Mámleketimizde sociallıq qorǵaw tarawında jańalanıwlar dawam etpekte. Ásirese, zorlıqqa ushıraǵan hám qáwip astındaǵı balalardı qollap-quwatlaw máselesi tiykarǵı wazıypaǵa aylandı. Usınday sharayatta 2026-jıldan engizilip atırǵan “Professional tutınǵan shańaraq” xızmetine balalardı waqtınsha hám maqsetli tárizde shańaraqlıq ortalıqta qollap-quwatlawǵa qaratılǵan innovaciyalıq sistema sıpatında qaralmaqta.
Xosh, negizinde “Professional tutınǵan shańaraq” xızmeti ne hám ne sebepten engizilmekte?
Bul sistemanıń basqa sociallıq xızmetlerden ayırmashılıǵı nede?
Eń áhmiyetlisi, balanı óz shańaraǵınan alıp basqa tutınǵan shańaraqqa beriwdiń qanday unamlı tárepleri bar?
Usınday sorawlar menen Sociallıq qorǵaw milliy agentligi basqarmasınıń bas qánigesi Dilnoza Husanovaǵa múrájat ettik.
– Shańaraq hár bir insan ushın haqıyqıy qorǵan bolıp esaplanadı. Bekkem hám tınısh ortalıq jaratılǵan shańaraqlarda kamalǵa kelgen jas áwlad keleshekte kúshli, bilimli hám álbette salamat bolıp kamalǵa keledi. Tilekke qarsı, kópshilik balalar hár qıylı sebepler menen óz shańaraǵınıń qushaǵında ósiw baxtınan ayırılmaqta. Olardıń qáwipsizligin támiyinlew bolsa mámlekettiń tiykarǵı wazıypalarınan biri.
“Professional tutınǵan shańaraq” zorlıqqa ushıraǵan yamasa qáwip astındaǵı balalardı maqsetli túrde shańaraq ortalıǵında qollap-quwatlawǵa qaratılǵan bolıp, balalardıń ruwxıy hám sociallıq rawajlanıwın támiyinlewde jańa imkaniyatlar ashadı.
Usı jıldıń 1-fevral sánesinen Ózbekstanda zorlıq qáwpi astındaǵı balalardı qorǵawda “Professional tutınǵan shańaraq” xızmeti iske qosıldı. Bul tek ǵana jetim yamasa ata-ana qaramaǵınan ayırılǵan balalardı úyge qabıl etiw emes, al zorlıqtan jábir kórgen yamasa sonday qáwip astında bolǵan balalar menen isleytuǵın, arnawlı tayarlıqtan ótken professionallastırılǵan ǵamxorlıq túri bolıp esaplanadı.
Sistema talabanlardı tańlaw hám olardı arnawlı tayarlawdan baslanadı. Ata-ananıń jası 30-65 te bolıwı, fizikalıq jaqtan salamat hám sudlanbaǵan bolıwı talap etiledi. Olar arnawlı tayarlıq kurslarınan ótedi hám stress, depressiya hám qorqıw jaǵdayındaǵı balalar menen islesiw boyınsha kásiplik kónlikpelerge iye boladı. Keyin shańaraq hám “Insan” sociallıq xızmetler orayı arasında shártnama dúziledi hám oray balanıń nızamlı wákili sıpatında turaqlı monitoring hám metodikalıq járdem kórsetedi. Talabanlar óz shańaraǵında úsh balaǵa shekem qabıl etiw ushın jeterli sharayatqa iye bolıwı kerek.
Eń áhmiyetlisi, bul shańaraqlar ápiwayı tárbiyashılardan ózgeshe túrde, arnawlı tayarlaw kurslarında oqıtıladı. Bul baǵdarlama xalıqaralıq ekspertlerdiń járdeminde islep shıǵılǵan bolıp, onda ata-analarǵa stress, depressiya hám qorqıw qısımındaǵı balalar menen qalay terapevtlik qarım-qatnas jasaw, olardıń psixologiyasındaǵı unamsız keshirmelerdi neytrallastırıw sıyaqlı kásiplik kónlikpeler úyretiledi.
Professional tutınǵan ata-analar ushın islep shıǵılǵan oqıw baǵdarlaması basqa formalardan (máselen, perzentlikke alıwshılar ushın 72 saatlıq kurslardan) sezilerli dárejede ózgeshelendi. Bul baǵdarlama Rossiya, Gruziya, Angliya hám Amerika tájiriybeleri tiykarında qáliplestirilgen.
Bunday shańaraqlarda hár tárepleme tájiriybege iye professional ata-analar balanı tek ǵana tárbiyalap qoymastan, al terapevtlik qatnas arqalı psixologiyalıq processlerin qollap-quwatlaydı. Olar balaǵa turmıslıq kónlikpelerdi úyretedi. Sonday-aq, balanı ruwxıy túskinlikten shıǵarıw hám agressiv jaǵdayların jumsartıw da olardıń tiykarǵı wazıypası esaplanadı.
– Balanıń psixologiyalıq jaǵdayı bul sistemada qalay esapqa alınadı?
Balanıń psixologiyalıq jaǵdayı sistemanıń oraylıq buwını esaplanadı. 10 jastan asqan balanıń pikiri esapqa alınadı. Ol óz shańaraǵına qaytadı ma yaki basqa jaylastırıw forması tanlanadı ma, balaǵa qulaq salınadı. Eger bala óziniń biologiyalıq ata-anaları tárepinen kórilgen zorlıq sebepli olardıń qasına qaytıwdı qálemese, óziniń keleshektegi turmıs modelin tańlaw huqıqına iye hám onı májbúriy qaytarıw múmkin emes.
Dereklerde atap ótiliwinshe, iri mákemeler (Mehribanlıq úyleri) balalar jámiyetten ajıralıp qalǵan hám turaqlı sezimlik baylanıs (ana mexri) joqlıǵı sebepli stressten shıǵıwı qıyın bolǵan. Professional tutınǵan shańaraqtaǵı tábiyǵıy shańaraq ortalıǵı bolsa balaǵa ózin qáwipsiz hám qádirli seziw imkaniyatın beredi.
– “Professional tutınǵan shańaraq” xızmetiniń basqa sistemalardan ayırmashılıǵı nede?
– Bizge belgili, sociallıq xızmet tarawında bir neshe kútim túrleri jolǵa qoyılǵan. “Professional tutınǵan shańaraq” xızmetinde terapevtlik hám kásiplik qatnas bar bolıp, balanı tek ǵana tárbiyalaw menen sheklenbey, ruwxıy processlerin de emleydi. Xalıqaralıq ekspertlerdiń járdeminde stress hám agressiya jaǵdaylarındaǵı balalar menen islesiw kónlikpeleri ámeliyatta qollanıladı, bala turaqlı shańaraq aǵzası sıpatında mehir hám isenimdi sezedi, jámiyetke integraciyalanadı.
Mehribanlıq úylerinde tárbiyashılar almasıp turǵanlıǵı sebepli balada kimgedir turaqlı baylanısıw imkaniyatı bolmaydı. Professional shańaraqta bolsa bala anıq bir insannıń mehirin sezinip, oǵan isenim bildiriwdi úyrenedi.
Professional ata-analardıń jumısı mámleket tárepinen qollap-quwatlanadı. Bunnan tısqarı, balanıń jasawı, azıq-awqatı hám kiyim-kenshekleri ushın mámleket tárepinen hár ayda turaqlı túrde materiallıq támiynat ajıratıladı. 7 jasqa shekemgi balalar ushın bazalıq esaplaw muǵdarınıń (BEM) 5 esesi muǵdarında 7 jastan 18 jasqa shekemgi bolǵanlar ushın BEMniń 7 esesi muǵdarında qarjı beriledi.
Bir nárseni aytıp ótiwim kerek, “Professional tutınǵan shańaraq” – bul balanı turaqlı asırap alıw degeni emes. Bul waqtınshalıq hám maqsetli process bolıp, bala shańaraqta bolǵan dáwirde sociallıq xızmetkerler onıń biologiyalıq ata-anası menen de is alıp baradı. Eger biologiyalıq ata-ananıń potencialı tiklense, bala óz shańaraǵına qaytarıladı. Eger bul qáwipli dep tabılsa, bala basqa alternativ formalarǵa (qáwenderlik, perzentlikke beriw) jiberiledi.
Sistemada “Shańaraqlıq mehribanlıq úyi” degen túsinik joq. Ámeliyatta ya mámleketke qaraslı “Mehribanlıq úyi” (institucionallıq mákeme) yamasa fizikalıq shaxslar tárepinen óz úyinde shólkemlestirilgen “Shańaraqlıq balalar úyi” bar.
Ózbekstanda iri kólemdegi mámleketlik tárbiya mákemeleri (Mehribanlıq úyleri) basqıshpa-basqısh saplastırılmaqta. 2020-jıllarda 20 ǵa shamalas mehribanlıq úyi hám 15 balalar úyi jumıs alıp barǵan bolsa, búgingi kúnge kelip respublika boyınsha tek ǵana 2 mehribanlıq úyi hám 4 Balalar úyi qaldı. Tashkent qalası mısalında kóretuǵın bolsaq, ótken 2025-jıldıń basında paytaxttaǵı 22- hám 30-sanlı Mehribanlıq úylerinde jámi 250 ge shamalas bala bolǵan bolsa, jıl aqırına kelip olardıń sanı 95 ke tústi. Bul balalardıń óz shańaraqlarına qaytarılıwı yamasa shańaraqlıq balalar úylerine jaylastırılıwı esabınan ámelge asırılmaqta.
Mámleketlik mákemelerden waz keshiw fonında fizikalıq shaxslar tárepinen shólkemlestirilgen shańaraqlıq balalar úyleriniń sanı artıp barmaqta. 2025-jıldıń basında 225 shańaraqlıq balalar úyi jumıs alıp barǵan bolsa, búgingi kúnde olardıń sanı 310 ǵa jetti. Bir jıl ishinde 85 jańa shańaraqlıq balalar úyiniń shólkemlestirilgeni jámiyette balalardı shańaraqlıq ortalıqta tárbiyalawǵa bolǵan qızıǵıwshılıq artıp atırǵanın kórsetedi.
Bul jumıslardı ámelge asırıwda tiykarǵı itibar balalardı mákemeniń “diywalları” arasınan shıǵarıp, tábiyǵıy shańaraq ortalıǵına sińdiriwge qaratılǵan.
Búgingi kúndegi eń úlken jańalıq – bul ápiwayı shańaraqlıq balalar úylerinen professional tutınǵan shańaraqlar sistemasına ótiw. Shańaraqlıq balalar úylerinen ózgeshe túrde, professional shańaraqlar zorlıqtan jábirlengen hám ruwxıy awır jaǵdaydaǵı balalar menen islesiw ushın arnawlı tayarlıqtan ótpekte. 2026-jılda hár bir aymaqta keminde birewden bunday professional shańaraq jaratıw maqset etilgen.
Juwmaqlap aytqanda, búgingi jaǵday mákemelerden waz keshiw hám balalardı maksimal dárejede shańaraqlıq, atap aytqanda, professionallastırılǵan shańaraqlıq ortalıqqa baǵdarlaw menen xarakterlenedi. Balalardıń ózleri de mehribanlıq úylerinen góre shańaraqlıq sharayatta jasawdı abzal kórmekte, bul bolsa reformalardıń durıs ekenligin dálilleydi.
Bir qaraǵanda Sociallıq xızmet kórsetiwdiń jańa forması tiykarlı túrde maqsetli hám nátiyjeli rejelestirilgenin kóriw múmkin.

Muhayyo Toshqoraeva sáwbetlesti.
ÓzA