Ádebiyat tek ǵana sózler jıynaǵı yamasa kórkem shıǵarma emes, al millettiń ótmishi, búgini hám keleshegin ózinde jámlegen ruwxıy ǵáziyne. Hár bir dáwirdiń ádebiyatı sol dáwir adamlarınıń ishki dúnyasın, jámiyetlik turmıstaǵı ózgerislerdi hám insanıy qatnasıqlardı mórlep qaldıradı. Ádebiyat aynasına qaraǵan adam tek ǵana óz kelbetin emes, al pútkil bir millettiń táǵdirin, bolmısın kóre aladı.
Ádebiyat – bul pikir hám sezim bolsa, kitap – sol pikirlerdiń máńgilikke mórlengen mákanı. Qaǵazǵa túsken hár bir sóz waqıt sınaǵına shıdam beredi, olar arqalı bizden aldın jasaǵan ata-babalarımızdıń júrek terbenislerin sezemiz. Ádebiyattıń kitaplarda sáwleleniwi tek ǵana tekst jıynaǵı emes, al millettiń intellektuallıq potencialınıń kórsetkishi bolıp tabıladı.
Mine usıǵan sáykes, jaqında ǵana qaraqalpaq xalqı hám ádebiyatı ushın quwanıshlı hám maqtanıshlı waqıya boldı. Rossiya Federaciyasınıń Moskva qalası «Ladomir» ilimiy-baspa orayında Qaraqalpaq poeziyasınıń antologiyası («Antologiya karakalpakskoy poezii») rus tilinde II tom bolıp (I tom 2024-jıl, II tom 2025-jıl) basıp shıǵarıldı. Antologiyanıń basıp shıǵarılıwında Ózbekstanlı isbilermen Alisher Usmanovtıń «Kórkem óner, ilim hám sport» qayırqomlıq qorı qarjılay qáwenderlik etti hám toplamdı baspaǵa tayarlawda Rossiyalı belgili shayır hám awdarmashı, ádebiyat tariyxshısı Mixail Sinelnikov, Ózbekstannıń Rossiyadaǵı elshixanası, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamları qatnastı.
Qaraqalpaq poeziyasınıń antologiyası eki tomnan ibarat bolıp rus tilinde basılıp shıǵıwı ádebiyatımız tariyxında dáslepki ret ámelge asırılmaqta. (Durıs, usı kúnge shekem rus tilinde Moskva qalasında qaraqalpaq poeziyasınıń úlgileri toplam kórinisinde (1973, 1980) baspadan shıqtı, biraq keń kólemli eki tomlıq antologiyanıń basılıwı dáslepki tariyxıy waqıya boldı – A.T.) Antologiyanıń birinshi tomında qaraqalpaq xalıq dástanı «Qırıq qız», «Qoblan», «Sháryar» hám xalıq qosıqları, sonıń ishinde balalar qosıqları jámlengen. Bul xalıq awızeki dóretpelerin rus tiline awdarıwda dilmashlar A.Tarkovskiy, S.Severcev, N.Grebnev, S.Somova hám S.Ibragimovlardıń xızmetlerin ayrıqsha atap ótiw tiyis. Sonday-aq Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı baslıǵı, Ózbekstan xalıq jazıwshısı, Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Keńesbay Karimov toplamǵa «Istokii karakalpakskoy poezii» atamasında alǵı sóz jazıp, sońınan dúziwshilerden ádebiyat tariyxshısı Mixail Sinelnikovtıń pikirleri orın alǵan.
Antologiyanıń ekinshi tomı XVIII ásirden baslap, búgingi kúnge shekemgi qaraqalpaq shayırlarınıń dóretpelerin jámlegen. Bunda avtorlardıń qısqasha ómirbayanı hám shıǵarmalarınan úlgiler jazılǵan. Kitap sońında antologiyanıń dúziliwinde hám ondaǵı shıǵarmalardıń jıynalıp, rus tiline awdarılıwına úlken úles qosqan shayır, jazıwshı, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamlarınıń aǵzası Saǵınbay Ibragimovtıń «Poeziya nadejdı i verı» atamasındaǵı juwmaqlawshı sózi keltirilgen. Bul toplamdı baspaǵa tayarlaǵan Mixail Sinelnikov «qosıqlardı tańlawda hám bahalawda Saǵınbay Ibragimov biybaha járdem berdi» – dep jazadı.
Insaniyat jaratqan ashılıwlar ishinde ádebiyat eń ullısı, sebebi ol materiallıq dúnyanı emes, al adamnıń ruwxıyatın izertleydi. Xalıqtıń kimligin, onıń mádeniyatı hám pikirlew dárejesin biliwdi qálegen adam dáslep sol xalıqtıń ádebiyatına názer taslaydı.
«Qaraqalpaq poeziyası antologiyası»nıń hárbir tomı 1000 tirajda basıp shıǵarılǵan bolıp, qaraqalpaq xalqınıń bay poeziyalıq miyrasın pútkil dúnya júzine járiyaladı, desek asıra aytqan bolmaymız, sol arqalı dúnya jámiyeti qaraqalpaq xalqının bar ekenligin, onıń keshe ya búgin payda bolıp qalmay, neshshe mıń jıllıq tariyqa iye ekenligin kórkem awızeki dóretpeleri, sonday-aq, búgingi kúndegi rawajlanıp atırǵan poeziyası arqalı jańadan tanıdı.
Biybaha ǵáziynemizdiń baspadan shıǵıwı menen gúllán xalqımızdı qutlıqlaymız hám antologiyanıń basılıp shıǵıwında jaqınnan járdem bergen, ádebiyatımızdıń hár tárepleme rawajlanıwına óz úlesin qosıp atırǵan jankúyerlerimizge tereń minnetdarshılıq bildiremiz.

Altınay Tilegenova
Filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi