Avtobusta ketip baratırıp, shaması bes-altı jasar balanıń anasına shataq shıǵarıp atırǵanı itibarımızdı tarttı. Bárha anasınıń sumkasına qol sozatuǵın edi, hayal bolsa onı qanday jubatıwdı bilmey qısınatuǵın edi. Aqırında bala niyetine jetti. Sumkadaǵı uyalı telefon qolına tiygennen keyin, tınıshlandı – qaldı. Qaladan rayon orayına shekemgi bir saatlıq jol dawamında onnan kózin ayırmadı.
– Házirgi balalardıń tili “sotka” dep atalatuǵın usı zat penen shıǵıp atır, – dedi bul jaǵdaydı baqlap turǵan joldasımız, ǵijduwanlı pedagog Shuhratjon Ǵaniev. – Aytpaqshı, erteń mektep jasına jetkende bunday balanıń oyı kitapta emes, telefonda boladı. Kitap oqıw ele miyi mort balanı pikirlewge úyretedi, aq-qarasın tanıydı. Bilimine bilim qosadı. Qol telefonı-she? Ol bar jerde balanıń dıqqatı shalǵıp ketedi. Sabaqlardı tereń ózlestiriwine kesent etedi. Sociallıq tarmaqlarǵa jipsiz baylanıp qalǵan, miyin kerekli-kereksiz maǵlıwmatlar menen toltırıp atırǵan balanıń mánawiyatı qanday boladı? Usınıń ózi ayrıqsha bir awır másele.
Muǵallimniń qáweterinde jan bar. Tilekke qarsı, ayırımlar “Qulaǵım tınısh bolsın”, “Nervime tiymesin” degen báneler menen ele tili shıǵıp atırǵan balasına da qol telefonın berip qoymaqta. Aqıbetinde ayırım kishkene ul-qızlar qolında “sotka” bolmasa bir nársesin joytıp alǵanday ózin qoyarǵa jer tappaytuǵın jaǵdayǵa túspekte. Ashıwshaq hám háreketsheń, “óytpe-búytpe”ni bilmeytuǵın bolıp ósip atır.
Ol hám basqa da elektron ekranlardıń bala densawlıǵına, aytayıq, miydiń rawajlanıwına, ruwxıy salamatlıǵına úlken zıyan keltiretuǵını da bar gáp.
– Sońǵı jılları jas balalar arasında telefon, planshet hám basqa da elektron qurılmalardan paydalanıw jaǵdayları keskin artıp barmaqta, – deydi Respublikalıq qánigelestirilgen onkologiya hám radiologiya ilimiy-ámeliy medicina orayı Buxara filialınıń oftalmologi Sherzod CHuliev. – Bul jaǵday kózge unamsız tásir kórsetip, bir qatar keselliklerdiń rawajlanıwına sebep bolmaqta. Astenopiya yaǵniy kóz sharshawı, kóriw ótkirliginiń tómenlewi, miopiya yaǵniy jaqındı jaqsı kóriw, qurǵaq kóz sindromi, bas awırıwı, dıqqat-itibardıń tómenlewi usılardıń qatarına kiredi. Ekranǵa uzaq waqıt tigilip turıw bala kózinde kóriw kemisligin júzege keltiredi.
Sonıń ushın olardıń ekran aldında otırıw waqtın sheklew, hár 20-30 minutta kózdi dem aldırıw, aralıqtı durıs saqlaw, jaqtılıq dárejesine ámel etiw hám balalardı ashıq hawada kóbirek háreketleniwge shaqırıw kerek. Profilaktika maqsetinde oftalmolog tekseriwinen turaqlı ótip turıw da úlken áhmiyetke iye.
Ayırım psixologlar bolsa sociallıq tarmaqlardıń jas bala sana-sezimine dúzelmes zıyan jetkeriwi itimalın názerde tutıp, olarǵa “kórinbes apatshılıq”, dep baha bermekte. Aytpaqshı, bul apatshılıqtıń aqıbetin dúnyanıń rawajlanǵan mámleketleri álleqashan ózlerinde sezdi. Aytayıq, sonı esapqa alǵan halda Avstraliya húkimeti 16 jasqa tolmaǵanlardıń sociallıq tarmaqlardan paydalanıwına shek qoydı. Bul mámleket tájiriybesin baqlap atırǵan Franciya, Ispaniya, Malayziya, Indoneziya hám hátteki AQShtıń bir qatar shtatlarında jas óspirimlerdiń sociallıq tarmaqlardan paydalanıwına sheklew qoyıw máselesi kún tártibine shıqtı.
Bunnan buyaǵına juwmaq shıǵarıw ózińizge baylanıslı.

Qaraqalpaqstan xabar agentligi