Múnásibet

Elimizde insan qádirin ulıǵlaw, ásirese, hayal-qızlar hám balalardıń huqıqların isenimli qorǵaw máselesi mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan biri sıpatında izbe-iz ámelge asırılmaqta. Jámiyette salamat shańaraq ortalıǵın qáliplestiriw, zorlıqtıń hár qanday kórinisine shek qoyıw, jaslardı erkin hám juwapkershilikli turmısqa tayarlaw sıyaqlı wazıypalar búgingi reformalardıń quramlıq bólegi bolıp esaplanadı.
Usı kózqarastan, Ózbekstan Respublikası Prezidenti tárepinen qabıl etilgen “Hayal-qızlar hám balalar huqıqlarınıń qorǵalıwın kúsheytiw jáne olarǵa basım hám zorlıq jaǵdaylarınıń aldın alıw boyınsha qosımsha shólkemlestiriwshilik-huqıqıy ilajlar haqqında”ǵı párman usı tarawda ámelge asırılıp atırǵan mámleketlik siyasatta jańa hám áhmiyetli basqıshtı baslap berdi.
Bul huqıqıy hújjet, bárinen burın, jámiyette salamat shańaraq ortalıǵın bekkemlew, hayal-qızlar hám balalardı hár tárepleme qorǵaw, jaslardı erkin turmısqa tayarlaw jáne erte neke jaǵdaylarınıń aldın alıwǵa qaratılǵan kompleksli ilajlardı óz ishine aladı. Bul nárse shańaraq institutın jáne de bekkemlewge, jaslardıń huqıqıy sanasın hám juwapkershiligin arttırıwǵa xızmet etedi.
Pármanda neke jasına jetpegen shaxslardıń arasında ámelde neke qatnasıqlarına kiriw jaǵdaylarınıń aldın alıw, ata-analardıń perzentleriniń táǵdiri ushın juwapkershiligin kúsheytiw máselelerine ayrıqsha itibar qaratılǵan. Bul, ásirese, erte nekeniń unamsız aqıbetlerin saplastırıw, qızlardıń bilim alıwı hám jeke rawajlanıwına tosqınlıq etiwshi faktorlardı azaytıwda ayrıqsha áhmiyetke iye.
Sonıń menen birge, jaslardıń shańaraq qurıwǵa juwapkershilik penen qatnas jasawın xoshametlewge qaratılǵan jańa mexanizmler de engizilip, sonıń ishinde, 2027-jıldan baslap hár eki tárep keminde 21 jasqa tolǵan halda birinshi márte nekeden ótken jas shańaraqlardı mámleket tárepinen qosımsha jeńillikler hám qollap-quwatlaw ilajları menen támiyinlew rejelestirilgeni jaslardıń ómirge sanalı qatnasın qáliplestiriwde úlken áhmiyetke iye.
Pármanda hayal-qızlar hám balalarǵa basım hám zorlıq jaǵdaylarınıń aldın alıw, bunday jaǵdaylardıń sanın qısqartıw jáne jábirlengen shaxslardı qollap-quwatlaw mexanizmlerin bunnan bılay da jetilistiriw wazıypaları da belgilep berilgen. Bul baǵdarda mámleketlik uyımlar, máhálle strukturaları, bilimlendiriw hám densawlıqtı saqlaw mákemeleri arasında birge islesiwdi kúsheytiw, profilaktikalıq jumıslardıń nátiyjeliligin arttırıw ayrıqsha áhmiyetke iye.
Ásirese, nekeleniwshilerdi “turmıslıq zorlıqsız baxıtlı shańaraqlıq turmısqa tayarlaw” boyınsha arnawlı kurslarda oqıtıw sistemasın keńeytiw arqalı 2030-jılǵa shekem qamtıp alıw dárejesin 100 procentke jetkeriw wazıypası jámiyette shańaraqlıq qatnasıqlar mádeniyatın arttırıwda áhmiyetli qádem boladı.
Bul kurslar jaslarǵa tek ǵana huqıqıy bilim beriw emes, al óz-ara húrmet, qarım-qatnas mádeniyatı, juwapkershilik hám awızbirshilik sıyaqlı shańaraqlıq qádiriyatlardı qáliplestiriwge xızmet etedi.
Sonday-aq, jaslardıń óz ómir jolın sanalı túrde belgilewine járdemlesiw, neke shártnamasın dúziw ámeliyatın xoshametlew arqalı shańaraqlıq qatnasıqlarda huqıqıy mádeniyattı arttırıwǵa qaratılǵan normalar da úlken áhmiyetke iye. Neke shártnamasın dúzgen nekeleniwshilerdi mámleketlik bajıdan azat etiw tártibiniń engiziliwi bul ámeliyattı jáne de ǵalaba en jaydırıwǵa xızmet etedi.
Pármanda jas shańaraqlardı sociallıq jaqtan qollap-quwatlaw ilajları da názerde tutılǵan. Sonıń ishinde, Sociallıq reestrge kirgizilgen jas shańaraqlarǵa ajıratılatuǵın finanslıq járdemlerdiń muǵdarınıń arttırılıwı olardıń ekonomikalıq turaqlılıǵın támiyinlew, dáramat dereklerin jaratıw hám isbilermenlik jumısın rawajlandırıw ushın keń imkaniyatlardı jaratadı.
Hayal-qızlardıń bilim alıw huqıqın támiyinlew de usı pármannıń áhmiyetli baǵdarlarınan biri bolıp esaplanadı. Atap aytqanda, hámiledar student-qızlar hám 3 jasqa shekemgi perzent tárbiyası menen shuǵıllanıp atırǵan studentler ushın bilimlendiriwde “ekinshi imkaniyat” jaratılıwı insanıylıq principlerine tiykarlanǵan áhmiyetli qarar bolıp esaplanadı.
Olarǵa aralıqtan bilimlendiriw túrinde oqıwdı dawam ettiriw, pánler parqın erkin ózlestiriw ushın qosımsha múddet beriw sıyaqlı imkaniyatlar hayal-qızlardıń bilim alıw huqıqın jáne de bekkemleydi.
Álbette, qabıl etilgen huqıqıy hújjetlerdiń orınlarda nátiyjeli orınlanıwın támiyinlew de oǵada áhmiyetli. Ásirese, máhálleler kesiminde erte neke, shańaraqlıq kelispewshilikler hám turmıslıq zorlıq jaǵdaylarınıń aldın alıw boyınsha mánzilli jumıslardı alıp barıw talap etiledi. Bul baǵdarda profilaktikalıq ilajlardı kúsheytiw, psixologiyalıq xızmetler hám másláhát toparlarınıń jumısın rawajlandırıw, jaslar arasında turaqlı úgit-násiyatlaw jumısların shólkemlestiriw úlken áhmiyetke iye.
Juwmaqlap aytqanda, bul párman hayal-qızlar hám balalardıń huqıqların qorǵaw, salamat shańaraq ortalıǵın qáliplestiriw, jaslardı erkin turmısqa tayarlaw jáne jámiyette basım hám zorlıqqa pútkilley mawasasız qatnastı qarar taptırıwǵa xızmet etetuǵın áhmiyetli huqıqıy tiykar bolıp esaplanadı. Onıń mazmun-mánisin keń jámiyetshilikke jetkeriw, orınlanıwın támiyinlew hám ámeldegi nátiyjeliligin arttırıw bolsa, bárshemizdiń ulıwma wazıypamız bolıp esaplanadı.

Nazira Ametova,
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi