Sırtqı bazarlarǵa shıǵarılıp hám elimizge alıp kirilip atırǵan tovarlardıń háreketin operativ, ashıq-aydın jáne nızam talaplarına muwapıq túrde rásmiylestiriw bajıxana uyımlarına júklengen áhmiyetli wazıypalardan biri bolıp esaplanadı. Al, eksport hám import processlerinde qolaylıqlardıń jaratılıwı sırtqı sawda aylanısınıń ósiwine, isbilermenlik jumısınıń jáne de janlanıwına xızmet etedi.
Mine, usı juwapkershilikli wazıypalardı nátiyjeli ámelge asırıp kiyatırǵan Qaraqalpaqstan Respublikası Bajıxana basqarması jámááti de usı jıldıń juwmaqlarına bola salmaqlı nátiyjelerge eristi. Bajıxana rásmiylestiriwi hám qadaǵalaw processleriniń jetilistiriliwi arqalı aymaqtıń ekonomikalıq potencialın arttırıwǵa, sırtqı sawda operaciyaların qollap-quwatlawǵa múnásip úles qosıldı. Bul bolsa bajıxana uyımlarınıń mámleketlik ekonomikalıq siyasattı ámelge asırıwdaǵı áhmiyetli rolin jáne bir márte kórsetedi.
Biz Qaraqalpaqstan Respublikası Bajıxana basqarması baslıǵınıń orınbasarı Nursultan Nazarbaev penen sáwbetlesip, qızıqtırǵan sorawlarımızǵa juwap aldıq.
– Nursultan Orınbaevich, jıldıń juwmaqlarına bola erisilgen tiykarǵı nátiyjelerden atap ótseńiz?
– Mámleketimizde sırtqı ekonomikalıq baylanıslardıń basqıshpa-basqısh rawajlanıp barıwı, milliy ekonomikanıń turaqlılıǵın támiyinlewde áhmiyetli faktor bolıp, xalıqaralıq sawda kólemleriniń keńeyiwi arqalı mámleketlik byudjet dáramatları bekkemlenbekte hám xalıqtıń abadanlıǵına bekkem tiykar jaratılmaqta.
Respublikamızda sırtqı sawdadaǵı eksport hám importtıń rawajlanıwı, bul ushın jaratılǵan sharayatlar respublikamız sırtqı sawda aylanısınıń jıldan-jılǵa kóbeyiwine tiykar jaratpaqta.
Atap aytqanda, 2025-jıldıń yanvar-dekabr ayında Qaraqalpaqstan Respublikası boyınsha tovarlardıń sırtqı sawda aylanısı 823,1 mln. AQSh dolların quradı hám 2024-jılǵa salıstırǵanda 101,4 mln. AQSh dollarına, yaǵnıy 14 procentke arttı. Bul kórsetkish 2024-jıldıń juwmaǵı menen 721,7 mln. AQSh dolların quraǵan edi.
Sonıń ishinde, tovarlar eksportı 320,7 mln. AQSh dolların quradı. Bul dáwirde Qaraqalpaqstan Respublikası Bajıxana postları arqalı eksport etilgen tovarlardıń tiykarǵı salmaǵı plastmassadan islengen buyımlarǵa, ósimliklerge hám olardan alınǵan ónimlerge, toqımashılıq, ximiya sanaatı, azıq-awqat ónimlerine, tiri haywanlar, olardıń ot-jemleri hám basqa da tovarlarǵa tuwra keldi.
– Qaysı tovarlardı esport etiw arttı?
– Eksportı artqan tovarlardan, tiykarınan eksport etilgen tovarlarınıń bahası 7,9 mln. dollar bolǵan ximiya sanaatı ónimlerin (41,1%), 5,9 mln. dollar bolǵan texnologiyalıq ásbap-úskenelerdi (146,7%), 4,3 mln. dollar bolǵan aǵash-taxtay ónimlerin (54,7%), 2,6 mln. dollarǵa jetken azıq-awqat ónimlerin (24,3%), 4,5 mln. dollardı quraǵan transport hám onıń awısıq bóleklerin (165,3%) atap ótiwimizge boladı.
Al, eksportı azayǵan tovarlardan plastmassa hám rezina ónimlerin, ósimlikler hám olardan alınǵan ónimlerdi, toqımashılıq ónimlerin, janılǵı-energetika hám neft ónimlerin atap ótiwge boladı. Házirgi kúnde respublikamızda 165 subekt tovarlar eksportı menen shuǵıllanbaqta.
– Tovarlar eksportı tiykarınan qaysı ellerge ámelge asırılmaqta?
– Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵınan tovarlar eksportı 39 mámleketke ámelge asırılıp, tiykarǵı birge islesiwshiler Túrkiya, Rossiya, Qazaqstan, Qıtay, Latviya, Estoniya hám Vetnam mámleketlerin quraydı. Bul mámleketlerdiń úlesi jámi eksporttıń 88,6 procentin yamasa 284,1 mln. AQSh dolların quramaqta. Al, tovarlar importı (sırtqı sawda aylanısı boyınsha) 502,3 mln. AQSh dolların quradı.
2025-jılı tovarlar importınıń kólemi tiykarınan texnologiyalıq úskenelerge, aǵash-taxta ónimlerine, metall hám metall buyımlarǵa, azıq-awqat, elektrotexnika hám onıń bóleklerine, ximiya sanaatı ónimlerine, janılǵı-energetika hám neft ónimlerine, plastmassa, rezina ónimlerine hám basqa da tovarlarǵa tuwra keldi.
Tovarlar importı menen shuǵıllanıwshı isbilermenlerdiń sanı 623 ke (477) jetip, 146 ǵa (yamasa 30,6 procentke) ósti.
