Búgingi xalıqaralıq sistemada energiya faktorı mámleketlerdiń siyasiy ǵárezsizligin, ekonomikalıq turaqlılıǵın hám sırtqı imkaniyatın belgileytuǵın tiykarǵı qurallardan birine aylandı. Klimat ózgeriwi, resurslar ushın báseki hám geosiyasiy kelispewshilikler kúsheygen sharayatta qayta tikleniwshi energiya dereklerine ótiw procesi tek ǵana ekologiyalıq zárúrlik emes, al strategiyalıq talap sıpatında kórinbekte. Ásirese, Evropa mákanında energiya siyasatı geosiyasiy esap-kitap orayına shıqtı.
Energetika qáwipsizligi hám siyasiy erkinlik
Ekspert Ravshan Ǵoziyevtiń tallawına bola, búgingi globallıq energetika maydanında bekkem orın iyelep atırǵan baǵdarlardan biri – jasıl energetika, yaǵnıy qayta tiklenetuǵın dereklerden paydalanıw. Samal, quyash hám biologiya energiyası sıyaqlı resurslarǵa ótiw XXI ásirdiń áhmiyetli tendenciyasına aylandı. Bul process ekologiyalıq turaqlılıqtı támiyinlew menen birge, xalıqaralıq qatnasıqlar sistemasına da sezilerli tásir kórsetpekte.
Evropa Awqamı bul baǵdarda jetekshilikke umtılmaqta. Endi dástúriy energiya derekleri, atap aytqanda, neft hám gaz importına oǵada ǵárezlilik kóplegen mámleketler ushın geosiyasiy qáwip tuwdıra basladı. Jaqın-jaqınǵa shekem eski kontinent mámleketleriniń kópshiligi Rossiya gazine súyenip kelgeni energiya máselesin siyasiy basım quralına aylandırǵan edi.
2022-jıl Evropa Komissiyası tárepinen járiyalanǵan “REPowerEU” baǵdarlaması mine usı ǵárezlilikti azaytıwǵa qaratılǵan. Bul strategiya energiya dereklerin diversifikaciyalaw, qayta tiklenetuǵın resurslardıń úlesin arttırıw hám ishki óndiristi keńeytiwdi názerde tutadı. Nátiyjede energiya qáwipsizligi támiyinlenedi, sırtqı siyasatta erkin poziciya qáliplesedi.
Klimat siyasatı hám geosiyasiy tásir
Jasıl energetika globallıq klimat diplomatiyasınıń ajıralmas bólegi bolıp esaplanadı. EA “Green Deal” hám “FIT For-55” strategiyaları arqalı 2030-jılǵa shekem puw-gaz shıǵındısın 55 procentke azaytıwdı maqset etken. Bul baslama ekologiyalıq maqset penen sheklenip qalmay, al geosiyasiy tásir sheńberin keńeytiwge de xızmet etedi.
Klimat siyasatında jetekshilik etiw arqalı Evropa basqa da iri ekonomikalardı jasıl transformaciyaǵa iytermelemekte. Karbon sawdası mexanizmi, texnologiya transferi hám ekologiya standartı xalıqaralıq sawda hám diplomatiyanıń jańa qurallarına aylanbaqta. Energetika hám ekologiya máselesi házir tek ǵana ishki siyasat emes, al globallıq sóylesiwdiń áhmiyetli baǵdarı bolıp esaplanadı.
Texnologiya básekisi hám strategiya ústinligi
Quyash paneli, samal turbinası hám energiyanı saqlaw sisteması birgelikte búgin globallıq báseki orayın quramaqta. Evropa texnologiya jetekshiligi arqalı tek ekonomikalıq payda alıp ǵana qalmay, al strategiyalıq tásir sheńberin de keńeytpekte. Máselen, Germaniya hám Daniya samal energetikası texnologiyası eksportı arqalı “texnologiya diplomatiyası” usılın qáliplestirdi. Bul energiya siyasatın mápke muwapıq baǵdarlaw imkaniyatın beredi.
Soǵan qaramastan, jasıl transformaciya jańa geosiyasiy baylanıslılıqtı da júzege keltirmekte. Elektr transport quralları hám energiya saqlaw sisteması ushın zárúr litiy, kobalt sıyaqlı áhmiyetli minerallardıń tiykarǵı rezervi Afrika hám Aziyada jaylasqan. Sol sebepli, Evropa bul regionlar menen birge islesiwdi tereńlestiriwge májbúr. Demek, energetika ǵárezsizligi bir tárepten kúsheyse, ekinshi tárepten shiyki zat shınjırında jańa strategiyalıq halqalar qáliplespekte.
Ekonomikalıq turaqlılıq hám finanslıq qurallar
Jasıl energetikaǵa baǵdarlanıp atırǵan investiciya Evropada ekonomikalıq ósiwdiń áhmiyetli drayverine aylanbaqta. Kelesi jıllar ushın rejelestirilgen trillion evroǵa teń investiciya ishki sanaattı jetilistiriw arqalı jańa jumıs orınların jaratıwǵa xızmet etedi. Sonday-aq, “jasıl obligaciyalar” hám ekologiyalıq kredit arqalı xalıqaralıq finans maydanında da tásir kúsheymekte. Finanslıq qurallar járdeminde basqa mámleketler jasıl transformaciyaǵa tartılmaqta. Nátiyjede energetika diplomatiyası tek ǵana neft hám gaz átirapında emes, al texnologiya, investiciya hám uglerod standartı tiykarında qáliplespekte.
Dástúriy resurslar hám real teńsalmaqlıq
Báribir, házirshe jasıl energetika dástúriy dereklerdi ámeliyattan tolıq qısıp shıǵara almaydı. Yaǵnıy, neft hám gaz qısqa hám orta múddette globallıq energetika sistemasınıń áhmiyetli bólegi bolıp qaladı. Demek, dúnya energetikası házirshe aralas, yaǵnıy dástúriy hám qayta tikleniwshi derekler úylesiminde rawajlanbaqta. Jasıl energetika Evropa ushın tek ǵana ekologiyalıq baslama emes, al keń kólemli geosiyasiy strategiya. Energetika qáwipsizligin bekkemlew, klimat diplomatiyasında jetekshilik etiw, texnologiyalıq ústinlikti qolǵa kirgiziw hám ekonomikalıq turaqlılıqtı támiyinlew arqalı Evropa globallıq maydandaǵı poziciyasın bekkemlewge umtılmaqta.
Usı tárizde, qayta tikleniwshi energiya derekleri ápiwayı ekonomikalıq sektor emes, al zamanagóy xalıqaralıq qatnasıqlardıń áhmiyetli quralına aylanbaqta. Jasıl energetika búgin ekologiyalıq zárúrlik bolsa, erteń strategiyalıq ústinlik faktorına aylanatuǵını sózsiz.

Musulmon Ziyo, ÓzA