Ózbekstan kásiplik awqamları Federaciyası baslıǵı, Oliy Majlis Senatınıń aǵzası Qudratilla RAFIQOV penen sáwbet

– Danıshpanlardan biri – tariyx insaniyattıń ullı esteligi, degeninde haq edi. Óytkeni, ózlik mudamı estelikten kúsh aladı.

Áyne, sol – ótmish sabaqları ǵana insan qálbin jaqsılıq jollarına shaqırıp turadı. Geyde adam uzaq saparǵa shıqqanda, bir mánzilge jetkende artqa bir názer taslaydı, basıp ótken jolın esap-kitap etedi.
Usı mániste, shólkemlerdi de insanǵa uqsatıw múmkin. Olardıń da óz ótmishi, ashshı-dushshı eske túsiriwleri bar. Bul eslewlerde geyde tegis, geyde oylı-shuqırlı jollardıń sabaǵı, jaqsı hám jaman keshirmeler qaldırǵan hikmetler sáwlelenedi.
Búgin óziniń 120 jıllıq yubileyin belgilep atırǵan Ózbekstan kásiplik awqamları háreketi de bunnan shette emes, álbette.
Biliwimshe, bul tariyxtı úyreniwge jaqınnan baslap qatań kirisildi. Meni oylandıratuǵını: bul zárúrlik endi júzege keldi me? Ótmishke ádalat kózi menen qaraw, tariyxtı qalıs sáwlelendiriw ushın berilgen inam – Millet ǵárezsizligine erisilgenine otız jıldan aslam waqıt ótti…
– Siz aytıp atırǵan tema – yaǵnıy, nege áyne búginge kelip tariyxqa “júz burǵanımızǵa” bir sóz benen tolıq juwap beriw qıyın jumıs. Onıń ózine tán tárepleri, jámiyetlik-siyasiy xarakteri, qalaberse, obektiv hám subektiv tárepleri bar, olardı talqılaw ushın bir qatar oǵada áhmiyetli hám áhmiyetli máselelerge qol urıw kerek boladı. Tap usı sebepli, buǵan sál keyinirek toqtap, házir sorawıńızdıń birinshi bólimi – tariyx, kásiplik awqamları ótmishin úyreniw baǵdarındaǵı tájiriybemiz haqqında sóz etsek jaqsı boladı, dep oylayman.
Biraq, sózimniń aldında bir nárseni aytıp ótiwim kerek, usı tema qanshelli tartımlı, ǵalabalıq qızıǵıwshılıq hám alǵıslarǵa eń kóp bólengen bolmasın, qalıs sóz benen aytqanda, ekewimiz de professional tariyxshı emespiz. Biz dálil izlep, ótmish betleri arasına shań jutqanımız joq, arxivlerde qabatları sarǵayǵan qaǵazlardıń dáste-dástelerin tintkenimiz joq. Sol sebepli, menińshe, sáwbetimizden maqset tariyxtan juwmaq alıw bolsa, áyne maqsetke muwapıq bolar edi. Haqıyqatında da, hár bir insan ótmish haqqında tartısar eken, onnan ózligin izleydi, kim ekenligin (identitetin) dálillewge háreket etedi.
“Tımsallar járdeminde biz baxıtqa erise almaymız. Bul jerde biraz salmaqlıraq basqa bir nárse bar…” degen edi bir waqıtları francuz filosofı Alber Kamyu. Tariyxqa baylanısı joq sıyaqlı kórinse de, bul pikirlerde men tap ótmish digirshigin kórgendey bolaman. Insaniyattıń baxıtlı ómir haqqındaǵı arzıw-niyetleriniń orınlanıwın, mashaqatlı miynetiniń ráhátin kóriw tilegi bul tımsallarda sáwlelengen, dep oylayman.
Kásiplik awqamları da insaniyat tariyxı, onıń baxıtlı ómir ármanı menen tıǵız baylanıslı bolıp, ol qanday kóriniste bolmasın, bárqulla adamzattı birlesiwge, abadan turmıs ushın gúresiwge shaqırıp kelgen. Áyyemgi ótmishtiń bizge belgili betlerinen – ol tasqa oyılǵan jazıwlar bola ma, qaǵazlardaǵı sarǵayǵan jazıwlar bola ma, xalıq awızeki dóretiwshiligi bolǵan dástanlar, termeler hám naqıl-maqallarda bola ma, hámmesinde – barlıǵında da áyne usı jılwalar sáwlelenedi.
Biziń túrkiy ata-babalarımız, dúnyaǵa óz sózin aytqan babalarımız jaratqan mámleketshilik tariyxında da búgingi jáhán kásiplik awqamları háreketiniń ózine tán elementleri bar. Olar anıq “kásiplik awqamları” dep atalmasa da, belgili taraw wákillerin ózinde jámlegen edi. Óz-ara saylap qoyılǵan jetekshiler komandalasları, joldaslarınıń huqıqları hám mápleri ushın gúresken edi.
Áne, usı baǵdarlarda tereń izertlewler ótkeriw, ata-babalarımızdıń isenimge tiykarlanǵan birlespeleriniń jumısın fundamentallıq úyreniw, meniń pikirimshe, tek ǵana ózimiz ushın emes, al dúnya kásiplik háreketi ushın da paydadan jıraq bolmaydı.
Bálkim, jas tariyxshılarımız bul baǵdarda izleniwler alıp barar. Sonda jáne de anıǵıraq juwmaqlar alsaq, dúnyaǵa úlgi bolatuǵın táreplerdi tabatuǵın bolsaq, ájep emes.
– Ózbektiń ullı jazıwshısı Abdulla Qadiriydiń sózi menen aytqanda, “Ótmishke qaytıp is kóriw jaqsı” deysiz-dá?
– Solay. Haqıyqatında da, jadid aǵartıwshısı Abdulla Qadiriy de kásiplik háreketiniń jetekshilerinen biri, Túrkstan kásiplik awqamınıń bas xatkeri bolǵanın bilesiz be?
– Jaqında usı haqqında oqıǵan edim.
Tek Abdulla Qadiriy emes, al Maxmudxoja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Hajı Muin Shukrullaev, Sultanxoja Qasımxojaev, Muxammed Said Ahrariy, Tavallo sıyaqlı ullı jadidlerimiz bar. Hamza Hákimzada Niyaziy de kásiplik awqamlarınıń rawajlanıwına ózine tán úles qosqan. Ol bir múddet Xorezm kásiplik awqamları Oraylıq komiteti apparatında Mádeniyat bólimi baslıǵı lawazımında islegen.
Bul maǵlıwmatlar sonı kórsetedi, Watan azatlıǵı ushın gúresken ullılarımız Millet keleshegi jolında birlesiwde kásiplik awqamları háreketiniń áhmiyetin tereń ańlap jetken. Maxmudxoja Behbudiy “Haq berilmeydi, haq alınadı”, dep atap ótkeninde de tap usı haqıyqattı názerde tutqan bolsa, ne ájep…
Ulıwma, jadidler dáwirindegi kásiplik háreketi úlken hám ádewir awır keshti. Bul tariyxqa, reti kelgende, jáne toqtap ótemiz. Yaǵnıy aytpaqshıman, Siz baǵana zárúrlik haqqında soraǵan edińiz, sol soraw juwapların izlewde áyne jadidler dáwiri kásiplik awqamı tariyxına názer taslaw kerek bolatuǵının aytpaqshıman.
Házir bolsa Ózbekstanda kásiplik awqamnıń dáslepki háreketleri haqqında sóz eteyik. Sebebi, bul dáwir temamızdıń tiykarǵı noqatlarınan biri.
– Meniń biliwimshe, usı waqıtqa shekem tariyxımızda Ózbekstan kásiplik awqamları háreketi 1925-jıldan baslanǵan degen faktler ústin edi. Bul, túsiniwimshe, “Ózbekstan” atı menen baylanıslı bolsa kerek?
