Сўнгги вақтларда ижтимоий тармоқларда болалар ўртасида Лабубу номли ўйинчоқнинг трендга айланиб бораётганлигининг гувоҳи бўлиб турибмиз. Кўриниши жиҳатидан ёқимсиз, ҳатто айрим ёши катталар учун ҳам қўрқинчли кўринадиган бу ўйинчоқни боғча ёшидаги гўдакдан тортиб, мактаб ёшидаги болаларгача яхши кўради. Хўш, болалар нима учун «ёмон» ўйинчоқларга қизиқади? Бундай ўйинчоқ бола психологиясига қандай таъсир кўрсатади?

Лабубу қачон «дунёга келган»?

Болаларнинг талашаётган ўйинчоғи сўнгги пайтларда пайдо бўлганга ўхшаса-да, у илк бор 2015 йилда гонконглик рассом Касинг Лунгнинг устахонасида бошланган. Гонконгда туғилиб, Нидерландияда яшаган 43 ёшли иллюстратор «Монстрлар» номли бир қатор расмли китоблар устида ишлаётган эди. Лабубу – тишли кулги, катта қулоғи ва маъноли кўзлари бор кичкина махлуқ – шу оламнинг фақат бир персонажи эди.

«Мен Лабубуни жумбоқли ўрмонда яшайдиган сўзамол, аммо меҳрибон ҳодиса сифатида тасвирлаганман,» – деб кейинроқ Лунг ижтимоий тармоқларда интервью беради. Рассом ўзи билмаган ҳолда миллиардлаб долларлик фойда келтирадиган ўйинчоқ яратаётганини ўйламаган ҳам эди.

2019 йилда Хитойнинг коллекцион фигураларга ихтисослашган Pop Mart компанияси Лунгга ҳамкорликни таклиф қилган пайтда бурилиш даври бошланади. Шундан бошлаб лабубу китоб қаҳрамонидан «blind box» форматида сотиладиган жисмоний ўйинчоққа айланди. Яъни, ўйинчоқ ишлаб чиқаришда етакчи ўринни эгаллайдиган Хитойда «дунёга келган» кўриниши-туси ажабтовур бўлган ўйинчоқ, бугун жаҳон бозорида тез сотилаётган ва кўп даромад топаётган ўйинчоққа айланган.

Бу ўйинчоқнинг энг машҳур вақти К-pop гуруҳи Blackpink қўшиқчиси Лисанинг сумкасида кўрингандан кейин бошланди. Кейинчалик бу тенденцияни Ким Кардашян ва Рианна ҳам давом эттирди. Яъни брелок сифатида кичкина лабубу ўйинчоғини сумкасига қистирган тўп юлдузларнинг бу ҳаракатидан сўнг ўйинчоқ тез оммалашиб, мода тусига киради. Коллекцион ўйинчоқлар 2015 йилда пайдо бўлди, бироқ 2025 йилнинг баҳорида ҳаммаси машҳур шахслар туфайли танилишга эришди.

Шундан сўнг Лабубулар тасвирланган ўйинчоқ ва буюмларга талаб кескин ортди. Ҳозирда Tik Tok ва YouTube’да лабубунинг янги турдаги видеолари миллионлаб кўришлар йиғиб, уни янада трендга айлантирмоқда. Yandex маълумотларига кўра, май ойида «Лабубу» калит сўзи билан саволлар сони миллиондан ошган. Июнь ойи бошига келиб эса ўйинчоқ ҳақидаги маълумот кунига 100 минг мартадан ортиқ сўралган.

Дастлаб у болалар ва коллекционерларнинг севимли объектига айланиб, кейинчалик ота-оналар, психологлар ва ҳуқуқ-тартибот идоралари эътиборини ҳам тортган.

Психолог нима дейди?

– Бизнинг болалигимизда ҳам кўплаб ўйинчоқлар бор эди. Масалан, тишлари оқарган тимсоҳлар, қўрқинчли айиқ каби. Ҳаммамиз болалигимизда яхши кўрган ўйинчоғимизни қучоқлаб ухлардик. Бугун лабуби ҳам худди шундай вазифани бажаради: уни ушлаб кўриш, қучоқлаш ва бир лаҳза бўлса ҳам стрессдан воз кечиш мумкин. Бу универсал механизм. Фақат айиқнинг ёки тимсоҳнинг ўрнига ҳозир бизда шохли жаҳлдор қуён бор. Ташқи кўриниши кулгили, аслида эса ички кайфиятимизни акс эттиради. Ота-она фарзандининг феъл-атворини эмас, қобилиятини синайверса, бола ўзини «ёмон,» «ёқимсиз» сезиб, шу кўринишга ўхшамоқчи бўлиши мумкин. Шунинг учун ота-оналарга боланинг ҳаракатини баҳолашга, шахсига ҳурмат билан қарашга маслаҳат бераман. Шунингдек, боланинг хоҳишини бутунлай тўхтатмай, бир ўйинчоққа ҳаддан ташқари боғланиб қолишига йўл қўймаслик керак. Лабубуни биринчи кўрганда катталар учун салбий таассурот қолдириши мумкин. Лекин бу туйғуни болага юклаб бўлмайди. Бизга қўрқинчли кўринса ҳам, болалар учун ундай эмас. Кўпинча эртак, мультфильм қаҳрамонлари ҳам қўрқинчли, лекин меҳрибон бўлади. Махлуқ ва малика ҳақидаги эртаклардагидек, ташқи кўриниши эмас, унинг тарбиявий аҳамияти керак. Боланинг ички ҳиссий туйғуларини тўлдириш учун ўйинчоқ зарур. Болага керак эмас деб тақиқлайвергани билан унга бола аксинча ўч бўлади. Бир сўз билан айтганда бола қизиқиб оддий ўйинчоқлардек қилиб ўйнаса ва унга боғланиб қолмаса, коллекция йиғмаса у хавфли бўлмайди, – дейди психотерапевт шифокор Бахитли Асеметдинова.

Баъзида қўрқинчли ўйинчоқлар билан ўйнаш унчалик ташвишли нарса эмасдек туюлса-да, боланинг психологиясига унсиз сигнал бераётган бўлиши ҳам мумкин. Бирдан сезилмаса ҳам қўрқинчли ўйинчоқлар ваҳима, қўрқув, ёқимсиз тушлар ва стрессга олиб келиши ҳам мумкин. Бола ўз ҳис-туйғуларини тўлиқ ифода эта олмаганлиги сабабли турли симптомлар орқали намоён бўлади.  Бундай пайтда болани фақат биргина ўйинчоқнинг айби деб ҳисобламай, уни психолог шифокорларга кўрсатиб, маслаҳат олиб, сабабини аниқласа ўринли бўлади деб ўйлаймиз.

Бизда ўйинчоқнинг нархи қанча?

Биз яна Лабубу келиб чиққан жойдаги вазиятга қайтайлик. Бу ўйинчоқни ишлаб чиқариб сотгандан сўнг натижалар кутилганидан ҳам юқори бўлди. 2024 йилда лабубу савдоси 419 миллион долларни ташкил этган, Поп Мартнинг умумий капиталлашуви эса 18,3 миллиард долларга етган. Компания асосчиси Ван Нин бир йил ичида ўз бойлигини 8,5 доллардан 18,3 миллиард долларга етказиб, Хитойнинг энг бой одамларидан бирига айланди.

Дунёнинг кўплаб мамлакатлари бозорига кириб борган лабубу бизнинг савдо нуқталаримизда ҳам сотилмоқда. Яъни, бозордаги ўйинчоқлар савдо нуқталарида бу ўйинчоқнинг нархи асосийси (оригинали) ва ясамаларига қараб турли нархларда сотилмоқда. Сунъий турлари бозорларда 56 минг сўм, хориждан келтирилган асосийлари эса 120, 150 минг сўм. Бундай пайтда болани фақат биргина ўйинчоқнинг айби деб ҳисобламай, уни психолог шифокорларга кўрсатиб, маслаҳат олиб, сабабини аниқласа ўринли бўлади деб ўйлаймиз.

-Талаб юқори бўлгани учун сотиш учун олиб келамиз. Ўйинчоқ менимча унчалик қўрқинчли эмас. Юмшоқ ўйинчоқ. Савдоси ҳам ёмон эмас.,-дейди сотувчиларнинг бири билан суҳбатлашганимизда.

Аммо, ота-оналарнинг бири билан суҳбатлашганимизда:

-Қизим беш ёшда. Болалар боғчасига боради. Неча кундан бери лабубу деган ўйинчоқни олиб бер момо деб тинчимни олди. У қандай ўйинчоқ экан деб қизиқиб, бозордаги савдо жойига борганимда тури ёқимсиз эканлигини кўрдим. Олиб бермадим,-дейди Серегул отли келинчак.

Хулоса

Биз бугун ижтимоий тармоқлар шиддат билан ривожланаётган даврда яшаяпмиз. Дунёнинг нариги бошида ҳозиргина бўлган воқеа яшин тезлигида тарқалиб, бизларга ҳам чақмоқдек етиб келади. Қўлимиздаги кичкина телефонни очсак бутун дунёни, яхшини ҳам, ёмонни ҳам кўрамиз. Аммо ўша телефон бугун ҳали эсини таниб улгурмаган кичкина чақалоқларнинг қўлларида юрибди. Улар «Маша медвед,» «Кўк трактор» ёки «Зам-зам-зам» билан катталашяпти. Ундан катталари бўлса, телефон тугмаларини босиб, хоҳлаган нарсасини кўради…

Мана энди болалар ўйинчоқлари ҳам бизни ўйлантирадиган ҳолатга олиб келяпти. Ўйлайманки, қандайдир Лабубуга  болаларимизни ўргатиб эмас, ўзимизнинг миллий қаҳрамонларимизнинг қиёфасини акс эттирадиган ўйинчоқларимизни ишлаб чиқаришни йўлга қўйиб, ички бозоримиздаги ўйинчоқлар дўконларини тўлдирсак, бола тарбиясида яхши натижага эришамиз. Бу масалага аллақачон қадам ташланиб, нукуслик ҳунарманд Маҳада Алламбергенованинг маҳорат мактабида миллий ўйинчоқлар тикиб, ясаб келинмоқда. Ҳунарманд устоз-шогирд мактабида бу ҳунарга қизиқувчи ёшлар кўпчиликни ташкил этади. Фақат бу санъатни оммалаштириб, ишлаб чиқиб, болалар дунёсининг ўйинчоқлар оламига сотувга чиқарадиган тадбиркорлар топилса яхши бўларди деган фикрдамиз. Бу, тўғри бўлар. Хўш, сизнинг фикрингиз қандай?

Гулнора Турдишова, Қорақалпоғистон ахборот агентлиги