1.
Adamzattıń aqılın lal etetuǵın ózgerisler júz berip atır búgin ana Watanımız Ózbekstanda. Júz bergende de sonshelli tez, sonshelli kóp hám bir-birinen sonshelli gózzal, búrkittey ushıp, samalday juwırsań da jetpeyseń, jete almaysan. Albırap qalasań qaysısınan sóz baslawdı bilmey – bile almay.
Alıs ótken waqıtlardı qoya turıń, olar júdá alıs. Biraq, bunnan barı-joǵı on-on bes jıl burınǵı kórinisti bir kóz aldıńızǵa keltiriń-dá? Jıl on eki ay ishinde neshe sırt el basshısı Ózbekstanǵa keletuǵın edi? Dúnya xalqın lal etetuǵın bir-birinen abıraylı májilisler, másláhátler bolar ma edi? Pamir hám Gisar tawları sıyaqlı iyinles turar ma edi áyyemgi Turan hám Túrkstan bahadırları? Altın shınjır sheńberlerindey bir-birine baylanısqan ba edi olar? Bir mush, bir denege aynaldı ma?
Eh!.. deysiz. Aytasız da, izinen bir dárya ókinish, bir álem maqtanısh, bir dúnya maqtanısh júregińizge pát penen aǵıp kiredi. YuNESKOday belgili shólkemniń derlik eliw jıllıq tariyxında birinshi márte Parij rezidenciyasınan shıǵıp, tuwrı Samarqandqa keliwi, kelgende de bir waqıtları ispan elshisi Klavixoni tań qaldırǵan ullı sháhárde júz emes, bes mıńǵa shamalas jeti ıqlımnıń belgili ilimpazları menen ulamalarınıń qatnasıwında dúnyalıq táshwishlerdiń dodalanıwı; ullı saltanattıń izi suwımay-aq Oraylıq Aziya hám Qubla Kavkazdıń altı mámleket Prezidentleriniń joqarı minberde bir tawday turıwı… Altı doslıq awqamına qarap turıp, kózleri quwanısh jaslarına tolıp atırǵan quwanıshlı kózler hám… ashıwdan bozarıp-bozarıp baratırǵan júzler…
Usınday qutlı waqıyalar qatarında jer júzinde birden-bir Islam civilizaciyası orayı sıyaqlı biybaha komplekstiń qurıp pitkeriliwi; aldında Qumaydıń tımsalı jarqırap turǵan jańa Tashkent aeroportınıń iske qosılǵanı; Samarqandta Imam Buxariy mavzoleyi; Ferǵanada, Termizde, Namanganda, Nókiste, qullası, elimizdiń barlıq qala hám awıllarında qurılıp atırǵan jańadan-jańa kárxanalar, baǵlar, qıyabanlar…
Ótip baratırǵan jıldıń ózinde 40 tan aslam abıraylı xalıqaralıq ánjumanlardıń shólkemlestirilgeni hám kúni keshe Samarqand vokzalınan jolǵa shıqqan tez júretuǵın poezdıń Zarafshan dáryası jaǵalap, Jambay hám Buluńǵır rayonları arasınan samalday esip, Úrgitke kirip barıwı… Insan áwladı bunnan on jıl burın isenbes edi, usı gápti birewge aytsań – Úrgitke poezd keledi, deseń. Úrgittiń tariyx kitabına altın háripler menen jazılatuǵın misli kórilmegen tariyxıy waqıya edi bul!
2.
2025-jıl 25-noyabr. Altın gúzdiń jańa bir kúni.
Jaslar, hayal-qızlar, wálayat nuranıyları, Tashkent qalasınan kelgen miymanlar otırǵan poezdǵa Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoev kirip keldi.
