Qaraqalpaq qara úyi kóshpeli xalıqlardıń arxitekturalıq sheberliginiń hám mádeniy túsiniginiń ayrıqsha belgisi. Ol basqa orınǵa kóshirip ornatıwǵa arnalǵan, klimatqa beyimlesiwshi hám tábiyat penen baylanıslı jasaw principlerine tiykarlanǵan bolıp, Oraylıq Aziyadaǵı eń ayrıqsha dástúriy úyler qatarında turadı.

Tariyxıy dereklerge qaraǵanda, qaraqalpaqlar eki túrli qara úyden kóbirek paydalanǵan: kúndelikli turmısta qollanılatuǵın otaw (ápiwayı bezelgen) hám saltanatlı, mısalı, toylar ushın tayarlanǵan otaw, kózge túsetuǵın ashıq reńli naǵıslı qurlar menen bezelgen. Qara úyler qıs aylarında jaydıń háwlisinde, al jazda bolsa sayalı orınǵa ornatılǵan. Artqı tárepine tutılǵan shiydi ashıp qoyıw arqalı payda bolatuǵın tábiyǵıy taza hawa otawdıń ishin hátteki hádden tıs ıssı hawa rayında da salqın saqlaǵan.
Qaraqalpaq qara úyin bir neshe saat ishinde qurıw hám jıynap alıw múmkin. Qurıw esikten (otaw ergeneginen) baslanadı, keyninen bir neshe qanat aǵash tor (kerege) bir-birine jalǵap ornatıladı. Konus tárizli bólegi aǵashtan (ensiz uzın uwıqlardan) islenip enli aqbasqur, qızıl basqurlar menen orap bekkemlenedi. Qara úydiń esigi ádette qublaǵa qaraydı, bul bolsa hár máwsimde qolaylılıqtı támiyinleydi. Onıń tóbesi (shańaraq) eki qatar aylanba aǵashtan ibarat bolıp, tek ǵana qurılıstaǵı zárúrli element bolıw menen birge, al úyde juldızlardı baqlaw hám waqıtın esaplaw imkaniyatın beretuǵın aspan aynası xızmetin de atqaradı.
Qara úydiń ishindegi buyımlar tártip penen jaylastırıladı. Sonday-aq adamlardıń jaylasıw tártibinen de ibarat: er adamlarǵa arnalǵan tárepi (oń tárepi) hám hayal adamlarǵa arnalǵan tárepi (shep tárepi), bul áyyemgi teń salmaqlıq hám kosmoslıq uyqaslılıq túsiniklerin sáwlelendiredi. Muqaddes elementler qatarına bosaǵa (qapı bólegi), oshaq hám tór (jas úlkenlerge arnalǵan orın) kiredi. Bul jaylar saltanatlı bezelgen hám húrmetli miymanlar ushın tayarlanǵan. Hár bir toqılǵan otaw qurılmaları hám bezewleri tek ǵana ámeliy emes, al mádeniy mániske iye bolıp, qurılıstı bekkemlew menen birge mádeniy qádiriyatlardı da ańlatadı.
Shańaraq (qara úydiń eń joqarǵı bólegi) hám ortadaǵı oshaq quyash hám ot simvolı bolıp, kúndelikli turmıs kórinisi esaplanadı. Nátiyjede, otaw kosmoslıq dúnyaǵa kóz-qarastı ózinde jámleydi: úy, tábiyǵıy ortalıq hám kosmos óz-ara baylanıslı degen mánisti bildiredi.
Búgingi kúnde qaraqalpaq qara úyin soǵıw hám turmısta qollanıw dástúri dawam etip, áwladtan-áwladqa ótken ónermentshilik, ilimiy hám mádeniy qádiriyatlardı ózinde saqlap kelmekte. Otaw Ózbekstan hám qaraqalpaq xalqınıń materiallıq emes Mádeniy Miyrasınıń zárúr elementi sıpatında tán alınǵan.
Búgin Hindstannıń Nyu-Dehli qalasında YuNESKOnıń materiallıq emes mádeniy miyras boyınsha húkimetler aralıq komitetiniń 20-sessiyasında «Qara úy» YuNESKOnıń materiallıq emes mádeniy miyrasınıń REPREZENTATIV dizimine kirgizildi.

Qaraqalpaqstan xabar agentligi