Ózbekstanda hámiledarlıq hám tuwıw napaqasın tólew boyınsha jańa tártip engizildi. Bul sistema tikkeley jeke menshik sektorda isleytuǵın hayal-qızlar ushın da jeńillik beredi.

Tap usı temada Sociallıq qorǵaw milliy agentliginiń bas qánigesi Dilshodxon Muhamedjonova menen sáwbetlestik.
– Jańa tártipke bola, hámiledarlıq hám tuwıw napaqası kimlerge tólenedi?
– Keyingi eki jılda xalıqtı sociallıq qorǵaw boyınsha jańa sistema engizip, adamlardı kámbaǵallıqtan shıǵarıw boyınsha anıq nátiyjelerge erispektemiz. Sonıń ishinde, kámbaǵallıq dárejesi ótken dáwirde derlik 2,5 esege (6 millionnan 2,6 millionǵa), napaqa alıwshılar sanı 3 esege (2,1 million shańaraqtan 700 mıńǵa) qısqardı. Tek ǵana ótken jılı baslanǵan “Kámbaǵallıqtan abadanlıqqa qaray” baǵdarlaması arqalı 237 mıń shańaraq kámbaǵallıqtan shıǵarıldı.
Biraq, endi ǵana ayaqqa turǵan xalıqtıń qaytadan kámbaǵallıqqa túsip qalıw qáwpi menen gúresiw ushın házirshe jeterli tiykar jarata alǵanımız joq. Máselen, hár jılı jeke menshik sektorda islep atırǵan 355 mıńǵa shamalas puqaralar kesel bolıp, jumısqa shıqpaǵan waqtında dáramatsız qalmaqta.
Bunnan tısqarı, 150 mıńnan aslam hayallarǵa dekret dem alısında bolıw waqtında napaqa tólenbey atır. Sonıń ózinde jumıs isleytuǵın hayal-qızlar arasında kámbaǵallıqqa túskenlerdiń úlesi 12,5 procentti quraǵan. Bul mashqalalardı saplastırıw maqsetinde Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2025-jıl 3-noyabrdegi “Mámleketlik sociallıq qamsızlandırıw boyınsha tólemlerdi tayınlaw hám tólew sistemasın jetilistiriwge baylanıslı ilajlar haqqında”ǵı pármanı qabıl etildi. Usı pármanǵa tiykarlanıp 2026-jıldan baslap sociallıq qamsızlandırıwdıń jańa sisteması engizilmekte. Jańa sistemanı engiziwden tiykarǵı úsh maqset gózlengen.
Birinshisi, jeke sektorda isleytuǵın xızmetkerlerdi awır turmıslıq (kesellik, hámiledarlıq) jaǵdaylarda dáramatsız qalıwı hám kámbaǵal bolıwınıń aldın alıw. Usı waqıtqa shekem, bul tólemler jumıs beriwshilerge júklengeni sebepli barlıq xızmetkerler de bul napaqalardı ala almaǵan. Ámelde isbilermenlik subektleri tárepinen 64 procent jaǵdayda miynetke jaramsızlıq hám 76 procent jaǵdayda dekretlik napaqa tólep berilmegen. Mısal ushın, 2024-jılı 166 mıń (18 procent) dekret qaǵazları ashılǵan bolıp, sonnan byudjet shólkemlerinde isleytuǵın 118 mıń hayal-qızǵa (100 procent) dekretlik napaqası tolıq tólengen, jeke menshik sektorda islegen tek ǵana 15,3 mıńına (32 procent) dekretlik napaqası qaplap berilgen.
Xalıqaralıq miynet shólkeminiń “Sociallıq támiynattıń minimal normaları haqqında”ǵı 102-sanlı hám “Analıqtı qorǵaw haqqında”ǵı 183-sanlı Konvenciyalarına muwapıq dekret hám emlewxana napaqaları jumıs beriwshilerge júklenbewi hám sociallıq qamsızlandırıw mexanizmleri arqalı tóleniwi belgilengen.
Ekinshisi, isbilermenlerge júklengen sociallıq tólemler júgin azaytıw. Statistikalıq esabatlarǵa bola, 3 mıńnan aslam kárxana tárepinen 1 trillion sumlıq hámiledarlıq hám tuwıw jáne waqtınsha miynetke jaramsızlıq napaqaları tólengen. Jańa sistemanıń engiziliwi nátiyjesinde isbilermenler óz qarjıların biznesti rawajlandırıwǵa investiciyalawı múmkin.
