Prezidentimizdiń Oliy Majlis hám Ózbekstan xalqına Múrájatında mámleketimizde nızam ústinligi bekkemlengeni ayrıqsha atap ótildi. Eń áhmiyetlisi, reformalardı hár bir insan kúndelikli turmısında sezinbekte.

Oliy Majlistiń Insan huqıqları boyınsha wákili (Ombudsman) Feruza Eshmatova bul haqqındaǵı pikirleri menen ortaqlastı:
– Jańa Ózbekstanda ámelge asırılıp atırǵan barlıq tarawdaǵı ózgerisler orayında insan qádirin ulıǵlaw ideyası turadı. Bul ideya mámleketlik siyasattıń barlıq baǵdarlarında áhmiyetli orın iyelemekte.
Múrájatta da reformalardıń nátiyjesi hár bir insannıń turmısında kóriniwi kerek, degen princip anıq hám ayqın belgilep berilgen bolıp, ol insan huqıqların támiyinlewdegi tiykarǵı norma sıpatında barlıq reformalar shınjırın baylanıstırıp turatuǵın ideyalıq tiykar bolıp esaplanadı.
Mámleketimiz basshısı tárepinen alǵa qoyılǵan altı baǵdardaǵı ideya hám strategiyalıq baslamalardı insan huqıqların támiyinlewge qaratılǵan birden-bir sistemanıń óz-ara baylanıslı hám bir-birin tolıqtıratuǵın ústinleri, desek asıra aytqan bolmaymız.
Ombudsman parlamentlik qadaǵalaw subekti sıpatında Parij principlerine muwapıq insanlardıń buzılǵan huqıqları menen erkinliklerin qorǵaw boyınsha tásirsheń ilajlar kórip kelmekte. Nızamshılıq usınısların baslama huqıqı tártibinde kirgiziw arqalı nızamshılıqtı jetilistiriwde, sonday-aq, xalıq arasında insan huqıqları tarawında huqıqıy xabardarlıqtı arttırıwǵa qaratılǵan ámeliy jumıslar izbe-izlik penen ámelge asırılmaqta.
“Ombudsman haqqında”ǵı nızamnıń 48-statyasına muwapıq, Ombudsman hám jámiyetlik toparlar jazanı orınlaw mákemelerine monitoring saparların ámelge asırıp kelmekte. 2025-jıl dawamında 953 márte monitoring saparları ámelge asırıldı. Sonnan 11 tergew qamaqxanasına 127 márte monitoring ótkerildi. Tutqın hám qamaqtaǵılar menen jámáátlik hám jeke tártipte sáwbetlesiwler ótkerildi.
Atap aytqanda, tergew qamaqxanalarında sharayatlar xalıqaralıq normalar, atap aytqanda, BMShtıń tutqınlar menen múnásibette bolıw boyınsha minimal standart qaǵıydaları (Nelson Mandela qaǵıydaları)na muwapıqlastırılmaqta.
Ombudsman haqqındaǵı nızamǵa bola, Ombudsman Konstituciyalıq sudqa múrájat etiw huqıqına iye hám sud májilislerinde qatnasıp, kórip shıǵılıp atırǵan barlıq máseleler boyınsha óz kózqarasın bildiriw huqıqına iye.
Ombudsman tergew qamaqxanalarında saqlanıp atırǵan shaxslardıń huqıqları qorǵalıwın kúsheytiw boyınsha Konstituciyalıq sud penen birgelikte Nızamshılıq palatasına nızamshılıq usınısın kirgizdi.
Bul baslama usı orınlarda saqlanıp atırǵan shaxslardıń konstituciyalıq huqıqların támiyinlew ushın sharayatlardı jáne de jaqsılaw, insan huqıqları tarawında ulıwma tán alınǵan xalıqaralıq standartlarǵa milliy ámeliyattı beyimlestiriwge qaratılǵan.
Sonıń menen birge, bul kózqaras ayıpsızlıq prezumpciyası principi, sonday-aq, Konstituciyada bekkemlengen insannıń huqıqları menen erkinlikleri tek ǵana nızamǵa muwapıq, zárúrlik hám teń salmaqlılıq principlerine ámel etken halda shekleniwi múmkin, degen qaǵıydanı sociallıq turmısqa izbe-iz engiziwge qaratılǵan.
Atap ótiw kerek, Konstituciyalıq sud tárepinen jaqında qamaq qáwipsizlik ilajı qollanılǵan jas óspirimlerdiń úzliksiz ulıwma orta bilim alıwın támiyinlew, bul baǵdarda olarǵa sud-tergew processleri sebepli bilimlendiriwden úzilip qalıwı nátiyjesinde qaldırılǵan sabaq saatların ózlestiriw hám imtixan arqalı qaplaw imkaniyatın jaratıw zárúr ekenligi alǵa qoyıldı.
Bul másele áhmiyetli hám óz waqtında kóterildi. Óytkeni, insan qádiri hám bala mápleriniń ústinligi principlerinen kelip shıǵıp, Ombudsman hám jámiyetlik toparlar tárepinen ótkerilgen monitoring saparları nátiyjesinde usınıslar kirgizilip, olarǵa tiykarlanıp ayırım wálayatlarda jaylasqan tergew qamaqxanalarında saqlanıp atırǵan jas óspirimler ushın aymaqtaǵı ulıwma bilim beriw mekteplerinen muǵallimler biriktirilmekte. Olardıń qatnasıwında ayırım pánler boyınsha oqıw sabaqları shólkemlestirilmekte.
Biraq bul mexanizmler házirgi kúnde institucionallıq hám huqıqıy jaqtan turaqlı xarakterge iye emes. Sol sebepli, bul másele, yaǵnıy qamaqqa alıw ilajı qollanılǵan jas óspirimlerdiń úzliksiz ulıwma orta bilim alıwın támiyinlew, qaldırılǵan sabaq saatların ózlestiriw hám imtixan arqalı qaplaw tártiplerin nızam dárejesinde belgilew oǵada zárúr.
Bunday sheshim, birinshiden, aymaqlar kesiminde birden-bir ámeliyattı qáliplestiriwge xızmet etedi. Ekinshiden, bilimlendiriw, ishki isler hám sud-tergew uyımları arasındaǵı juwapkershilik hám wákilliklerdi anıq belgilep beredi. Úshinshiden bolsa, balanıń bilim alıw huqıqı hám óz shaxsın erkin rawajlandırıw huqıqın támiyinlewdi kepilleydi.
Juwmaq ornında aytıp ótiw kerek, Múrájatta atap ótilgenindey, “Ózbekstanda puqaralarımız, isbilermenlerimiz hám investorlarımızdı hár qanday jaǵdayda da isenimli qorǵaytuǵın mámleket bar, Konstituciya bar, nızamlar bar!”
Onı ámelde júzege shıǵarıw baǵdarında Ombudsman barlıq imkaniyatlardı iske qosqan halda jumıs alıp barıwda dawam etedi.

Norgul Abduraimova, ÓzA