– Samarqand – Úrgit jolın qurıwdı baslaǵanımızǵa ele bir jıl da bolmadı, – dedi Prezident vagondaǵılar menen birme-bir qol berip sálemleser eken. – Mine, búgin jumıslar juwmaǵına jetti. Bunday jetiskenlikler tereń oylanǵan siyasatımız, barıp atırǵan jolımızdıń durıslıǵın kórsetedi. Búgin keshegidey jasawǵa haqqımız joq. Hár kúni tınımsız izlenbesek, miynet etpesek basqalardan artta qalamız. Úrgitke poezd benen birge mádeniyat, aǵartıwshılıq, ekonomika kirip keledi. Mámleketimizdiń basqa da orınlarında da jańa poezd jolların quramız. Qırǵızstan – Qıtay – Ózbekstan xalıqaralıq temir jolın qurıw wazıypası aldımızda tur. Usı reje ámelge assa, Ázerbayjan arqalı Evropaǵa, Qıtay bazarlarına tikkeley shıǵıw imkaniyatına iye bolamız.
Áste ornınan qozǵalǵan poezd qaladan shıqqannan keyin tezligin asırdı.
– Búgin men Úrgitke qurı qol menen emes, úlken qarjı hám úlken rejeler menen baratırman, – dep dawam etti mámleketimiz basshısı. – Úrgitte ele iske qosılmaǵan imkaniyatlar júdá kóp. Úrgit neshshe mıń jıllıq tariyxqa iye mánzil…
Haqıyqatında da, Úrgit – tamırları mıń ásirler arqaǵa tutasıp ketken eski qorǵan. Shaqlı Iskender basqınshılıǵınan baslap sovetlerdiń talan-tarajına shekem barlıq azap-aqıretlerdi basınan keshirgen mákan. Farforday taza hawası, shógip jatqan shoqqıları aspanǵa tigilgen tawları, tawlar qushaǵındaǵı jánnet tárizli baǵları menen ázelden adamlardıń háwesin keltiretuǵın márt úlke.
Usı jerde, Ámir Temir háziretleri at oynatıp lalazar qırlarında seyil etken, baǵlar jaratqan, Babur Mırza bulaqları boyında maysalarǵa jambaslap gózzal ǵázzeller jazǵan Úrgitti X ásirde jasaǵan arab tariyxshısı ibn Xovqal qanshelli mehir menen táriyplegenin bir esitip kóriń-dá: “Samarqandtıń qublasında Shawdar tawları jaylasqan.
Samarqand átirapında bul bolıstay adam salamatlıǵı ushın taza hawalı mákan, zúráátli egislikler, eń jaqsı miywezarlar joq. Adamlarınıń boyı kelisken, jarqın júzli. Tawları gózzal. Atızları mudamı islenip turıladı”.
Ásirler dawamında názerlerdi tartqan mákan sońǵı jıllarda pútkilley qaytadan dúnyaǵa keldi. Awa, anadan qayta tuwılǵanday boldı. Meniń emes, altı júz mıńnan aslam Úrgit xalqınıń júrek sózi, kewil baǵlarında ósken maqtanıshı bul. Úrgittiń ekinshi ómiri ótip baratırǵan qısqa jıllarda baslandı. Usı jıllarda jigittey kúshke toldı, ósti, ulǵaydı, abat boldı.
On emes, júzlegen iri, júdá iri kárxanalar qurıldı. Úrgitte islep shıǵarılǵan ónimler bolsa usı on jıllıqta dúnyaǵa shıqtı, dúnya adamlarınıń itibarına tústi. On jıl burın vino tayarlaytuǵın, temekini fermentaciyalaytuǵın zavod hám muzqaymaq penen gúlalshılıq cexlarınan basqa bolmaǵan mánzil mámleketimizdiń sanaatı eń rawajlanǵan rayonlarınıń qatarınan orın ieledi.
Búgin kimdur sizge “Úrgitte adamnıń janınan basqa hámme nárse islep shıǵarılıp atır” dese hesh hayran bolmań. Tez arada “Úrgitte jasalma adamlar jaratılıp, olar Qızıl planetanı abat etip atır eken,” degen gápler de qulaǵıńızǵa shalınıp qalıwı múmkin…
3.
Múmkin! “Sonda da, Úrgitimizdiń Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoevtay oyshıl arxitektorı bar eken, – deydi úrgitliler maqtanıshqa tolıp. – Biz ushın bolmaytuǵın is, basıp alınbaytuǵın shıń qalmaydı!” Sebebi, “Bolmaydı. Bolıwı múmkin emes!,” degeni túwe, ápsanalarda ushıraspaytuǵın klassikalıq ózgerisler de boldı-ǵo, aqırı, Úrgitte. Búgin de bolıp atır, jáne de jedellik penen dawam etedi bunnan keyin de.
