Búgingi globallıq processler quramalasıp baratırǵan sharayatta mámleketlik basqarıw nátiyjeliligin arttırıw hám insan huqıqların isenimli qorǵaw máselesi hár qanday demokratiyalıq rawajlanıwdıń normasına aylanbaqta. Mámleketimizde basqıshpa-basqısh ámelge asırılıp atırǵan reformalardıń bas ideyası – «Insan qádiri ushın» principi – mine usı strategiyalıq qatnastıń logikalıq kórinisi bolıp esaplanadı. Usı konceptuallıq kózqaras sheńberinde mámleket hám puqara arasındaǵı qatnasıqlardı huqıqıy teń salmaqlıq tiykarında qayta qurıwda hákimshilik ádillik institutı sheshiwshi áhmiyetke iye bolmaqta.
Ilimiy-huqıqıy kózqarastan qaraǵanda, hákimshilik ádillik – bul mámleketlik uyımlar hám lawazımlı shaxslardıń jumısı ústinen sud qadaǵalawın ámelge asırıw arqalı insan huqıqları menen erkinliklerin támiyinleytuǵın quramalı processuallıq-huqıqıy mexanizm bolıp esaplanadı. Ápiwayı sóz benen aytqanda, bul institut puqara yamasa isbilermenniń mámleket penen júzege kelgen ǵalaba-huqıqıy tartıslarda biyǵárez hám qalıs sud qorǵawınan paydalanıw imkaniyatın kepilleydi.
Jańa Ózbekstan sharayatında hákimshilik sudlardıń shólkemlestirilgeni mámleketlik-puqaralıq qatnasıqlardaǵı dástúriy asimmetriyanı saplastırıw jolında áhmiyetli institucionallıq qádem boldı. Eger aldın mámleketlik strukturalar menen básekilesiw ámelde quramalı hám nátiyjesiz process sıpatında qabıl etilgen bolsa, búgin hákimshilik ádillik bul qatnasıqlarda processuallıq teńlik hám ádillik balansın támiyinlewshi tásirsheń quralǵa aylandı.
Hákimshilik sudlawdıń konceptuallıq jańalıǵı, bárinen burın, dálillew júginiń qayta bólistirilgeninde kórinedi. Puqaralıq hám ekonomikalıq sud islerin júrgiziwde dawager óz talapların dálillewi kerek bolsa, hákimshilik sudlawda hákimshilik uyım shıǵarǵan qarardıń nızamlılıǵın hám tiykarlılıǵın usı uyımnıń ózi dálillewi shárt. Bul huqıqıy mámleket principleriniń ámeliy kórinisi bolıp, puqaranıń processuallıq jaqtan qorǵaw dárejesin sezilerli dárejede arttıradı.
Bul kózqaras hákimshilik sudlardı tek ǵana tartıslardı sheshiwshi uyım sıpatında emes, al mámleketlik basqarıw sistemasında nızamlılıqtı támiyinlewshi preventiv institut sıpatında da kórsetpekte. Ámeliyat sonı kórsetpekte, lawazımlı shaxs qabıl etip atırǵan hár bir qarar yamasa hárekettiń sud qadaǵalawınan ótiw itimalı onıń huqıqıy juwapkershilikti tereń sezinip is júrgiziwine umtıldıradı.
Usı tiykarda, hákimshilik ádilliktiń rawajlanıwı korrupciyaǵa qarsı institucionallıq mexanizmlerdi kúsheytiwdiń eń nátiyjeli baǵdarlarınan biri sıpatında da kórinedi. Sebebi, lawazımlı shaxs onıń hár bir huqıqıy háreketi yamasa qararı sud tárepinen tekseriliwi múmkin ekenligin ańlaǵan sharayatta nızamsız jumıs islew qáwpi sezilerli dárejede azayadı.
Bul baǵdarda Mámleketimiz basshısı Sh.Mirziyoev tárepinen sud-huqıq sistemasın xalıqqa jaqınlastırıw boyınsha belgilengen tiykarǵı wazıypalar usı tarawdaǵı reformalardıń strategiyalıq baǵdarın belgilep berdi. Atap aytqanda, 2026-jıl 16-fevralda tastıyıqlanǵan “Ózbekstan – 2030” strategiyasınıń tórtinshi tiykarǵı baǵdarında mámleketlik uyımlar hám lawazımlı shaxslardıń jumısı ústinen nátiyjeli sud qadaǵalawın kúsheytiw hám hákimshilik ádillikti institucionallıq jaqtan jáne de rawajlandırıw ayrıqsha maqset sıpatında belgilep qoyılǵan.
Bul strategiyalıq wazıypalardıń basqıshpa-basqısh ámelge asırılıwı nátiyjesinde tómendegi principial nátiyjege erisiledi: hár bir lawazımlı shaxs óz wákilligin ámelge asırıwda nızam ústinligi hám sud qadaǵalawınıń sózsiz ekenligin ámelde sezetuǵın huqıqıy ortalıq qáliplesedi.
Juwmaqlap aytqanda, hákimshilik ádillik – bul zamanagóy demokratiyalıq mámlekettiń institucionallıq “lakmus qaǵazı”. Onıń nátiyjeli jumıs alıp barıwı puqaralarda mámleketlik hákimiyatqa bolǵan isenimdi bekkemleydi, huqıqıy mádeniyattı arttıradı hám eń áhmiyetlisi – insan qádirin ámelde támiyinleydi. Sebebi, ádil hám tásirsheń sud qadaǵalawı engizilgen jámiyette ǵana turaqlı rawajlanıw hám abadanlıq ushın bekkem huqıqıy tiykar jaratıladı.

Azat Imatov,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyası, yuridika ilimleri boyınsha filosofiya doktorı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi