1970-jıllardıń aqırında AQSh, Afrika hám Evropada jasawshı adamlar arasında immunitet jetispewshiligi menen baylanıslı túsiniksiz jaǵdaylar júz bere basladı.

Bunday jaǵdaydaǵı adamlardı shıpakerler emlegeni olarǵa durıslı em qonbay, olar qaytıs bola basladı. 1981-jılı Los-Anjeleste bir neshe jas erkeklerde siyrek ushırasatuǵın ókpe infekciyası hám Kaposhi sarkoması (sarkomanıń ayrıqsha túri) anıqlandı hám usı sáne AIJStıń rásmiy ashılǵan jılı esaplanadı.

1982-jılı kesellikke AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome) AIJS-arttırılǵan immunitet jetispewshiligi sindromı atı berildi. 1983-jılı Franciyadaǵı Lui Paster institutı alımı Lyuk Montane basshılıǵındaǵı topar AIJSti keltirip shıǵarıwshı virustı anıqladı. Keyin virus AIJS – Adam immunitet jetispewshiligi virusı dep ataldı. 1984-jılı AQSh ilimpazları da virustı tastıyıqladı. 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllarda infekciya pútkil dúnya boylap tez tarqaldı.
BMSh tıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, jer júzi boyınsha 85,6 mlnnan aslam adam usı kesellikti juqtırıp, sonnan 40,4 mln adam qaytıs bolǵan. Afrika hám AQShta baslanǵan bul kesellik búgingi kúni dúnya júzi boylap keń en jaymaqta.
«1-dekabr – Pútkil jer júzilik AIJSke qarsı gúresiw kúni» múnásibeti menen Qaraqalpaqstan Respublikası AIJSke gúresiw orayında Ózbekstan jurnalistler awqamı Qaraqalpaqstan bólimi hám Qaraqalpaqstan Respublikası Densawlıqtı saqlaw ministrliginiń shólkemlestiriwi menen taraw juwapkerleri hám ǵalaba xabar quralları xızmetkerleri qatnasıwında baspasóz ánjumanı hám press-tur shólkemlestirildi.
Qaraqalpaqstan Respublikası AIJSKe gúresiw orayı bas shıpakeri Djamila Madreymova hám bas shıpaker orınbasarı Aniya Nazarbaevalar shıǵıp sóylep, sońǵı jılları respublikamızda bul kesellikke qarsı gúresiw, onıń aldın alıw hám emlew boyınsha oray tárepinen alıp barılıp atırǵan jumıslar haqqında keń túrde maǵlıwmatlar berdi.
– Respublikamız boyınsha búgingi kúnge shekem 1129 adamda AIV infekciyası anıqlanıp, olardıń 667 si erlerdi, 462 si hayal-qızlardı quraydı, -deydi bas shıpaker orınbasarı Aniya Nazarbaeva. – Sonıń ishinde, bıyılǵı jıldıń ótken 10 ayı dawamında 107 adamda AIV infekciyası anıqlandı. Olardıń 69 ın er adamlar, 38 ın hayal-qızlar quraydı. Al, infekciya juqtırǵanlardıń kópshiligi yaǵnıy, 83-85 procenti jınısıy jol menen juqtırmaqta. Ásirese, olar arasında student hám oqıwshı jaslardıń kóbirek ushırasıwı kópshilikti táshwishlendiredi.
Ánjumanda atap ótiliwinshe, respublikamızda AIJS keselligi menen dizimge alınǵan nawqaslardıń 361 i kesellik zardabınan qaytıs bolǵan. 2025-jıldıń ótken 10 ayı dawamında respublikamız boyınsha 20390 adam AIV ǵa tekserilip, olardıń 32 inde infekciya anıqlanǵan. Bunnan tısqarı epidemiologiyalıq sorastırıwlar nátiyjesinde, ulıwma 70 puqaranıń sırt ellerde miynet migraciyası dáwirinde bolǵanında bul kesellikti juqtırǵanı belgili bolǵan. Atap aytqanda, Beruniy rayonında 15, Tórtkúlde 11, Nókis qalasında 10, Ámiwdáryada 8, Ellikqalada 6, Xojelide 6, Shımbayda 3, Kegeyli hám Taqıyatasta 2, Qanlıkól, Qońırat, Moynaq, Shomanay, Qaraózek, hám Nókis rayonlarınıń hár birinen 1 adam sırt ellerde miynet migraciyası dáwirinde bolǵanında bul kesellikti juqtırǵan.
Sonday-aq, ótken 10 ay ishinde respublikamız boyınsha 20688 nekeleniwshi shaxslar AIVǵa tekserilip, olardıń ekewinde AIV infekciyası anıqlanǵan. Medicina xızmetkerleri arasında AIV infekciyasın erte anıqlaw hám kesellikti olardıń shańaraq aǵzalarına juǵıwınıń aldın alıw maqsetinde, usı jıldıń ótken 10 ay ishinde 19394 medicina xızmetkeri tekserilgen bolsa, solardıń arasında 1 adamda AIV infekciyasın juqtırǵanı belgili boldı.
Ótkerilgen ilaj dawamında jurnalistler qánigelerge sorawlar berip, olarǵa juwaplar aldı hám AIJS orayınıń jumısları menen jaqınnan tanıstı.
Ánjuman sońında «1-dekabr – Pútkil jer júzilik AIJSke qarsı gúresiw kúni» múnásibeti menen keń jámiyetshilik arasında kesellikke qarsı gúresiw hám aldın alıwda belsendilik kórsetkeni ushın bir topar jurnalistlerge Qaraqalpaqstan Respublikası AIJSqa gúresiw orayınıń Minnetdarshılıq xatları tapsırıldı.

Adilbay Orazov,
Qaraqalpaqstan xabar agentligi sholıwshı