Hámiledarlıq hám tuwıw jáne waqtınsha miynetke jaramsızlıq napaqaları xızmetkerlerdiń rásmiy bántlik arqalı qosqan úlesine qarap esaplanadı hám tayınlanadı. Onda bul napaqalardıń muǵdarı puqaranıń qamsızlandırıw stajına proporcional túrde belgilenedi. Fond tárepinen 2023-jıl 1-yanvardan jeke menshik sektordaǵı hayal-qızlarǵa dekretlik napaqanıń minimal muǵdarı (minimal tutınıw qárejetiniń 4 esesi yamasa 2,7 mln. sum) qaplanbaqta.
Ortasha miynet haqıdan kelip shıǵıp (5,2 mln. sum) dekretlik napaqa 20,7 mln. sumdı qurasa, onıń 13 procenti (2,7 mln) Qor esabınan qaplanıp, qalǵan 87 procenti (18 mln) isbilermenniń moynında qalmaqta. Byudjetten qaplap berilip atırǵan dekretlik napaqanıń muǵdarı (2,7 mln. sum) az bolǵanlıǵı sebepli isbilermenler ushın bul sistema tartımlı emes.
Endi Prezidentimizdiń 2025-jıl 3-noyabrdegi PP-206-sanlı pármanına tiykarlanıp rásmiy bánt bolǵan shaxslarǵa dekret hám miynetke jaramsızlıq tólemlerin puqaralardıń múrájatı talap etilmegen halda (proaktiv túrde) Sociallıq qamsızlandırıw qorı arqalı basqıshpa-basqısh tólew názerde tutılmaqta. Onda, Qor tárepinen 2026-jıl 1-yanvardan baslap hayal-qızlarǵa dekretlik napaqa tólenedi. Xalıqaralıq miynet shólkemine aǵza 187 mámlekettiń 170 inde sociallıq qamsızlandırıw sisteması engizilgen bolıp, sonnan 140ında dekretlik pensiya qamtıp alınǵan. 2026-jıl 1-aprelden baslap shaxslarǵa emlewxana napaqası tólenedi.
2030-jıl 1-yanvardan baslap bolsa jumıstan bosatıw napaqasın tólew boyınsha usınıslar kirgiziledi.
Sonday-aq, dekret hám miynetke jaramsızlıq napaqaların xızmetkerlerdiń rásmiy bántlik arqalı qosqan úlesine qarap esaplaw hám tayınlaw. Onda bul napaqalardıń muǵdarı puqaranıń jumıs (qamsızlandırıw) stajına sáykes túrde belgilenedi.
Xalıqtı qamsızlandırıw Mámleketlik sociallıq qamsızlandırıw qorı tárepinen tómendegi tártipte ámelge asırıladı. Májbúriy tiykarda – miynet shártnaması boyınsha bánt xızmetkerler, ıqtıyarıy tiykarda – jeke tártiptegi isbilermenler, ózin-ózi bánt etken, diyqan xojalıǵında hám qıytaq jerde islewshiler, sırt elde jallanıp isleytuǵın puqaralar.
Bul Sociallıq qorǵaw milliy agentligine júklengen. Házirgi waqıtta sistemanıń ashıq-aydınlıǵın támiyinlew maqsetinde napaqalardı sanlı túrde tayınlaw boyınsha Agentliktiń málimleme sistemasında “Sociallıq qamsızlandırıw” moduli islep shıǵılmaqta. Sonı itibarǵa alıw kerek, puqaralardıń múrájatı talap etilmegen jaǵdayda miynetke jaramsızlıq beti rásmiylestiriliwi menen avtomat tayınlanatuǵın sistema jolǵa qoyıladı.
– Hámiledarlıq hám tuwıw napaqasın alıw tártibi qanday?
– Hámiledarlıq hám tuwıw napaqasın alıw ushın hayaldıń rásmiy jumıs ornı bolıwı hám jumıs beriwshi menen miynet shártnaması rásmiylestirilgen bolıwı shárt. Sonday-aq, miynetke jaramsızlıq (dekret) beti medicinalıq mákeme tárepinen rásmiy túrde berilgen bolıwı zárúr.