Tovarlar importı 51 mámleketten ámelge asırılıp, tiykarǵı birge islesiwshiler Qıtay, Rossiya, Qazaqstan, Belarus, Túrkiya, Italiya hám Germaniya mámleketlerin quradı.
Basqarma tárepinen 2025-jıldıń yanvar-dekabr ayları dawamında 723,9 mlrd. sum muǵdarındaǵı bajıxana tólemleri mámleketlik byudjetke ótkerilip, belgilengen reje (700 mlrd. sum) 103,4 procentke orınlandı.
– Shegara bajıxana postlarınan ótiwde anıqlanǵan huqıqbuzarlıqlar hám onıń aldın alıw boyınsha ámelge asırılǵan ilajlar tuwralı maǵlıwmatlar berseńiz.
– Bajıxana basqarması, onıń bólimlerindegi xızmetkerler hám tiyisli huqıq qorǵaw uyımları menen birgelikte 2025-jıldıń 31-dekabr kúnine shekem, jámi 757 jaǵdayda 19 mlrd. 421,6 mln. sumlıq tovar-materiallıq baylıqlar menen baylanıslı huqıqbuzarlıq jaǵdayları anıqlanǵan.
Jaǵdaylar sanı aldınǵı jılǵa salıstırǵanda 50 ge azayǵan bolsa da, bahası 5 mlrd. 660,3 mln. sumǵa artqan.
Anıqlanǵan huqıqbuzarlıq jaǵdayları boyınsha alınǵan bahası 19 421,6 mln. sumlıq tovar-materiallıq baylıqlardıń 10 mlrd. 143,4 mln. sumlıq bólegi mámleket paydasına konfiskaciya etildi. Al, 838,7 mln. sumlıq bólegi joq etildi. 4 mlrd. 646,5 mln. sumlıq bólegi boyınsha jetkerilgen zıyan saplastırılǵanlıǵı sebepli iyesine qaytarıldı. Házirgi waqıtta 3 mlrd. 654,8 mln. sumlıq bólegi boyınsha toplanǵan materiallar sud hám tergew uyımlarında kórip shıǵılmaqta.
Bul anıqlanǵan jaǵdaylar kesiminde qaraytuǵın bolsaq, tovar materiallıq baylıqlar, strategiyalıq tovarlar – náshebentlik quralları, kúshli tásir etetuǵın elementler, qural hám sol sıyaqlı buyımlar anıqlanǵan.
Sırtqı ekonomikalıq jumıs baǵdarında ámelge asırılǵan jumıslardan atap ótetuǵın bolsaq, 2025-jıldıń ótken dáwiri dawamında 66 (75) jaǵdayda 7958,4 mln. (75 jaǵdayda 20670,1 mln) sumlıq qosımsha bajıxana tólemleri menen baylanıslı bolǵan huqıqbuzarlıq jaǵdayları anıqlandı. 2025-jıldıń esap beriw dáwirinde qosımsha esaplanǵan bajıxana tólemleri 12 711,7 mln. sum bolıp, huqıqbuzarlıq jaǵdayları az esaplanǵan. Házirgi waqıtta 2025-jılı anıqlanǵan qosımsha esaplanǵan bajıxana tólemlerinen 7 186,8 mln. sum óndirip alınǵan.
Korrupciya illetine qarsı gúresiw búginniń áhmiyetli máseleleriniń biri bolǵanlıqtan, mámleketimiz shegaraları arqalı háreketlenip atırǵan puqaralar hám shegarada xızmet etip atırǵan bajıxanashılar arasında korrupciyaǵa qarsı gúresiw boyınsha profilaktikalıq ilajlar sistemalı túrde alıp barılmaqta.
Sonıń menen birge, bajıxana uyımlarında hár piyshembi – korrupciyaǵa qarsı profilaktikalıq ilajlar kúni retinde belgilengen. Bul kúnlerde bajıxana basqarması qánigeleri tárepinen “Xojeli”, “Dawıt ata” shegara bajıxana postı arqalı háreketlanip atırǵan avtotransport qurallarınıń aydawshıları arasında, “Qaraqalpaqstan” temir jol shegara bajıxana postı arqalı háreketlenip atırǵan jolawshılarǵa huqıqbuzarlıqlardıń aldın alıw, olardıń profilaktikası hám shegara bajıxana qadaǵalawı qaǵıydalarına ámel etiw baǵdarları boyınsha úgit-násiyat hám túsinik jumısları turaqlı túrde alıp barılmaqta.
Ilajlar dawamında puqaralarǵa ámeldegi nızamshılıq talapların bilmew olardı juwapkershilikten azat etpeytuǵını, bajıxana shegaraların kesip ótiwde bajıxana nızamshılıǵına qatań ámel etiwi hám hesh qashan bajıxana xızmetkerine “para” usınıs etpewi eskertilip, bajıxana xızmetkeriniń materiallıq mápdar bolıw jaǵdayına dus kelse, Ózbekstan Respublikası Bajıxana komitetiniń 11-08 qısqa hám Qaraqalpaqstan Respublikası bajıxana basqarmasınıń (61) 224-90-86 isenim nomerlerine qońıraw etiwi soralmaqta.
Maqset – shegara arqalı ótip atırǵan jolawshılar arasında huqıqbuzarlıqlardıń aldın alıw, olardı nızamshılıqtaǵı jańalıqlar menen tanıstırıw bolıp esaplanadı.

Sáwbetlesken: Ádilbay Jiyemuratov,
Qaraqalpaqstan xabar agentligi sholıwshısı.