq.
– Axmet Nagmetovich, Siz basqarıp atırǵan mámleketlik emes kommerciyalık emes shólkemniń tutınıwshılarǵa kórsetip atırǵan xızmetleri haqqında maǵlıwmat berseńiz.
– Biz hámmemiz tutınıwshımız. Hár kúngi talaplardan kelip shıqqan halda medicina, sawda, awqatlanıw, kommunallıq, avtotransport, temir jol transportı, hawa jolları, baylanıs, dárixana hám basqa da xızmet túrlerinen paydalanǵanda, tutınıwshılardıń sapalı tovarlar (jumıs, xızmetler)dı satıp alıwı menen baylanıslı huqıqların, ómirine hám salamatlıǵına qáwipsiz bolıwı, tovarlar (jumıs, xızmetler) haqqında maǵlıwmat alıw, ózleriniń basqa da huqıqları menen máplerin qorǵawda «Tutınıwshılardıń xuqıqların qorǵaw haqqında»ǵı Nızamshılıq talapların basshılıqqa alıwı shárt.
Tutınıwshılardıń məplerin qorǵaw orayına joqarıda atap ótilgen «Tutınıwshılardıń xuqıqların qorǵaw haqqında»ǵı Nızam talapların qadaǵalaw wazıypası júklengen.
Búgingi kúnde Oray tutınıwshılardıń huqıqların qorǵaw haqqındaǵı nızamshılıq xújjetleriniń orınlanıwın qadaǵalaw menen birge, usı nızamnıń mánisin xalıqqa jetkerip, olardıń huqıqları menen mápleri buzılǵan jaǵdaydaǵı háreketlerin ǵalaba xabar quralları arqalı, seminarlar, oqıwlardı shólkemlestiriw arqalı túsindirip barmaqta. Usınday úgit-násiyat, túsinik jumıslarına qaramastan huqıqları menen mápleri buzılǵan tutınıwshılardan kóplegen múrájatler kelip túspekte hám olar Oray tárepinen hárekettegi nızamshılıq talaplarına tiykarlanǵan halda úyrenip shıǵılmaqta.
– Usı múrájatler qalay sheshilmekte, túsinik hám úgit-násiyat jumıslarınıń nátiyjesi qalay bolmaqta?
– Orayǵa jazba hám isenim telefonı arqalı berilgen arza hám shaǵımlardıń derlik 85-90 procenti tutınıwshılardıń paydasına sheshilmekte. Kelip túsken jámi 52 múrájat tolıq qórip shıǵılıp, tutınıwshılardıń paydasına 75 million sum qayta esaplandı.
Tutınıwshılardıń məplerin qorǵaw məseleleri boyınsha olardan kelip túsip atırǵan shaǵım hám arzalardıń kѳpshiligi ishki tutınıw bazarında sapası həm talaplarǵa juwap bermeytuǵın kúndelikli xojalıǵımızda paydalanılatuǵın úskeneler həm insan ѳmiri həm salamatlıǵına qəwip tuwdıratuǵın tovarlardıń satılıwı menen baylanıslı bolıp qalmaqta.
Bul jaǵdaylarǵa jol qoymaw ushın jəmiyetlik qadaǵalawdı ele de kúsheytiw, xalıqtıń huqıqıy bilimin həm tutınıw mədeniyatın arttırıwǵa baylanıslı túsinik jumısların alıp barıwdı jetilistiriw zərúr.

Respublikamızda jasap atırǵan puqaralardı birinshi gezekte, bazarlarda, supermarket, azıq-awqat dúkanlarında múddeti kѳrsetilmegen, sapası tѳmen ѳnimlerdi satıp almawǵa shaqırıp qalamız. Bul ѳnimlerdiń birinshi gezekte hər bir adamnıń densawlıǵına keri təsir kѳrsetiw qəwipi bar. Isbilermenler bunday ѳnimlerdiń adamnıń densawlıǵına keri təsir kѳrsetiwin bilse de oǵan kѳz jumıp ѳtedi. Sebebi, isbilermenler bul ѳnimlerdiń múddetin ѳtkerip alıwına qaramastan sawda oraylarında satıwdı dawam etedi. Oǵan baslı sebep olar (isbilermenler) bul ѳnimlerge ѳz esaplarınan kѳp muǵdarda pul jumsaydı.
– Bunday jaǵdayda qanday másláhát beresiz?
– Usı jerde ayırım isbilermenlerdiń dúkanlarında múddeti ѳtiwine bir hápte qalǵan, sapası tѳmen azıq-awqat ѳnimlerin həm kúndelikli paydalanılatuǵın úskenelerdi hár qıylı sáne yamasa bayram múnásibeti menen «Akciya» ótkeriw jolı arqalı puqaralardı qızıqtırıp satıwǵa erisetuǵınlıǵın atap ótiwimiz kerek. Usı joqarıdaǵılardı esapqa alıp puqaralardı (tutınıwshılardı) bunday ѳnimlerden awlaq bolıwın həm hər bir almaqshı bolǵan azıq-awqat ѳnimleriniń belgilengen sertifikatların talap etip alıwǵa haqılı ekenin bildiremiz.
Buǵan mısal retinde, Qaraqalpaqstan Respublikası Tutınıwshılardıń məplerin qorǵaw orayına kelip túsken ayırım múrəjatlardı, máselen, 2024-jılı puqaralardan kelip túsken múrəjatlardıń kópshiligi texnika satıwshı iri sawda oraylarınan kredit esabına bѳlip tѳlewge alǵan kir juwǵısh úskene, televizor, telefonlar h.t.basqa úskeneler bolıp tabıladı. Atap aytqanda, úskenelerdi satıp alǵan waqtında islep turǵan bolsa da, úyine aparıp paydalanǵanda islemey qalǵanlıǵın hám nasaz bolıp shıqqanlıǵın, satıp alǵan sawda orayına barıp aytsa, satıwshı hər túrli sıltawlar menen tutınıwshıǵa nasaz úskeneni almastırıp bermeytuǵının aytıp qopal qatnasıqta bolǵanın atap ótsek boladı.
Úmitsizlengen tutınıwshılar bul jaǵday boyınsha Orayǵa múrájat etiwge májbúr bolǵan hám bul múrájatler Oraydıń monitoring qánigeleri tərepinen kѳrip shıǵılıp, qısqa múddet ishinde islemey turǵan úskeneleri almastırıp berildi.
Joqarıdaǵıday jaǵdaylar anıqlansa tutınıwshılardı Oraydıń (95) 601-15-15 isenim telefonına shaǵım etiw imkaniyatları bar ekenin málim etemiz.

Sáwbetlesken: Á.Jiyemuratov,
Qaraqalpaqstan xabar agentligi.