Әзербайжан пайтахты Баку қаласында Әзербайжан халықаралық қатнасықларды таллаў орайы тәрепинен шөлкемлестирилген “С6: бирден-бир регион, улыўмалық келешек – стратегиялық қарым-қатнасты күшейтиў” халықаралық конференциясы болып өтти.

Илажда Қазақстан, Қырғызстан, Тәжикстан, Түркменстан, Өзбекстан ҳәм Әзербайжаннан аналитикалық орайлар, изертлеў мәкемелери, мәмлекетлик структуралардың басшылары ҳәм экспертлери, сондай-ақ, пуқаралық жәмийети ҳәм ғалаба хабар қуралларының ўәкиллери қатнасты.

Өзбекстан атынан Өзбекстан Республикасы Президенти жанындағы Стратегиялық ҳәм регионлараралық изертлеўлер институты (СРИИ) ҳәм Орайлық Азия халықаралық институты (ОАХИ) делегациясы қатнасты.

Әнжуман қатнасыўшылары регионаллық бирге ислесиўди беккемлеўдиң тийкарғы бағдарлары, соның ишинде, С6 форматын институционалластырыў, экономикалық өз-ара байланыслылық, турақлы раўажланыў ҳәм глобал өзгерислер шараятында қәўипсизлик мәселелерин додалады.

Қәўипсизлик мәселелерине бағышланған сессияда шығып сөйлеген СРИИ директорының биринши орынбасары Акрамжон Неъматов заманагөй халықаралық система терең өзгериў басқышын басынан өткерип атырғанын атап өтти. “Қарама-қарсылық логикасының күшейиўи, күш орайлары арасында бәсекиниң артыўы ҳәм барған сайын өсип баратырған анықсызлық глобал көринистиң узақ мүддетли структурасын белгилейтуғын жаңа реаллықты қәлиплестирип атырғаны” ҳаққында ол айрықша тоқтап өтти. Сондай-ақ, қәўипсизликти дәстүрий түсиниў енди тек ғана әскерий-сиясий тәреплер менен шекленип қалмай, ал социаллық-экономикалық турақлылық, экологиялық ҳәм климат факторлары, технологиялық ҳәм мәлимлеме қәўип-қәтерлерин де өз ишине алатуғыны атап өтилди.

Эксперттиң атап өтиўинше, өзгериўшең сыртқы орталық, оның алдыннан айтып болмайтуғынлығы ҳәм глобал механизмлердиң нәтийжелилигиниң төменлеўи шараятында регионаллық көзқараслар ҳәм биргеликтеги жуўап механизмлери турақлылықтың тийкарғы ресурсына айланбақта. “Орайлық Азия улыўма қәўипсизлик ушын жәмийетшилик жуўапкершилиги менен характерленетуғын раўажланыўдың жаңа басқышын көрсетпекте. Мәмлекетлердиң географиялық, мәдений ҳәм тарийхый жақынлығы миллий мәплер ҳәм қәўип-қәтерлердиң өзине тән өзгешеликлерин есапқа алған ҳалда бейимлесиўшең модельлерди қәлиплестириў имканиятын береди,” – деди Акрамжон Неъматов.

С6 форматының тийкарын қурайтуғын бейимлесиўшең институционалластырыў принциплерине айрықша итибар қаратылды. Эксперттиң атап өтиўинше, регион мәмлекетлераралық келисимди абзал көрип, саналы түрде мәмлекетлерден үстинликке ийе уйымларды шөлкемлестириўден ямаса суверен ўәкилликлерди тапсырыўдан өзин тийып турмақта.

Оның сөзлерине бола, бундай қатнас өз-ара тәсирлесиўдиң стратегиялық автономиясы, ашық-айдынлығы ҳәм прагматикасын тәмийинлейди, қарарлар “нольлик ойын” логикасына тийкарланып емес, ал жәмәәтлик ҳәм өз-ара исеним тийкарында қабыл етилетуғын турақлы архитектураны жаратады.

Халықаралық шөлкемлер – ШБШ, КҚШШ, ҒМДА, ТМШ менен үнлес бирге ислесиў регионаллық модельдиң әҳмийетли бөлегине айланды. СРИИ ўәкилиниң пикиринше, қәлиплестирилип атырған система бар механизмлерден узақласпайды, керисинше, Орайлық Азия көзқарасын бирлестириў арқалы оларды күшейтиўге қаратылған. Регион өз мәплеринен ҳәм регионаллық машқалалардың өзине тән өзгешеликлеринен келип шығып, муўапықластырыўдың қосымша қуралларын жаратады.

