XXI ásir – informaciya hám texnologiyalar ásiri. Zamanagóy texnologiyalar, internet hám sociallıq tarmaqlar insan turmısın jeńilletiw, sóylesiw imkaniyatların keńeytiw, huqıq hám erkinliklerdi júzege shıǵarıwǵa xızmet etpekte. Biraq, tilekke qarsı, texnologiyanıń rawajlanıwı menen birge jınayatshılıq túrleri de ózgerip, jańasha tús almaqta. Búgin jınayat tek ǵana fizikalıq zorlıq yamasa ashıq-aydın basqınshılıq túrinde emes, al virtual keńislik arqalı, yaǵnıy, sanlı zorlıq kórinisinde de júz bermekte.
Sanlı zorlıq – bul shaxsqa internet, messendjerler hám sociallıq platformalar arqalı bilqastan qorqıtıw, kemsitiw, quwdalaw yamasa jeke turmısına aralasıw háreketleri bolıp tabıladı. Ol adam denesinde fizikalıq iz qaldırmawı múmkin, biraq, onıń ruwxına úlken zıyan jetkeredi
Bul jınayattıń eń kóp jábirleniwshileri hayal-qızlar, balalar, sociallıq belsendi shaxslar hám shańaraqlıq kelispewshiliklerdegi shaxslar bolıp tabıladı. Jınayattıń awır aqıbetleri ruwxıy basım, sociallıq izolyaciya, oqıw hám jumıs iskerligine unamsız tásir, ayırım jaǵdaylarda óz janına qastıyanlıq etiw qáwpi menen kórinbekte.
Sanlı zorlıq ushın nızamshılıǵımızda anıq juwapkershilik belgilengen. Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekste jeke turmısqa aralasıw hám kemsitiw jaǵdaylarına qaratılǵan hákimshilik sharalar názerde tutılǵan bolsa, Jınayat kodeksinde qáwip salıw, jeke maǵlıwmatlardı nızamsız tarqatıw, jala hám quwdalaw sıyaqlı háreketler ushın jınayıy juwapkershilik bar.
Eger bunday qılmıslar shańaraq-turmıslıq sheńberde islense, olar awırlastırıwshı jaǵday sıpatında bahalanadı.
Qorǵaw ilajları sıpatında jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw, dálillew, huqıq qorǵaw uyımlarına múrájat etiw, sociallıq tarmaqlarda bloklaw hám zárúr bolsa qorǵaw orderin alıw usınıs etiledi.
Sanlı zorlıq – tek ǵana “onlayn” illet emes, ol real hám awır aqıbetlerge alıp keledi. Sonıń ushın mámleketlik uyımlar, sudlar, jámiyetshilik hám hár bir puqara sanlı zorlıqqa mawasasız poziciyada bolıwı lazım. Internet – imkaniyatlar hám qáwipsizlik keńisligi bolıwı kerek.
Sonıń menen birge, shańaraqlıq-turmıslıq zorlıq ta elege shekem jámiyette áhmiyetli mashqala bolıp qalmaqta. Ayırım jaǵdaylarda ol “dástúr” yamasa “shańaraqlıq is” nıqabı astında jasırınıp, jábirleniwshiniń huqıqları buzılıwına sebep bolmaqta. Negizinde bolsa, zorlıqtıń hár qanday kórinisi – insan qádirine, onıń ómiri, densawlıǵı hám erkinligine qarsı jınayat bolıp esaplanadı.
Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 26-statyasına muwapıq, hár bir insannıń abırayı hám qádir-qımbatına qol qatılmaydı, hesh kim basım ótkeriw, zorlıq yamasa kemsitiwge ushıramawı kerek. Usı konstituciyalıq principten kelip shıqqan halda mámleketimizde hayal-qızlardı zorlıqtan qorǵawǵa qaratılǵan bekkem huqıqıy tiykarlar jaratıldı.
Atap aytqanda, “Hayal-qızlardı basım hám zorlıqtan qorǵaw haqqında”ǵı Ózbekstan Respublikası Nızamı qabıl etilip, onda fizikalıq, ruwxıy, ekonomikalıq hám jınısıy zorlıq, sonday-aq, basım hám kútim túsiniklerine anıq huqıqıy táriyp beriw belgilendi. Nızamda jábirleniwshilerdi qorǵaw mexanizmleri, qorǵaw orderin beriw tártibi hám juwapker uyımlardıń wazıypaları belgilep qoyıldı.
Jábirleniwshilerdi qorǵaw maqsetinde qorǵaw orderi institutı engizildi. Oǵan muwapıq, kúsh kórsetiw hám zorlıqqa ushıraǵan shaxs sud yamasa wákillikli uyımlar tárepinen belgili bir múddetke qorǵaw orderin alıwı múmkin. Bul order zorlıq islegen shaxsqa jábirleniwshi menen baylanısıw, onı izlew yamasa quwdalawdı qadaǵan etedi.
Qorǵaw orderi zorlıqqa ushıraǵan shaxstıń qáwipsizligin támiyinlew, zorlıq jaǵdaylarınıń tákirarlanıwınıń aldın alıwǵa qaratılǵan áhmiyetli profilaktikalıq huqıqıy ilaj bolıp esaplanadı. Ámeliyat sonı kórsetpekte, bul mexanizm óz nátiyjesin bermekte.
2025-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudlar tárepinen ishki isler uyımları tárepinen berilgen qorǵaw orderiniń múddetin sozdırıw boyınsha jámi 21 is kórip shıǵılıp, qorǵaw orderiniń talapların buzǵan 20 shaxsqa bul orderlerdiń múddeti uzaytıldı. Bul jaǵday qorǵaw orderi tek ǵana huqıqıy ilaj emes, al shańaraqlıq-turmıslıq zorlıqtıń aldın alıwda tásirsheń mexanizm ekenin jáne bir márte tastıyıqlaydı.
