Mediaciya – payda bolǵan kelispewshilikti táreplerdiń óz-ara ıqtıyarlı kelisim tiykarında úshinshi shaxs járdeminde sheshiw usılı bolıp esaplanadı.
Nızamnıń maqseti de Ózbekstanda kelispewshiliklerdi tártipke salıwdıń alternativ usılların rawajlandırıw ushın huqıqıy sharayatlar jaratıwdan, Ózbekstan Respublikasınıń sud sistemasına túsetuǵın jumıs kólemin azaytıwdan ibarat.
Usı Nızamnıń háreket etiwi:
• puqaralıq huqıqıy qatnasıqlardan, sonıń ishinde, isbilermenlik xızmetin ámelge asırıw múnásibeti menen kelip shıǵatuǵın kelispewshiliklerge;
• jeke miynet dawlarına;
• shańaraqlıq huqıqıy qatnasıqlardan kelip shıǵatuǵın kelispewshiliklerge mediacyanı qollanıw menen baylanıslı qatnasıqlarǵa, eger nızamda basqasha qaǵıyda názerde tutılmaǵan bolsa qollanıladı.
Usı Nızamnıń ámel etiwi mediaciyada qatnaspay atırǵan úshinshi shaxslardıń huqıqları menen nızamlı máplerine, jámiyetlik máplerge tásir etetuǵın yamasa tásir etiwi múmkin bolǵan dawlarǵa qollanılmaytuǵının atap ótiw kerek.
Nızam 4 bap hám 34 statyadan ibarat.
Nızamda mediaciya, mediator, mediativlik kelisim, mediaciya tártibin ámelge asırıw haqqındaǵı kelisim, mediaciyanı qollanıw haqqındaǵı kelisim sıyaqlı tiykarǵı túsinikler ashıp berilgen.
Nızamǵa muwapıq, mediaciya jasırınlıq, ıqtıyarlılıq, táreplerdiń birge islesiwi hám teń huqıqlılıǵı, mediatordıń ǵárezsizligi hám qalıslıǵı principleri tiykarında ámelge asırılıwı názerde tutılǵan.
Nızamda belgilengenindey, fizikalıq tárepler de, yuridikalıq tárepler de mediaciya tárepleri bolıwı múmkin. Tárepler mediaciyada jeke ózi yamasa óz wákili arqalı nızam hújjetlerine muwapıq qatnasadı.
Mediatordıń jumısı professional yamasa professional emes tiykarda ámelge asırılıwı múmkin.
Professional tiykardaǵı mediator jumısın Ádillik ministrligi tárepinen tastıyıqlanatuǵın mediatorlardı tayarlaw baǵdarlaması boyınsha arnawlı oqıw kursınan ótken, sonday-aq, Professional mediatorlar reestrine kirgizilgen shaxs ámelge asırıwı múmkin.
Professional emes tiykardaǵı mediator jumısın jigirma bes jasqa tolǵan hám mediator wazıypaların orınlawǵa kelisim bergen shaxs ámelge asırıwı múmkin.
Nızamǵa bola, tómendegilerdiń mediator bolıwı qadaǵan etilmekte:
• mámleketlik wazıypalardı orınlaw ushın wákillik berilgen yaki oǵan teńlestirilgen shaxs;
• ózine qarata sudtıń onı qarım-qatnas uqıbı sheklengen yamasa qarım-qatnas uqıbı joq dep tabıw haqqındaǵı nızamlı kúshke kirgen sheshiwshi qararı bar bolǵan shaxs;
• sudlanǵanlıq jaǵdayı tamamlanbaǵan yaki sudlanǵanlıǵı alıp taslanbaǵan shaxs;
• ózine qarata jınayıy quwdalaw ámelge asırılıp atırǵan shaxs.
Mediaciya táreplerdiń qálewi tiykarında qollanıladı. Mediaciya sudqa shekemgi tártipte, nızamdı sud tártibinde kóriw procesinde sud hújjetin qabıl etiw ushın sud óz aldına bólmege (másláhát bólmesine) kirgenge shekem qollanılıwı múmkin.
Professional tiykardaǵı mediatordıń jumısı haqı tólew tiykarında yamasa biypul ámelge asırılıwı múmkin.
Professional emes tiykardaǵı mediatordıń jumısı biypul ámelge asırıladı.
Mediativlik tártip-qaǵıydanı ámelge asırıw nátiyjeleri boyınsha tárepler kelip shıqqan kelispewshilik boyınsha óz-ara maqul qararǵa erisken jaǵdayda, tárepler arasında jazba túrde mediativlik kelisim dúziledi.
