Jámiyetlik qáwipsizlikti támiyinlew hár qanday mámlekettiń tiykarǵı wazıypalarınan biri bolıp esaplanadı. Bul baǵdarda urlıq jınayatları ayrıqsha áhmiyetke iye bolıp, olar jınayatshılıq quramında keń tarqalǵan túrlerden biri sıpatında turaqlı tallawdı talap etedi.
Sonlıqtan, Ózbekstanda usı túrdegi jınayatlardıń jaǵdayın, dinamikasın hám sebeplerin ilimiy tiykarda úyreniw arqalı profilaktika sistemasın jetilistiriwge ayrıqsha itibar qaratılmaqta.
Ózbekstan Kriminologiya izertlew institutı tárepinen alıp barılıp atırǵan turaqlı tallawlar bolsa jınayatshılıqtıń real jaǵdayın bahalaw, onıń ózgeriw tendenciyaların anıqlaw hám nátiyjeli profilaktika ilajların islep shıǵıwda úlken áhmiyetke iye bolmaqta.
Atap aytqanda, alıp barılǵan tallawlarǵa bola, mámlekette urlıq jınayatları turaqlı túrde kompleksli kriminologiyalıq tallaw tiykarında úyrenip barılmaqta. Statistikalıq maǵlıwmatlar sonı kórsetedi, 2025-jılı ulıwma jınayatshılıq dárejesi hár 100 mıń xalıqqa ortasha 412,9 dı quraydı. Bul kórsetkish jınayatshılıq jaǵdayın bahalawda áhmiyetli indikator bolıp tabıladı.
Urlıq jınayatlarınıń jıllar boyınsha dinamikası bolsa birdey emesligi menen ajıralıp turadı. Mısal ushın, 2021-jılı bul túrdegi jınayatlar 2020-jılǵa salıstırǵanda 141,7 procentke artqan. Keyingi jılı jaǵday ózgergen hám 2022-jılı 22,8 procentlik azayıw baqlanǵan. 2023-jılı da tómenlew dawam etip, 2,5 procentti quraǵan. Biraq, 2024-jılı jáne ósiw atap ótilgen hám bul tendenciya 2025-jılı da saqlanıp, 1,7 procentlik kóbeyiw atap ótilgen.
Bul jaǵday urlıq jınayatınıń dinamikasınıń túrli faktorlar tásirinde ózgerip turatuǵının hám bul tarawda sistemalı tallaw turaqlı túrde úlken áhmiyetke iye ekenin kórsetedi.
Jınayat subektleri kesiminde alıp barılǵan tallawlar da ayırım áhmiyetli ózgerislerdi kórsetedi. Sonıń ishinde, burın sudlanǵan shaxslar tárepinen islengen urlıq jınayatları 2024-jılı artqan bolsa da, 2025-jılı olardıń sanı 15,8 procentke azayıp, 1 mıń 718 di quraǵan. Bul kórsetkish profilaktika jumıslarınıń belgili nátiyjeler berip atırǵanın ańlatadı.
Hayallar tárepinen islengen urlıq jaǵdayları da tap usınday dinamikanı kórsetken. 2024-jılı bul kórsetkish ósken bolsa, 2025-jılı 16,8 procentke azayıp, 1 mıń 104 jaǵday dizimge alınǵan.
Unamlı tendenciyalardan jáne biri – jas óspirimler qatnasıwındaǵı jınayatlar sanınıń izbe-iz azayıp baratırǵanı. Atap aytqanda, jas óspirimler tárepinen islengen urlıqlar 2024-jılı 9 procentke azayǵan bolsa, 2025-jılı jáne 4,2 procentke qısqarıp, 1 mıń 313 jaǵday dizimge alınǵan.
Sonday-aq, jaslar hám jumıssızlar tárepinen islengen jınayatlarda da azayıw baqlanbaqta. Alkogol ishimligin paydalanǵan halda júz bergen jınayatlar sanınıń sezilerli dárejede azayǵanı da unamlı kórsetkish sıpatında bahalanbaqta.
Jınayatshılıq sebepleri ne bolǵan?
Qánigelerdiń pikirinshe, urlıq jınayatlarınıń kelip shıǵıwında ekonomikalıq qıyınshılıqlar, qadaǵalawdıń jeterli dárejede emesligi, huqıqıy sana hám huqıqıy mádeniyattıń jeterli qáliplespegenligi jáne sociallıq ortalıqtıń tásiri áhmiyetli faktorlar bolıp esaplanadı.
Sonıń ushın profilaktika jumısları tek ǵana jaza ilajları menen sheklenip qalmawı zárúr. Xalıqtıń bántligin támiyinlew, huqıqıy úgit-násiyatlaw jumısların kúsheytiw hám máhállelerde qadaǵalaw mexanizmlerin bekkemlew bolsa jınayatlardıń aldın alıwda úlken áhmiyetke iye.
Bul qatnas jınayatshılıqqa qarsı gúresiwde kompleksli hám sistemalı ilajlardı ámelge asırıw oǵada zárúr ekenligin kórsetedi.
Qalaberdi, sońǵı jılları jámiyetlik qáwipsizlikti támiyinlew tarawında sanlı texnologiyalardı engiziwge ayrıqsha itibar qaratılmaqta. Atap aytqanda, “Operativlik basqarıw orayları” shólkemlestirilip, mıńlaǵan videobaqlaw qurılmaları birden-bir sistemaǵa integraciyalanǵan.
Bul sistema jınayatlardı operativ anıqlaw, olardı ashıw hám aldın alıw imkaniyatların sezilerli dárejede keńeytpekte.
Sonıń menen birge, ekspert-kriminalistika tarawında genom maǵlıwmatlarınan paydalanıw ámeliyatınıń jolǵa qoyılıwı hám zamanagóy laboratoriyalar jumısınıń keńeytiliwi jınayatlardı ashıw nátiyjeliligin arttırıwda úlken áhmiyetke iye bolmaqta.
Alıp barılǵan tallawlar bolsa Ózbekstanda urlıq jınayatınıń jaǵdayı turaqlı túrde ilimiy tiykarda úyrenilip atırǵanın kórsetedi. Ayırım jıllarda ósiw baqlanǵan bolsa da, jınayat subektleri boyınsha, atap aytqanda burın sudlanǵanlar, hayal-qızlar, jas óspirimler, jaslar hám jumıssızlar qatnasıwındaǵı jınayatlardıń azayıwı profilaktika jumısları belgili nátiyje berip atırǵanın tastıyıqlaydı.
Bul processte Ózbekstan Respublikası Kriminologiya izertlew institutı tárepinen ámelge asırılıp atırǵan ilimiy tallawlar ayrıqsha áhmiyetke iye. Institut tárepinen tayarlanıp atırǵan kriminologiyalıq tallawlar, statistikalıq maǵlıwmatlardı tereń úyreniw hám ilimiy tiykarlanǵan juwmaqlar jınayatshılıqqa qarsı gúresiw hám onıń aldın alıw boyınsha nátiyjeli qararlar qabıl etiw ushın áhmiyetli tiykar bolıp xızmet etpekte.
Nátiyjede, ilimiy qatnas, zamanagóy texnologiyalar hám sistemalı profilaktikalıq ilajlardıń úylesimliligi jámiyetlik qáwipsizlikti támiyinlew hám jınayatshılıqtı azaytıwda áhmiyetli faktor bolmaqta.

M.Eshmirzaeva, ÓzA