Ornı kelgende túsindiriw kerek, urgutlilerdiń: “Úrgitimizdiń arxitektorı Ózbekstan Prezidenti” degen tán alıwı ápiwayı sóz emes, onıń negizinde bir dúnya haqıyqat bar. Wálayat hákimi wazıypasında islep atırǵan waqıtlarında rayondaǵı mashqalalardı tereń úyrengen Shavkat Mirziyoev ele Prezidentlikke talaban bolıp atırǵan kúnlerde-aq Úrgit táshwishleri menen jasadı. Sol waqıtta quwraǵan juwsanlardı samallar toptay domalatıp júrgen qır hám taslaqlı jerlerde “Úrgit” erkin ekonomikalıq zonası shólkemlestirildi. Segiz jılda 860 million dollarlıq 74 joybar iske qosıldı. Júzlegen jumıssızlar jumıslı boldı. Jumıs izlep sırt elge ketken júzlegen erkek-hayallar shańaraǵınıń qushaǵına qaytıp keldi. Qatar-qatar kóp qabatlı jaylar qurılısı nátiyjesinde neshe júzlegen shańaraqlar turaq jaylı boldı.
Túsiniwińiz bunnan da anıǵıraq bolıwı ushın bir mısal keltiremen. Rayonda “Ferre Group” atlı kárxana bar. Dáslep shet elden keltirilgen komplektlewshi buyımlar tiykarında bir neshe túrdegi turmıslıq texnika quralların jıynaw menen óz jumısın baslaǵan kárxana búgingi kúnge kelip muzlatqısh, gaz plita, kishi pech, shań jutqısh, morı hám basqa da úy-ruwzıgershilik buyımları, temir esikler islep shıǵarıw boyınsha Oraylıq Aziyadaǵı iri kompaniyalardan birine aylandı. Kárxana ónimleri dúnyanıń bir neshe mámleketlerinde “Ózbekstanda islep shıǵarılǵan” belgisi menen qarıydarlardıń itibarın tartpaqta. Bul jerde jılına 440 milliard sumlıq 250 mıń dana ónim tayarlanıp atırǵanı onıń potencialı qanshelli joqarı ekenin jáne bir márte tastıyıqlaydı.
Jańa poezd Úrgit bándirgisine jetip kelgennen soń Prezidentimiz tikkeley mine usı kárxanaǵa bardı. Bul jerde ámelge asırılıp atırǵan jumıslar menen jaqınnan tanıstı.
– Isbilermendi qollap-quwatlamastan jańa Ózbekstandı qurıp bolmaydı, – dedi Prezidentimiz usı kárxananıń jumısları menen tanısıp atırǵanda. – Eger sizler tınımsız izlenip, birlessek, Samarqandta kámbaǵal degen qatlam qalmaydı. Siz, Ózbekstan atın dúnyaǵa tanıtıwday maqtanıshlı imkaniyatqa iyesiz.
Jáne bir gáp, Prezidenttiń baslaması menen dúnyaǵa kelgen hám Ózbekstannıń atın dúnyaǵa tanıtıp atırǵan bunday kárxanalar rayonda az emes.
Mámleket basshısınıń niyeti bolsa Úrgitti jáne de kórkem hám abat etiw. Sonıń ushın hár bir saparda onlaǵan baslamalar qanat jayadı.
Bul ret rayonnıń Tómengi Kamangaran máhállesindegi “Jańa Ózbekstan” massivine tutas 90 gektar maydanda zamanagóy urbanizaciya tiykarında 100 mıń xalıqqa mólsherlengen ekoshahar qurıw haqqındaǵı xosh xabar járiyalandı. Usı xabar esitilip atırǵanda, Úrgit poezdı Samarqandtan jónelgen waqıtta Prezidentimizdiń mına sózleri esime tústi:
– Úrgitke qanday anıq rejeler, úlken sawǵalar menen baratırǵanımdı bilesiz be? – degen edi Prezidentimiz hám: – Ele barǵanımda aytaman, esitersiz, – dep sırlı kúlip qoyǵan edi.