Sonday-aq, qorǵaw orderi berilgennen keyin onıń talapların buzǵan shaxslarǵa qarata Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 206-1-statyasına muwapıq juwapkershilik belgilengen. Atap aytqanda, Qaraqalpaqstan Respublikası sudları tárepinen 2025-jıl dawamında usı statya tiykarında 309 shaxsqa qarata 307 hákimshilik huqıqbuzarlıq isi kórip shıǵılıp, olardan 160ına járiyma, 102 sine bolsa hákimshilik qamaq jazası tayınlanǵan.
Jınayat kodeksi hám Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekske kirgizilgen ózgerisler arqalı zorlıqqa baylanıslı qılmıslar ushın juwapkershilik ilajları kúsheytildi. Atap aytqanda, basım ótkeriw, qorqıtıw, sógiw sıyaqlı háreketler ushın hákimshilik juwapkershilik, tákirar yamasa awır aqıbetlerge alıp kelgen jaǵdaylarda bolsa jınayıy juwapkershilik belgilendi.
Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 59-2-statyasına muwapıq, shańaraqlıq zorlıq islegen shaxslarǵa hákimshilik qarsısına hákimshilik jaza sharaları qollanılıwı názerde tutılǵan. Sonıń ishinde, ótken jılı 742 shaxsqa qarata 716 hákimshilik huqıqbuzarlıq isi kórip shıǵılıp juwmaqlanıp, 178ine járiyma, 165ine hákimshilik qamaq jazası tayınlanǵan.
Jınayat kodeksiniń normalarına bola, shańaraqlıq zorlıq nátiyjesinde dene jaraqatın jetkeriw, densawlıqqa zıyan jetkeriw, shaxstı qorqıtıw yamasa onıń erkinligin sheklew sıyaqlı jaǵdaylar jınayıy juwapkershilikke sebep boladı. Atap aytqanda, Jınayat kodeksiniń 126-1-statyasında shańaraqlıq (turmıslıq) zorlıq ayrıqsha jınayat sıpatında belgilengen.
Usı statya boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikasında 2025-jıl dawamında 52 shaxsqa qarata 52 jınayat isi kórip shıǵılıp juwmaqlanıp, 20 shaxsqa qarata húkim shıǵarılǵan. Sonıń ishinde, 3 shaxsqa dúzetiw jumısları, 14 sudlanıwshıǵa erkin sheklew, 2 shaxsqa erkinen ayırıw jazası tayınlanıp, 1 shaxsqa jınayat kodeksiniń 72-statyası qollanılıp, shártli húkim shıǵarılǵan.
Sonıń menen birge, ámeldegi reformalar sheńberinde balalarǵa qarata shańaraqlıq-turmıslıq zorlıq ta anıq jınayat sıpatında belgilendi.
Sanlı zorlıq jaǵdayları da nızamshılıqta huqıqıy bahasın almaqta. Atap aytqanda, internet hám sociallıq tarmaqlar arqalı shaxstıń abırayı hám qádir-qımbatın kemsitiw, jeke maǵlıwmatlardı nızamsız tarqatıw, qorqıtıw yamasa quwdalaw sıyaqlı háreketler jeke turmısqa qol qatılmaslıǵına qarsı nızambuzıwshılıq sıpatında bahalanıp, tiyisli hákimshilik yamasa jınayıy juwapkershilikke sebep boladı.
Áhmiyetlisi, nızamshılıqtaǵı bul ózgerisler zorlıqqa qarsı mawasasız mámleketlik siyasattı sáwlelendiredi. Endi bunday qılmıslar “shańaraqlıq másele” yamasa “jeke qatnasıq” sıpatında emes, al nızam buzılıwı hám insan huqıqlarına qarsı jınayat sıpatında bahalanadı.
Prezidentimiz tárepinen Oliy Majlis hám Ózbekstan xalqına jollanǵan Múrájatta da hayal-qızlar hám balalarǵa bolǵan zorlıq qatań qaralap, bul illetke qarsı gúresiwde mámleketlik uyımlar menen bir qatarda jámiyetshilik, parlament hám puqaralıq jámieti institutlarınıń belsene qatnasıwı atap ótildi.
Sud hákimiyatı sıpatında zorlıqqa qarsı gúresiw – bul tek ǵana jaza tayınlaw emes, al insan huqıqların qorǵaw, ádillikti ornatıw hám jámiyette nızamǵa isenimdi bekkemlewdi ańlatadı. Sudlar tárepinen hár bir bunday is qalıslıq, nızamlılıq hám insanıylıq principleri tiykarında kórip shıǵılmaqta.
Usı múnásibet penen barlıq mámleketlik uyımlar, máhálle belsendileri, ǵalaba xabar quralları, puqaralıq jámiyeti institutları hám keń jámiyetshilikti shańaraqlıq-turmıslıq hám sanlı zorlıqqa qarsı gúresiwde birlesiwge shaqıramız. Zorlıqqa mawasasız poziciya, huqıqıy sana hám jámiyetlik qadaǵalaw arqalı ǵana bul illetti nátiyjeli saplastırıw múmkin.
Sebebi, hayal-qızǵa húrmet – insan qádirine húrmetti bildiredi. Insan qádiri ústin bolǵan jámiyette ǵana haqıyqıy ádillik ornaydı.

Gúlistan Bisenova,
Jınayat isleri boyınsha Nókis rayonı sudınıń baslıǵı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi