Múnásibet
«Ullı sahıpqıran Ámir Temur Aqsaray portalına «Ádalat – mámlekettiń tiykarı hám húkimdarlar uranıdur», – degen hikmetli sѳzlerin jazdırǵanlıǵı biykarǵa emes, álbette.
Bul ullı ideya insan qádirin ullı dárejege kѳteriw boyınsha ámeliy háreketlerimizdiń tiykarına aylandı».

Shavkat MIRZIYoEV
Ѳzbekstan Respublikası Prezidenti

Insaniyat jáhánniń rawajlanıwında sheshiwshi áhmiyetke iye ullı tulǵalardıń úlesin múnásip bahalaydı. Shınında da, olardıń ómir jolı hám xızmetleri jas áwladlar itibarın úlken kúsh penen ózine tartıwı tábiyiy. Tariyxta áne sonday ullı tulǵalardıń biri – Muhammed Taraǵay Bahadır ulı Ámir Temur esaplanadı.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2026 jıl 5-fevraldaǵı PQ-46-sanlı «Ullı mámleketlik ǵayratker hám sárkarda, ilim, mádeniyat hám kórkem óner qáwenderi Sahıpqıran Ámir Temur tuwılǵanlıǵınıń 690 jıllıǵın keń túrde belgilew haqqında»ǵı Qararı tariyxıy áhmiyetke iye boldı. Sebebi, ullı mámleketlik ǵayratker hám sárkarda, ekinshi oyanıw dáwiri — Temuriyler Renessansı jaratıwshısı Ámir Temur milliy mámleketshiligimiz hám jáhán tariyxında biytákirar orındı iyeleydi.
Totalitar dúzim tárepinen nahaq qaralanıp kelingen bul ullı tulǵanıń múbárek ismi hám yadı ǵárezsizlik jıllarında tariyxıy ádalat tiykarında qayta tiklendi. Sahıpqıran Ámir Temur shaxsı milliy mámleketshiligimiz tımsalına aylanıp, ózlikti ańlaw, úrp-ádet hám dástúrlerimizdi tiklewde xalqımızǵa úlken ruwhıy kúsh baǵıshlap kelmekte.

Mámleketimiz ǵárezsizlikke eriskennen soń, Ámir Temur shaxsı jáne Watan hám millet tımsalına aylandı. Ǵárezsizliktiń hár bir bayramında, Ѳzbekstannıń hár bir qádeminde ullı shaxs ruwxı hámiyshe birge.
Ámir Temur ismi, onıń tariyxı xalqımızdı birlestiriwde, watanpárwar bolıwda, mádeniy tamırlarımızdı tereń ańlawda, qúdiretli keleshegimizdi qurıwda jańadan-jańa kúsh quwat hám jiger baǵıshlap turadı.
Ѳzbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń sózleri menen aytqanda, «Ullı sahıpqıran Ámir Temur biz – áwladlarǵa qaldırǵan wásiyatında júdá áhmiyetli bir pikirge ayrıqsha itibar berip, «El dártine dárman bolmaq – ullı pazıyletińizdur», dep atap ѳtkeni álbette biykarǵa emes».
Ullı babamızdıń eń baslı pazıyletlerinen biri sol bolǵan, ol bunnan altı ásir aldın hesh qanday mámlekettiń końsıları menen ѳzara jaqsı baylanısları, óz-ara mápdarlı sherikliksiz jarqın keleshek bolmaslıǵın tereń ańlaǵan.
Ullı mámleketlik ǵayratker, orta ásirdiń belgili ásker basshısı, eli ushın gúresken, ilim hám mádeniyat qáwenderi bolǵan Ámir Temur dáwirinde ilim-pán, mádeniyat hám bilimlendiriw tarawları joqarı dárejede rawajlanǵan.
Tariyxıy dereklerde keltiriwinshe sahıpqıran Ámir Temur – jarqın sezimlerge iye, eslew qábileti joqarı, ótkir zeyinli, bir sózli, ruwxıy kúsh-qúdiret iyesi hám sawlatlı insan sıpatında táriyplenedi.
Basqa alımlar qatarı evropalı alımlar da Ámir Temur hám onıń ullı xızmetleri haqqında bunnan 500 jıl ilgeri óz miynetlerinde sóz ete baslaǵan. Bunı 1553-jılı Florenciyalı italyan alımı Petro Perondino de Prato
qálemine tiyisli «Skifli ullı Tamerlan» atlı kitabınıń baspadan shıǵarılıwı dálilleydi. Bul óz gezeginde Evropada Ámir Temur haqqındaǵı eń dáslepki ilimiy izertlewlerden biri esaplanadı.
Evropa tillerinde (ispan, inglis, francuz) járiyalanǵan jazba derekler ishinde belgili orındı ispan elshisi Rui Gonsales de Klavixonıń «Samarqandta Ámir Temur sarayına sayaxat kúndeligi (1403-1406)» iyeleydi.
Ámir Temur – tariyxshılardıń táriyplewinshe orta ásirdiń ataqlı mámleketlik hám áskeriy ǵayratkerlerinen biri bolıp, Evropa alımları óz shıǵarmalarında onıń áhmiyetli pazıyletlerin ayrıqsha atap ótken.
Nemis alımı Fridrix Kristof Shlosser óziniń 1868-jılı baspadan shıqqan «Jáhán tariyxı» kitabında (1-tom): «Jáhángir, Uzaq Shıǵısta belgili huqıqtanıwshı bolıw menen birge, ózinde Aziyada kem ushırasatuǵın taktikalıq hám strategiyalıq bilimlerdi ámelde kórsete aldı», – dep keltirip ótken bolsa, Nemis alımı hám tariyxshısı Maks Veber: «Ol sarkardalıqta hám mámleketti basqarıw tarawında ayrıqsha talantqa iye edi», – dep táriypleydi.
Evropalılar Ámir Temurdıń Túrk sultanı Bayazid ústinen erisken jeńisin joqarı bahalap, XV ásirdiń basında Franciyada Ámir Temurǵa arnap estelik ornatıladı hám oǵan altın háripler menen «Evropanı qutqarıwshı» dep jazıp qoyılǵan.
Jáne de XVI-ásirde jasaǵan belgili inglis shayırı hám dramaturgi Kristofer Marlonıń «Ullı Temur» atlı tragediyasında jas Temurbek óziniń teńsiz aqıl-parasatı hám ǵayratı menen dúnya tariyxındaǵı qúdiretli patshalardıń birine aylanǵanlıǵı berilgen. Bul tragediya XVII-ásirge deyin saxna tórin bermesten hátteki Angliyada teatr máwsimlerin baslap bergen.
Sonıń menen birge bir neshe Evropalı kompozitorlar da óz operalarında Ámir Temur obrazın jaratqan. XVII-ásir basında Italiyalı kompozitor Gaspirini «Temur» operasın jaratıp, bul opera Vena teatrında saxna júzin kórdi. Bunnan ilhamlanǵan kompozitor Leo onı Neapol teatrında saxnalastıradı. Antonio Vivaldi, Skolari, Genden hám basqa da kompozitorlar da bul temada muzıkalıq shıǵarmaların dóretken.
«Temur Túzukleri»n inglissheden francuz tiline awdarılıp, 1787-jılı baspadan shıǵarǵan francuz alımı Leangle Temur haqqında tómendegishe pikir bildiredi: «Temurxan siyasiy hám áskeriy taktika haqqında traktat jazǵan hám óz áwladlarına danalıq jol qaldırǵan tariyxıy shaxs».
Ámir Temurdıń belgili mámleketti basqarıwdaǵı, ádalatparwarlıǵı, ilim hám mádeniyat qáwenderi sıpatındaǵı ullı xızmeti ásirlerden ótip biziń dáwirimizge jetip keldi.
Ámir Temur ruwxıy miyrasınıń ózegi – Samarqand boldı. Samarqand bul- ápsanalı tariyxıy qala, jáhán arxitekturasınıń dúrdanası, insan tereń aqılı hám sheksiz biliminiń nátiyjeli jemisi bolıp tabıladı.