Mediativlik kelisim onı dúzgen tárepler ushın májbúriy kúshke iye bolıp, bul kelisim onda názerde tutılǵan tártipte hám múddetlerde tárepler tárepinen ıqtıyarlı túrde orınlanadı.
Mediativlik kelisim orınlanbaǵan jaǵdayda, tárepler óz huqıqların qorǵaw ushın sudqa múrájat etiwge haqılı.
Mediativlik kelisimdi orınlamawdıń aqıbetleri tárepler tárepinen usı kelisimniń ózinde belgilep qoyılıwı múmkin.
Nızamshılıqqa jańadan kirgizilip atırǵan mediaciya institutı búgin AQSh, Germaniya, Ullı Britaniya, Avstriya, Yaponiya, Qıtay, Gonkong, Koreya, Hindstan sıyaqlı dúnyanıń kópshilik mámleketlerinde shólkemlestirilgen hám tabıslı jumıs alıp barıp atırǵanın atap ótiw kerek.
Atap aytqanda, AQShta búgingi kúnde usı mámlekettiń hár qıylı shtatlarında burın bar bolǵan hám dáldalshılıq jumısın tártipke salǵan 2 500 den aslam nızamdı birlestirgen Mediaciya haqqındaǵı birden-bir nızam ámel etpekte. AQSh tájiriybesi sonıń menen qızıq, bul mámlekettiń huqıq sisteması kópshilik kelispewshiliklerdi tárepler sudqa shekem ıqtıyarlı túrde sheshiwin támiyinlewge qaratılǵan. Bunnan tısqarı, sud tártip-qaǵıydaları baslanǵan bolsa da, sudya processti toqtatıwı hám táreplerge dawdı mediator járdeminde sheshiwdi usınıs etiwi múmkin. Bul mámlekette ekonomika, siyasat, biznes tarawındaǵı hesh bir áhmiyetli sóylesiw procesi mediatorlarsız ótpeydi. AQShta Tartıslardı sheshiwdiń milliy institutı shólkemlestirilgen bolıp, ol mediaciyanıń jańa usılların islep shıǵıw menen shuǵıllanadı. Mediaciyanıń jeke menshik hám mámleketlik xızmetleri jumıs alıp baradı, mediaciya mashqalaların sáwlelendirip beretuǵın jurnallar (“Mediaciya boyınsha hár sherekte shıǵarılatuǵın jurnal”) basıp shıǵarıladı.
Ullı Britaniyada biytárep dáldálshılar qatnasıwında jarastırıw tártibi oǵada keń tarqalǵan. Bul mámlekette arnawlı telefon xızmeti de bar bolıp, oǵan mámlekettiń qálegen aymaǵınan qońıraw etiw, dawdı táriyiplew, sonday-aq, mediatorlıqqa ózine maqul talabanlardı alıp keliw, talaplarǵa sáykes keletuǵın qánigeler dizimi boyınsha usınıslar alıw múmkin.
Onda sud qorǵawına múrájat etilgen jaǵdayda, eger tárep sud dawı sheńberinde sud tárepinen usınıs etilgen mediaciya tártibinen paydalanıwdan bas tartqan bolsa, oǵan dawdı kórip shıǵıw nátiyjelerine qaramastan barlıq sud qárejetleri júklenedi.
Germaniyada mediaciya institutı ádil sudlaw sisteması menen únles halǵa keltirilgen. Máselen, dáldalshı mediatorlar tikkeley sudlarda jumıs alıp baradı hám potencial sudlasıwlar sanın biraz azaytadı. Onda mediaciya tek ǵana shańaraq isleri boyınsha sudlarǵa emes, al, ulıwma yurisdikciya sudlarına, hákimshilik sudlarǵa hám basqa da sudlarǵa integraciyalanǵan. Germaniyanıń kópshilik huqıq mekteplerinde turaqlı mediaciya kursı engizilgen: huqıq fakultetin pitkergen hár kim mediaciya kursınan ótedi.
Dúnyanıń az sanlı mámleketlerinde bolǵanı sıyaqlı, Avstriyada mediator kásibi kásipler nomenklaturasına kirgizilgen, mediatorlardı tayarlawdı tártipke salatuǵın hám tayarlawdıń belgili normativlerin belgileytuǵın mediaciya haqqında federal nızam ámel etedi. Avstriya nızamshılıǵında názerde tutılıwınsha, sud procesinde dúzilgen mediativ kelisim sud tárepinen tán alınadı, sonıń menen birge sudqa shekemgi mediaciya nátiyjesi sud tárepinen qorǵalmawı kerek.

Gulmira ARZIEVA,
Nókis rayonlar aralıq
ekonomikalıq sudınıń sudyası.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi