Búgingi jedel málimleme ásirinde biz hár kúni mıńlaǵan xabarlar qorshawında jasaymız. Smartfonlarımızdı qolımızǵa alıwımız benen dúnyanıń túrli noqatlarındaǵı tábiyǵıy apatshılıqlar, ekonomikalıq krizisler, jınayatshılıq hám túrli apatshılıqlar haqqındaǵı xabarlar lentamızdı toltırıp jiberedi. Xosh: bul xabarlar ruwxıylıǵımızǵa qanday tásir etpekte? Ushqın shashqan sanlı dáwirde hár qıylı temadaǵı xabarlardı esitemiz, tilekke qarsı ayanıshlı videolardı kórip atırǵanımız haqıyqat.
2025-jılǵı statistikalıq maǵlıwmatlarǵa bola, Ózbekstanda 10 jastan úlkenlerdiń 94 procenti internetten paydalanadı. Bunnan kórinip turǵanınday, jas óspirimler de erkin túrde agressiya, adam óltiriwshilik, zorlıq-zombılıq hám sol sıyaqlı kóplegen unamsız waqıyalardı sanasına qabıl etpekte. Xosh, usı jerde bir soraw payda boladı? Insan miyi hám psixologiyası unamsız xabarlarǵa qanday reakciya beredi? Adamlar unamsız basım beriwshi xabarlardı kóriwi emocional basım ba yamasa unamlı jańalıqlar derlik joqlıǵınan ba?
Psixologiyada bul – “negativity bias” (unamsızlıqqa beyimlik) delinedi. Qánige Jon Kachioppo insan denesi unamsız maǵlıwmatlarǵa kúshlirek reakciya beretuǵının hám jıllar dawamında insan sezimlerin úyreniw nátiyjesinde islengen tájiriybede, sezimli maǵlıwmatlardı miydiń jumısı tez hám uzaq waqıt eslep qalatuǵının dálillegen. Insaniyat biologiyalıq ózin-ózi qorǵaw ushın qáwip sanalǵan hár bir belgilerge itibarlı bolıwdı zárúr dep esaplaǵanı ushın sanamız búgin dawrıqlı informaciyalar qarmaǵına ilinbekte. Xosh, sońǵı waqıtları unamlı jańalıqlardı da jeterli dárejede kóre alıp atırmız ba? Bunı jumıs alıp barıp atırǵan bir neshe rásmiy saytlardaǵı xabarlardı tallawdan kórip shıǵamız.
Kórip turǵanıńızday, háptelik maǵlıwmatlar arasında úsh yamasa ekewi unamlı bas bet astındaǵı xabarlar, biraq eń ayanıshlısı, bir-birinen nusqalanǵan sıyaqlı izbe-iz bolıp atırǵan jınayatlar úlken tezlikte pútkil algoritmdi iyelep almaqta.
Unamsız xabarlar nege insanǵa tez tásir etedi? Bunda insan ruwxıylıǵı qanday awhalǵa túsedi? Psixologiyalıq jaqtan bunday xabarlar dáslep antivirus sıyaqlı ruwxıylıǵımızdı záhárley baslaydı, stress payda etedi, kúshli sharshaw, hádden tıs qorqıw, átirapımızdaǵılarǵa isenimniń azayıwı, tınıshsızlanıw, pikirlerdiń aljasıwı, uyqısızlıq hám nerv talshıqlarınıń qısılıwına alıp keliw itimalı artıp baradı. Bunday ruwxıy basım sheńgelinde qalǵan hár bir insannıń kúnlik rejeleri, energiyası ózi sezbegen halda tómen dárejege túsip ketedi.
Qánigelerdiń pikirinshe, kóp jaǵdaylarda adamlar ádet yamasa zerigiw sebepli unamsız xabarlardı kóbirek qabıl etedi. Biraq awır keypiyatta yamasa ruwxıy qıynalıp atırǵan adam óz janına qastıyanlıq etiw yamasa adam óltiriw haqqındaǵı kontentti qabıl etkende tek ǵana ózine emes, al basqalarǵa da zıyan jetkermewine hesh kim kepillik bere almaydı. Auditoriyanıń úlken bólegi jańalıqlardıń kópshilik bólegin tiykarınan sociallıq tarmaqlar arqalı baqlaydı. Búgin biz qáwipli kesellik sıyaqlı tarqalıp atırǵan unamsız málimlemelerdi toqtatıwımız ámelge aspaytuǵın jaǵday, biraq oǵan qarsı ilajlardı turmısımızǵa alıp kiriw usılları hám sheshimleri bar, álbette.
– Búgin internet dáwiri. Onıń kúshi menen derlik pútkil álem bir noqatta jámlengendey: qálegen insan, qálegen maqset jolında baylanısa aladı. Sociallıq tarmaqlar algoritmi millet, aymaq yamasa kásip tańlamaydı – ol hár qanday paydalanıwshını óz ishine aladı. Biraq bul mashqalanıń sheshimi ápiwayı – hár birimiz ózimizden baslawımız kerek. Bárinen burın, insan kúnine sociallıq tarmaqlardan paydalanıw ushın anıq waqıt shegarasın belgilewi zárúr. Máselen, jańalıq oqıw ushın 20, 25 minuttı bir kúnge bóliw kerek, sonda insan miyi kereksiz maǵlıwmatlar menen tolıp qalmaydı hám ruwxıylıqqa artıqsha basım túspeydi. Algoritmdi basqarıw da áhmiyetli. Sociallıq tarmaqlar siz kórgen nárseni kóbeytedi. Sonıń ushın unamsız maǵlıwmatlar kóp shıǵatuǵın betlerdiń ornına paydalı, aǵartıwshılıq hám unamlı betlerdi tańlaw kerek. Unamsız xabarlardı tanıslarıńızǵa tarqatpań. Hár bir repost yamasa úlesiw unamsızlıqtıń jáne de keń tarqalıwına sebep boladı. Háptede bir kúndi telefonsız (internetsiz) kún sıpatında shólkemlestiriń, bul insannıń pikirlerin jámlew menen birge, ruwxıylıǵımızdıń qayta tikleniwine járdem beredi, – deydi jetekshi psixolog-másláhátshisi Zamira Azimova.
– Unamsız xabardı oqıǵanımızda yamasa jaman waqıyanı kórgenimizde artıqsha sezimge berilmesten: “Awa, bul ómirde bolıwı múmkin”, “Qudayǵa shúkir, bul meniń ómirimde bolmadı”, “Bul waqıya meniń ómirime tásir ete me?” degen sorawlardı ózimizge beriwimiz kerek. Eger “yaq” dep juwap bere alsaq, álbette, “sana pauza”, yaǵnıy ruwxıy hám miy artıqsha tásirleniwden toqtaydı. Maǵlıwmat alıw ushın tek ǵana rásmiy saytlardı baqlaw kerek. Sociallıq tarmaqlarda aylanıp atırǵan deregi joq hár qanday jaman xabarǵa “Bul maǵan qızıq emes” degen túymelerden paydalanıwımız kerek. Bunday belgilerdi YouTube, Facebook, instagram hám telegram arqalı da qollanıw múmkin. Sonda algoritm bul informaciyanı kerek emes dep qabıl etedi hám qayta shıǵarmaydı. Sociallıq tarmaq paydalanıwshılarına 20 procent kewilashar, 80 procent paydalı kontentti baqlawdı usınıs etemen.
Tutınıwshı ózinde bos waqıt bar ekenligin bildi me, ilajı barınsha ózi súygen shuǵıllanıw menen shuǵıllanıwı kerek. Mısalı: seyil etiw, sáwbetlesiw, kitap oqıw hám taǵı basqa. Bul arqalı insan energiyasın durıs jumsaǵan hám óz salamatlıǵın saqlaǵan boladı, – deydi joqarı kategoriyalı psixolog Zamira Xolboeva.
Juwmaqlap aytqanda, insan qadaǵalawǵa bolmaytuǵın waqıyalardı kóp oqısa, ózin ázzi seze baslaydı. Bunday jaǵday átirapımızdaǵı adamlar, ásirese, perzentlerimizge jaman tásir etpewi ushın da qánigelerdiń áhmiyetli usınısına ámel etiw joqarıdaǵı mashqalalardıń sheshimi boladı. Búgingi kúnde unamsız málimleme aǵımın tolıq toqtatıw múmkin emes hám qıyın, biraq onı qalay qabıl etiwimiz óz qolımızda.

Mehribonu TWLQINOVA,
ÓzAnıń xabarshısı