Usı orında Federiko Mayor Saragosanıń (YuNESKO burınǵı direktorı) tómendegi bahalı pikirlerin keltirip ótiw orınlı: «Álemde sonday orınlar bar, olar insandı oyǵa taldıradı, olardıń sehri hám atların esitken waqtıń yamasa jazıwların kórgen geziń birden tásirlene baslaysań. Biziń dıqqatımızdı tartatuǵın orınlar qatarında bir orın bar, ol da bolsa Samarqand. Bul orın bálent sarayları, jarqın kárwan sarayları misli eń jaqsı sezimler girdabınan payda bolǵanday. Ámir Temurdıń Samarqandtaǵı sarayında bolǵan Ispaniya elshisi Rui Gonsales de Klavixonıń kúndeligin oqır ekenmen, Oraylıq Aziyanıń XIV-ásir mádeniyatına, arxitekturasına, texnikalıq hám ilimiy tapqırlıǵına, bul mádeniyatqa ápsanawiy jáhángir Ámir Temurdıń unamlı tásirin sezindim».
Búgingi kúnde dúnyanıń 50 den artıq mámleketlerinde Temurtanıwshı ilimpazlar ilimiy izertlewler alıp barmaqta. Bul alımlardın jemisli miynetiniń nátiyjeleri sıpatında kóplegen kitaplar shıǵarılmaqta. Ótken 690 jıl dawamında Evropa tillerinde Ámir Temurǵa baǵıshlap jazılǵan iri kólemli shıǵarmalardıń sanı 500 ge, al Shıǵıs tilerinde bolsa 1000 den asqanlıǵın maqtanısh penen tilge alıwımızǵa boladı.
Ámir Temurdıń Aziya, ulıwma jáhán tariyxındaǵı ullı xızmetleri hám tutqan ornı haqqında juwmaqlap tómendegilerdi aytıp ótiw júdá orınlı:
– Ámir Temur Oraylıq Aziyanı monǵollar basqınshılıǵınan azat etiwge barlıq Watansúyiwshi kúshlerdi bir jerge jámlep, olardı ǵárezsizlik ushın gúresiwge baǵdarlaǵan jetekshi ásker basshı, jergilikli xalıqtıń bul tarawdaǵı arzıw-úmitleriniń júzege shıǵıwına úlken úles qosqan sárkarda;
– Ámir Temur kóp jıllar dawamında ǵárezli bolıp, ózge húkimdarlarǵa boysınıp kelgen Máwerannahr hám Xorasanda óz jurtı xılqınıń kúsh-qúdiretine súyengen ǵárezsiz hám birden-bir Watan dúze aldı;
– Ámir Temur Evropa mámleketleri rawajlanıwınıń tezlesiwine belgili dárejede óz úlesin qosıp, Rossiyanı Altın Orda qısımınan, Evropanı bolsa Túrkler qáwpinen saqlap qaldı;
– Ámir Temur óz siyasatında mádeniyat, abadanlastırıw, ónermentshilik qáwenderi sıpatında tanılıp, mádeniy tárepten joqarılawǵa hám túrkiy tildiń rawajlanıwına imkan jarattı;
– Ámir Temur bir qatar shıǵıs elleri hám de Evropa mámleketleri menen de unamlı diplomatiyalıq baylanıslar ornatıp, olar menen hár tarawda sawda-satıq, mádeniy baylanıslardıń jáne de rawajlanıwına keń jol ashıp bergen ullı tariyxıy tulǵa.
Ulıwma alǵanda, bul ullı tariyxıy tulǵanıń jarqın kelbeti, ótmishi, márt, hadal hám ǵayratlı xalqımızdı birlestiriwge, awızbirshilikli bolıwǵa hám kúdiretli keleshegimizdi qurıwda, jańadan-jańa innovaciyalıq ideyalardı, tarixıy jańalıqlardı ashıwda bizge qush-quwat hám jiger baǵıshlaydı.

Salamat Sulaymanov,
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti professorı
Qaraqalpaqstan xabar agentligi