Бул бейимлесиўшеңлик өзгериўшең сыртқы орталыққа сәйкес қәўипсизлик тараўында көп дәрежели муўапықластырыў системасын қәлиплестириў имканиятын берди. 2018-жылы жолға қойылған Орайлық Азия мәмлекетлери басшыларының Мәсләҳәт ушырасыўлары форматы тийкарғы драйвер болып, оның тийкарында қәлиплесип атырған регионаллық қәўипсизлик жәмийети механизмлери жаратылды.

2024-2025-жыллары Алматы ҳәм Самарқанд қалаларында Қәўипсизлик кеңеслери хаткерлериниң ушырасыўлары болып өтти. Өткен жылы Өзбекстанда биринши мәрте арнаўлы хызметлер басшылары ҳәм қорғаныў министрлериниң бес тәреплеме ушырасыўлары болып өтти.

Еки мәрте “Бирлик” биргеликтеги әскерий шынығыўлары өткерилди, 2018-жылдан айрықша жағдайлар уйымлары басшыларының регионаллық форумы жумыс алып бармақта. Тийкарынан, регион сыртқы күш орайлары дәлдалшылығысыз тарқалған байланыслардан системалы ишки регионаллық муўапықластырыўға өтти.

Акрамжон Неъматов Ташкентте болып өткен 7-Мәсләҳәт ушырасыўында қабыл етилген еки тийкарғы ҳүжжет – Регионаллық қәўипсизлик ҳәм турақлылық концепциясы және Орайлық Азияда қәўипсизликке қәўиплер ҳәм олардың алдын алыў бойынша 2028-жылға шекем мөлшерленген илажлар каталогына айрықша итибар қаратты.

“Регионаллық қәўипсизлик концепциясының әҳмийети оғада үлкен,” – деп атап өтти СРИИ директорының биринши орынбасары. “Орайлық Азия мәмлекетлери биринши мәрте қәўип-қәтерлердиң мәниси ҳәм оларды сапластырыў механизмлери бойынша улыўма түсиникти еркин түрде қәлиплестирди. Бул регионаллық субъектликти институцияластырыў жолындағы әҳмийетли қәдем болып есапланады. Регион енди сыртқы стратегиялардың объекти сыпатында емес, ал өзиниң қәўипсизлик күн тәртибин қәлиплестиретуғын жәмәәтлик қатнасыўшы сыпатында көринбекте.”

Ҳүжжеттиң тийкарғы тәрепи қәўипсизликтиң бөлинбеўи, улыўма ҳәм өз-ара жуўапкершилик принциплерин беккемлеўден ибарат болды. “Бундай қатнас қарама-қарсылық логикасын бийкар етеди, мәмлекетлерди исеним, жақсы қоңсышылық ҳәм өз-ара пайдалы бирге ислесиўди беккемлеўге бағдарлайды,” – деди ол.

Оның сөзлерине бола, қәўипсизликтиң көп қырлы түсинигин институционалластырыўға айрықша итибар қаратылмақта. Экономикалық турақлылық, транспорт байланыслары, суў ҳәм энергетика балансы, технологиялық модернизация ҳәм гуманитарлық байланыслар улыўма қәўипсизлик системасының ажыралмас элементлери сыпатында қаралады. “Қәўиплердиң алдын алыў ҳәм оларды ерте анықлаўға, қәўиплер кескинлеспестен алдын оларды нейтралластырыўға айрықша итибар қаратылмақта,” деди Акрамжон Неъматов.

Атап өтилгениндей, Концепция өз алдына емес, ал 2024-жылы Астана қаласында қабыл етилген Орайлық Азияның 2040-жылға шекем раўажланыў стратегиясын үзликсиз түрде толықтырады. “Бул ҳүжжетлер бир-бирин беккемлейди: Концепция Стратегияны қәўипсиз ҳәм турақлы әмелге асырыў ушын институционаллық ҳәм сиясий шараятларды тәмийинлейди,” – деди директор биринши орынбасары.

2028-жылға шекем Орайлық Азияда қәўипсизликке қәўиплер ҳәм олардың алдын алыў бойынша илажлар каталоги Концепцияның логикалық даўамы болды. “Принциплер ҳәм бағдарларды белгилейтуғын Концепциядан парықлы түрде, Каталог әмелий бағдарға ийе,” – деди эксперт.