Shın júrekten kúlimsirew “sırları” waqıyalar barısında ayqın kórindi.
– Jańa qalada jol, suw, kanalizaciya, elektr, mektep, baqsha, emlewxana hám basqa da infrastruktura obektleri qurıladı, isbilermenlik joybarları ámelge asırıladı, – dep dawam etti Prezidentimiz. – Bul jumıslardı ámelge asırıw ushın 50 million dollar ajıratıladı.
Jańa qalanıń 3 gektar maydanında rayonnıń 35 shólkemi ushın birden-bir hákimshilik oray qurıladı.
55 kilometrlik Úrgit – Samarqand temir jolınıń iske qosılıwı bul jumıslardı ámelge asırıwda áhmiyetli faktor bolıp xızmet etedi. Temir jol boylarında onlaǵan mádeniy-turmıslıq, sawda obektleri boy tikleydi. Jańa turaq jaylar qurıladı. Neshe júzlegen jumıs orınları jaratıladı.
Sapar dawamındaǵı ushırasıwlarda, xalıq deputatları Samarqand wálayatı Keńesiniń gezeksiz sessiyasında Prezident tárepinen Úrgittiń keleshegine baylanıslı jáne onlaǵan iri joybarlar tilge alındı. Wálayattıń ekonomikası hám turmısına baylanıslı rejeler dúzildi, “Jol kartaları”n ámelge asırıw wazıypaları belgilendi.
4.
Bunday shadlıqlarǵa dus kelgende ishine sıymay ketedi quwanıshlarıń. Dawısıń barınsha baqırǵıń keledi tawlardıń bálent shıńlarına shıǵıp. Eki qatar jazıp-uyqasıwǵa ebeteyi barlar bolsa bilmeydi qalayınsha qosıqlar toqıp jibergenin:
Doslar, búgin dúnyanıń kárwanları ózgeshe,
Kárwanlardıń aq-qara sárdarları ózgeshe.
Birewleriniń dawaları, titirer aspandı,
Bazılar tán almas, hátte qádir Qudaydı.
Jer hám kókte tozańlar tozǵıǵan sol zamanda,
Dúnya xalqı júzlendi Ózbekstan tamanǵa.
Bes aǵayinli bir mush, arqan bolıp esildi,
Bes aǵayinli qatarına ázer Sheri qosıldı.
Altı kárwan bir tán, bir kóz hám qas boldı,
Bul sawlatlı kárwanǵa Ózbekstan bas boldı.
Endi dúnya xalqınıń kózqarasları ózgeshe,
Májbúr boldı tán alıp jeti jastan júzgeshe.
Ózbek dese, bir waqları, bas shayqaǵan tárepler,
Búgin ózbek Alpına jawdırmaqta húrmetler.
Búgin ózbek, Ózbekjurt aylanbaqta búrkitke,
Qaran, poezd keldi-ya, alıs qorǵan Úrgitke.
Isenbesdi hesh qashan aytqanıńa hesh kimse,
Kirgen emes onday baxıt adamzattıń túsine.
Búgin ashıq búlbúldey nama keldi Úrgitke,
Bulaqtay pák, azada hawa keldi Úrgitke.
Mıń-mıń jıllıq ertekler haqıyqatqa aylandı,
Ózbegimniń kózleri juldızlarǵa baylandı.
Baylandı, altın qanat ármanlar juldızlarǵa,
Aqshamları aylandı jaqtılı kúndizlerge.
Kókti súygen saraylar bir-birinen sawlatlı,
Kosmodrom salsaq ta hesh kim hayran qalmaydı.
Búgin quyashtay jarqırar hámme qara kóz,
Qara kózler túbinde sıńǵırlaydı bir sóz:
-Doslarım, tumlı-tusqa dástan etip kárwandı,
Shámenlerge bóleyik, Jańa Ózbekstandı!

Abdusaid Kwchimov,
Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatınıń aǵzası,
Ózbekstan Respublikasına xızmet kórsetken jaslar ustazı