Sońǵı jıllarda dúnya málimleme maydanına súńgip ketken bir waqıtta, adamlar endi bilimdi kitaptan emes, al demde ashılatuǵın sanlı dereklerden izlemekte. Usı processte eki joybar, sonıń ishinde, faktlerdi tártipke salıp, jámleytuǵın Vikipediya hám olardı túsindirip beretuǵın jasalma intellekt ChatGPT insaniyattıń eń kóp súyenetuǵın joldaslarına aylandı. Bul eki derek bir-birine uqsas sıyaqlı kórinse de, biraq kelip shıǵıwı, islew usılı, maqseti hám keleshektegi ornı boyınsha keskin ózgeshelenedi.

Usı jerde dáslep Vikipediya hám de ChatGPT tariyxına názer taslasaq:
– Internet maǵlıwmatlarına qaraǵanda, XXI ásir baslarında pútkil dúnya júzilik internet tarmaǵın maǵlıwmatlar jıynaǵı sıpatında endi ǵana ashıp atırǵan payıtta, 2001-jıl 15-yanvar kúni erte tańnan isbilermen Jeyms Uels hám filosof Larri Sanger tárepinen Vikipediyaǵa tiykar salınǵan, – dedi SMM qánigesi Nurmuhammad Fayzullaev. – Dáslep ol Nupedia atlı kóbirek ekspertler tárepinen redaktorlanatuǵın enciklopediyaǵa járdemshi joybar sıpatında qaralǵan.
Biraq hár kim Vikipediyaǵa maqala qosıwı yamasa redaktorlawı múmkinligi onı ayrıqsha tezlik penen ǵalaba en jaydırdı. Dáslepki serverleri AQShtıń Florida shtatındaǵı kishi ofiste jaylasqan Vikipediyada dáslepki aylarınan-aq mıńlaǵan betler jaratıldı. 2002-jılı programmist Magnus Manske tárepinen islep shıǵılǵan MediaWiki platforması joybar rawajlanıwında túpkilikli burılıs jasadı. Bunıń nátiyjesinde ondaǵı redaktorlawlar tezlesti, maǵlıwmatlardı tártipke salıw ańsatlastı, tekstlerge silteme qoyıw sisteması keńeydi.
Aradan on jıl ótip, 2011-jılǵa kelip Vikipediya 270 ten artıq tilde xızmet kórsetetuǵın, 20 millionnan artıq maqalaǵa iye ulıwma insanıylıq bilimler bazasına aylandı. Búgin de ol dúnyadaǵı eń úlken ashıq enciklopediya sıpatında óz statusın saqlap kelmekte.
Bizge belgili, ózbekshe Vikipediya da Jaslar isleri agentligi tárepinen shólkemlestirilgen “WikiMarafon” joybarı sebepli búgingi kúnde 314 mıńnan aslam maqalaǵa iye. Ondaǵı redakciyalar sanı bolsa 5,7 millionnan artqan. Házirgi waqıtta ózbek tilindegi Vikipediyadaǵı paydalanıwshılardıń sanı 880 den artıp, betlerdiń sanı 1,1 millionǵa jetken.
Házirgi waqıtta ondaǵı sózlerdiń sanı 63 millionnan artqan. Bul arqalı jáhán reytingindegi ornın jáne de bekkemlep, 62-orınnan 39-orınǵa kóterildi. Házirgi waqıtqa kelip ózbekshe Vikipediya Oraylıq Aziya mámleketleri Vikipediyası arasında 1-orındı, túrkiy tiller arasında bolsa 3-orındı iyelemekte.
Aradan belgili waqıt ótip, 2022-jıl noyabr ayında ChatGPTxalıqqa ashıldı. Ol tábiyǵıy tillerdi túsiniw hám insan menen sóylese alıw qábileti menen pútkil internetti ózine tarttı. Búgingi kúnge kelip jańalanǵan ChatGPT-5.1 millionlaǵan oqıwshılar, programmistler, studentler, shıpakerler, jurnalistler hám isbilermenler ushın intellektuallıq járdemshi wazıypasın atqarmaqta.
Xosh, eki joybardıń ózine tán tárepleri nede?
– Jaqın keleshekte Vikipediyadaǵı vandalizmdi jasalma intellekt járdeminde anıqlaw yamasa maqala sapasın avtomat bahalaw múmkin boladı. Tap usınday tárizde ChatGPT de juwapların Vikipediya sıyaqlı ashıq bilim bazalarına baylanıstırıw arqalı paydalanıwshıǵa jáne de anıǵıraq maǵlıwmat usınıs etiwi múmkin, – deydi “WikiMarafon” joybarınıń basshısı Shohjahon Sobirov. – Bul eki úlken derekti bir-birine salıstırıw olardıń tiykarǵı mánisin tolıq ańlawǵa imkaniyat bermeydi. Vikipediya – faktlar qoyımı, derekler tiykarında jaratılǵan ashıq enciklopediya bolıp, onıń hár bir beti tekseriledi, dúzetiwler túsindiriledi, maǵlıwmatlar derekler menen bayıtıladi.
Vikipediyadan bas maqset faktlerdi toplaw, tariyxtı hújjetlestiriw hám olar boyınsha imkanıyatı barınsha qalıs súwretlew. Onıń jáne bir abzallıǵı akademiyalıq tán alınıwı bolıp, kóplegen universitetler Vikipediyanı baslanǵısh maǵlıwmat deregi sıpatında qabıl etedi.
ChatGPT bolsa kerisinshe, faktlerdi jıynaw emes, olardı qayta islew, talqılaw, túsindiriwdi maqset etedi. Onıń kúshi xalıqshıl til menen sóylesiw qábiletinde. Eger Vikipediya “mınaw fakt” dese, ChatGPT “bul fakttiń mánisi mınaw” deydi.
Biraq, eki sistemanıń da ózine tán sheklewleri bar. Vikipediya kewilliler proekti bolǵanı sebepli geyde nadurıs redaktorlawlar kirgiziliwi, ayırım tillerde maqala sapası tómen bolıwı yamasa belgili temalar tegis emes sáwlelendiriliwi múmkin.
ChatGPT bolsa jasalma intellekt modeli sıpatında geyde joq faktti “toqıp qoyıwı”, yaǵnıy paydalanıwshılardı aldaw itimalı bar. Solay bolsada, olar búgingi kúnde adamzattıń eń aktiv paydalanılatuǵın eki bilim deregi sıpatında qáliplesip barmaqta. Statistikalıq maǵlıwmatlarǵa bola, Vikipediyaǵa hár ayda ortasha 3,7 milliard márte paydalanıw ámelge asırılsa, ChatGPTda bolsa bir kúnde 2,5 milliard soraw jiberiledi.
Keleshek qaysı joybardıń qolında?
Qánigelerdiń pikirinshe, Vikipediya hám ChatGPT básekiles emes, al bir-birin tolıqtıratuǵın sistemalar bolıp esaplanadı. Vikipediya faktlerdi jıynawdı dawam etedi. Sebebi bul onıń tábiyatı. ChatGPT bolsa áne usı faktler ústinde pikir júrgizedi, olardı adamlarǵa túsinikli, logikalıq hám ańsat tárizde bayan etedi.
Bunnan juwmaq shıǵarıw múmkin, insaniyattıń keleshegi bir joybardıń ekinshisin artta qaldırıwında emes, al ekewiniń únlesliginde boladı. Biri ózinde tariyxtı saqlaydı, ekinshisi bolsa onı tolıq túsindiredi. Biri faktlerdi toplaydı, ekinshisi olardı sanamızǵa jaqınlastıradı.

Gulnoza Boboeva,
ÓzA