– Jeke menshik sektorda islep atırǵan hayal-qızlar napaqanı qanday tártipte aladı?
– 2026-jıldan baslap jeke menshik sektorda isleytuǵın hayal-qızlarǵa napaqa Sociallıq qamsızlandırıw qorı tárepinen proaktiv túrde tólenedi. Yaǵnıy, hayal bólek arza tapsırmaydı – dekret beti elektron tárizde rásmiylestiriliwi menen tólem avtomat túrde tayınlanadı.
– Miynetke jaramsızlıq beti boyınsha napaqalar qanday áhmiyetke iye?
– Miynetke jaramsızlıq napaqası xızmetker kesellik yamasa jaraqat sebepli jumısqa shıǵa almaǵan kúnlerde dáramatsız qalmawı ushın tólenedi. Bul napaqa 2026-jıl 1-aprelden baslap rásmiy jumıs isleytuǵınlardıń barlıǵına qor tárepinen qaplap beriledi.
– Jańa sociallıq qamsızlandırıw sistemasında napaqa tólemi qanday mexanizm arqalı ámelge asırıladı?
– Sistema tolıq sanlastırıladı. Medicina mákemelerinen kelgen maǵlıwmatlar Sociallıq qamsızlandırıw málimleme sistemasına túsedi hám xızmetkerdiń qamsızlandırıw stajı, miynet haqı hám jumıs dáwiri tiykarında napaqa esaplanadı. Tólem tikkeley xızmetkerdiń kartasına ótkeriledi.
– Hámiledarlıq hám tuwıw dem alısı neshe kún dawam etedi hám onıń tólemi qalay esaplanadı?
– Dekret dem alısı ulıwma esapta 126 kún (70 kúnge shekem – tuwıwdan aldın, 56 kún – tuwıwdan keyin). Napaqa muǵdarı xızmetkerdiń sońǵı 12 aylıq rásmiy miynet haqı boyınsha ortasha kúnlik dáramatına qarap esaplanadı. Qamsızlandırıw stajı artqan sayın tólem muǵdarı da joqarı boladı.
– Jańa tártip jeke menshik sektorda isleytuǵın hayal-qızlar ushın qanshelli paydalı?
– Xabarıńız bar, aldın jeke menshik sektorda islep atırǵan hayal-qızlardıń 70-75 procentine dekretlik napaqa ulıwma tólenbeytuǵın edi. Jańa sistemada bolsa tólem jumıs beriwshi moynınan alıp taslanadı. Endi mámleket tárepinen kepillengen halda ámelge asırıladı. Bul hayal-qızlardı dáramatsız qalıwdan qorǵaydı.
– Napaqa alıw procesinde jumıs beriwshi hám sociallıq qamsızlandırıw qorınıń roli qanday?
– Jumıs beriwshi xızmetkerdiń rásmiy bántligi hám miynet haqısı boyınsha maǵlıwmatlardı sistemaǵa kirgizedi. Qor napaqanı esaplaydı, tastıyıqlaydı hám tólemdi ámelge asıradı. Yaǵnıy, tólemler mámleketlik sistema arqalı júrgiziledi, jumıs beriwshige finanslıq júk qalmaydı.
-Qanday jaǵdaylarda napaqa muǵdarı 100 procentke jaqınlasıwı múmkin?
– Eger xızmetkerdiń qamsızlandırıw stajı uzaq bolsa (máselen, 10 jıl hám onnan artıq) hám aylıq rásmiy dáramatı tolıq kórsetilgen bolsa, napaqa muǵdarı onıń ortasha aylıq miynet haqısınıń derlik 100 procentine shamalas muǵdarda tayınlanıwı múmkin.
– Endi úy biykelerine de dekret pulı berile me?
– Awa, eger úy biykesi ıqtıyarlı sociallıq qamsızlandırıwǵa jalǵansa hám hár ay belgilengen qamsızlandırıw tólemin tólep barsa, ol da rásmiy isleytuǵınlar menen birdey sharayatta dekret pulın alıwı múmkin. Bul 2026-jıldan engiziledi.

Shahnoza Mamaturopova,
Doniyor YoQUBOV (video), ÓzA