8-dekabr – Ózbekstan Respublikası Konstituciyası kúni.

Mámleketimiz basshısınıń 2025-jıl 21-noyabrdegi “Ózbekstan Respublikası Konstituciyası kúni bayramına tayarlıq kóriw hám onı ótkeriw haqqında”ǵı biyligi tiykarında “Konstituciya – insan qádiri, erkinlik, teńlik hám ádillik girewi!” ideyası tiykarında elimizde Bas nızamımızdıń 33 jıllıǵı belgilenbekte.

Jáhán ekonomikası hám diplomatiya universiteti docenti Shirin Hamdamova Bas nızamımızda sáwlelengen insan huqıqlarınıń qorǵalıwı haqqında aytıp berdi:

– Jańalanǵan Konstituciyada Ózbekstan – huqıqıy mámleket, dep belgilendi. Insan huqıqları menen erkinliklerin támiyinlew mámlekettiń joqarı maqseti, dep járiyalanıp, onda insan huqıqlarına baylanıslı normalar 3 eseden zıyatqa kóbeytildi. Ulıwma, Tiykarǵı nızam insan qádirin ulıǵlaw, onıń huqıqları menen máplerin tolıq támiyinlewge qaratılǵanı menen jáne de jetiklikke iye boldı.
Bas nızamımızdıń 54-statyasına bola, insannıń huqıqları menen erkinliklerin támiyinlew mámlekettiń joqarı maqseti bolıp esaplanadı. Mámleket insan hám puqaranıń Konstituciya hám nızamlarda bekkemlengen huqıqları menen erkinliklerin támiyinleydi.
55-statyaǵa tiykarlanıp hár kim óz huqıq hám erkinliklerin nızamda qadaǵan etilmegen barlıq usıllar menen qorǵawǵa haqılı. Hár kimge óz huqıq hám erkinliklerin sud arqalı qorǵaw, mámleketlik uyımlardıń hám basqa da shólkemlerdiń, olardıń lawazımlı shaxslarınıń nızamǵa qayshı qararları, háreketleri hám háreketsizligi ústinen sudqa shaǵım etiw huqıqı kepillenedi.
Konstituciyanıń 15-statyasına muwapıq, mámleketimizde Konstituciya hám nızamlardıń ústinligi sózsiz tán alınadı. Tiykarǵı nızam mámlekettiń pútkil aymaǵında joqarı yuridikalıq kúshke iye, tikkeley ámel etedi hám birden-bir huqıqıy mákannıń tiykarın quraydı.
Ózbekstanda qabıl etiletuǵın hár qanday normativlik huqıqıy hújjet, nızam, párman, qarar yamasa basqa da uyımlıq hújjetlerdiń barlıǵı Konstituciyaǵa tiykarlanadı.
Bul bolsa, huqıqıy mámlekettiń tiykarǵı talabı.
Insan huqıqları menen erkinlikleriniń kepillikli qorǵalıwın támiyinlew maqsetinde ulıwma tán alınǵan “Xabeas korpus” hám “Miranda qaǵıydası” institutları konstituciyalıq dárejede bekkemlendi.
Insan huqıqlarınıń sud qorǵawı kepilliklerin támiyinlew maqsetinde telefon sóylesiwlerin tıńlaw hám tintiw ótkeriwge sankciya beriw wákilligi prokuraturadan sudqa ótkerildi.
Tiykarǵı nızamda ayıpqa baylanıslı barlıq gúmanlar, eger olardı saplastırıw imkaniyatları tawsılǵan bolsa, gúman etiliwshi, ayıplanıwshı, sudlanıwshı yaki sudlanıwshınıń paydasına sheshiliwi belgilendi.
Bul “Ayıpsızlıq prezumpciyası” principiniń ámelde júzege shıǵarılıwınıń kepili boldı. Hár kim ózine hám jaqın tuwısqanlarına qarsı gúwalıq beriwge májbúr emesligi Konstituciyada anıq belgilep qoyıldı.
Shaxstıń sudlanǵanlıǵı hám onnan kelip shıǵatuǵın huqıqıy aqıbetler onıń tuwısqanlarınıń huqıqların sheklew ushın tiykar bolıwı múmkin emesligi sıyaqlı áhmiyetli normalar da konstituciyadan orın aldı.
Insan huqıqların sud arqalı qorǵaw sisteması izbe-iz jetilistirilip, tergew sudyaları institutı engizildi. Puqaralardıń huqıqları menen erkinlikleri jáne nızamlı máplerin támiyinlew ushın sud qararların qayta kóriwdiń jańa tártibi, yaǵnıy tekseriw instanciyası engizildi.
Bulardıń barlıǵı ámelde insan huqıqların qorǵawǵa xızmet etpekte.

N.Abduraimova,
ÓzA