Ол тийкарғы қәўип-қәтерлерди – терроризм ҳәм радикалласыўдан баслап, наркотрафик қәўип-қәтерлер, кибержынаятшылық, климат ҳәм техноген қәўип-қәтерлерге шекемги қәўип-қәтерлерди системаластырады ҳәм муўапықластырыў, мәлимлеме алмасыў, биргеликтеги бағдарламалар ҳәм профилактикалық илажлардың анық бағдарларын белгилейди.

Булардың барлығы, баянатшының атап өткениндей, мәмлекетлердиң өз сиясий ерк-ықрарына тийкарланған өзин-өзи тәмийинлейтуғын регионаллық муўапықластырыў системасының қәлиплескенинен дәрек береди. “Алдын өз-ара тәсир тийкарынан сыртқы көп тәреплеме структуралар арқалы әмелге асырылған ямаса еки тәреплеме форматлар менен шекленген болса, бүгинги күнде бирге ислесиўдеги қәўипсизликтиң айрықша, турақлы ҳәм институционаллық модели қәлиплеспекте,” деп атап өтти СРИИ директорының биринши орынбасары.

Эксперттиң атап өтиўинше, Орайлық Азия әсте-ақырын исеним, келисим мәденияты ҳәм өз-ара жуўапкершиликти тән алыўға тийкарланған жумсақ, блокларсыз қәўипсизлик жәмийети өзгешеликлерине ийе болмақта, бул болса коллектив турақлылықтың ишки механизмин қәлиплестиреди ҳәм регионға қурамалы сыртқы орталықта бейимлесиўшең ҳәрекетлениў имканиятын береди. Соның менен бирге, регион халықаралық бирге ислесиў ушын ашықлықты сақлап қалмақта ҳәм өз-ара бирге ислесиўдиң жаңа архитектуралары бар механизмлер менен бәсекилеспейди, ал қәўиплердиң бирден-бир көринисин қәлиплестирип, оларды күшейтеди ҳәм глобаллық форматларда қатнасыў нәтийжелилигин арттырады.

“Жоқары турақсызлық ҳәм күш сиясатына қайтыў шараятында Орайлық Азия ҳәм Әзербайжан уллы мәмлекетлердиң қарама-қарсылығы шеңберинен шығып кететуғын және киши ҳәм орта мәмлекетлердиң мәплерин сәўлелендиретуғын бирге ислесиў моделин қурыў ушын тарийхый имканиятқа ийе болмақта. Ҳәрекетлерди бирлестирип ҳәм улыўма мәканның бәсекиге шыдамлылығын арттырып, мәмлекетлеримиз бүгинги күнде терең қайта конфигурациялаў басқышынан өтип атырған глобал қосымша қун шынжырларына интеграцияланыўы әҳмийетли,” – дейди эксперт.

Акрамжон Неъматов бунда макроаймақты бәсеки емес, бирге ислесиў мәканы сыпатында сақлап қалыў оғада әҳмийетли екенин атап өтти. “Қарым-қатнасты биргеликте баслаў, мәплерди муўапықластырыў ушын платформалар жаратыў ҳәм қарарлар барлық қатнасыўшылардың тең салмақлылығын есапқа алған ҳалда қабыл етилетуғын өз-ара бирге ислесиў архитектурасын қәлиплестириў зәрүр. Турақлылықтың ажыралмас шәрти сыртқы орталықтың болжаныўын ҳәм турақлылығын тәмийинлейтуғын көп тәреплемелик және халықаралық ҳуқық нормаларына садықлық болып қалмақта,” – деп қосымша етти эксперт.

Оның сөзлерине бола, келешекте “Орайлық Азия – Әзербайжан” форматы превентивлик, экономикалық, технологиялық ҳәм гуманитарлық ресурслар интеграциясы және жәмәәтлик жуўапкершилик принципине тийкарланған жаңа түрдеги кооперациялық қәўипсизлик үлгиси болыўы мүмкин. “Бундай сыпатта регион мәмлекетлери стратегиялық автономияны избе-из алға қойыў, регионның бийғәрез актёр сыпатындағы статусын беккемлеў ҳәм орта мәмлекетлер өз-ара бирге ислесиў қағыйдаларын қәлиплестириўге уқыплы екенин көрсетип, турақлы глобал архитектураны қәлиплестириўге үлес қосыў арқалы кеңирек халықаралық контекстте турақластырыўшы фактор болыўға уқыплы,” – деп жуўмақлады эксперт.

ӨзА