– Pikirińizge biraz qosılaman. Biraq bul biziń jańa tariyxshılıǵımızdaǵı kemshilikler menen baylanıslı. Biz sovet dáwirinde sol ideologiya astında jazılǵan tariyxtı oqıp, óskenbiz. Ǵárezsizlik jıllarında bolsa sol kitaplardıń sırtqı kórinisi hám bir neshe bapları ǵana almastı. Tariyxshılarımız jazılǵan ótmish jazıwların “sovet” kóz áyneklerinde – sol ideologiya kóz qarası menen redaktorladı.
Meyli, temadan shıǵıp ketpeyik. Sońǵı úsh jıl ishinde kásiplik awqamları háreketi tariyxı ilimiy jaqtan úyrenilip, kóplegen derekler tallandı. Olar tiykarında Ózbekstanda kásiplik awqamları háreketine 120 jıl tolǵanı dálillendi.
Dereklerden belgili bolıwınsha, Túrkstanda kásiplik awqamları payda bolıwınan aldın jumısshı-xızmetkerler hár túrli dógerek, jıyın hám awqamlarǵa birlese baslaǵan. Tallawlar 1905-1907-jılları házirgi Ózbekstan aymaǵında haqiyqattan da kásiplik awqamlarınıń xızmet kórsetkenliginen derek beredi. Aldınǵılarınıń atında “kásip” sózi bolmasa da, olar tábiyatı hám ózgesheligi boyınsha, jumısshı-xızmetkerler tárepinen óz ekonomikalıq hám kásiplik máplerin qorǵaw maqsetinde dúzilgeni, jumıs beriwshi hám xızmetkerler arasındaǵı qatnasıqlardı tártipke salıw máseleleri menen shuǵıllanǵanı sebepli basqa mámleketlerdegi házirgi kásiplik awqamlarına tolıq sáykes keledi.
Kásiplik awqamları iskerliginiń bilimdanı bolǵan Avloniy 1920-jılı “Kásiplik háreketi” jurnalınıń shólkemlestiriwshisi hám bas redaktorı boladı.
Usı jurnaldıń 1921-jıl 1-apreldegi 7-sanında “Burınǵı hám házirgi kásiplik awqamları” atlı maqala berilgen. Onda Abdulla Avloniy “Jumısshılır klasınıń baylar (iri is iyeleri, aqsúyekler) menen gúres birlespeleri sıpatında bolǵan kásiplik awqamları biziń Rossiyada (Rossiyaǵa qaraslı bolǵan Túrkstan jerinde) 1905-jılı shólkemlestirilip, kásiplik háreketiniń birinshi dáwiri mine, usı sáneden baslanadı”, dep jazadı.
Sovet tariyxı enciklopediyasınıń 14-tomında jazılıwınsha, Túrkstanda birinshi rásmiy emes dógerekler 1903-jılı Tashkentte, keyingi jılı Samarqandta payda bolǵan. Ulıwma alǵanda, 1905-jıl gúzde Tashkentte jumısshılardıń 15 dógeregi xızmet kórsetken. Birlespe sıpatında qáliplesken bul dógerekler keyingi úsh jıllıqtaǵı is taslawlar hám demonstraciyalarda belsene qatnastı.
Túrkstan úlkesinde dáslepki kásiplik awqamlarınıń dúnyaǵa keliwi Orta Aziya hám Orenburg-Tashkent temir jolınıń qurılısı menen baylanıslı, desek aljaspaymız. Tariyx ilimleriniń doktorı, professor L.V.Gentshkenin pikirinshe, 1905-jıldıń gúzinde Pútkil Rossiya temir jol awqamınıń Túrkstan bólimi shólkemlestirilgen. Aradan tórt-bes ay ótpey-aq, ol Orta Aziya hám Orenburg-Tashkent temir jollarınıń 8 mıń jumısshı-xızmetkerin óz qatarına qamtıp alǵan.
“Samarqand” gazetasınıń 1905-jılı 10-iyundegi 116-sanında basıp shıǵarılǵan “Temir jol xızmetkerleri awqamı” atlı maqalada temir jollar sistemasındaǵı túrli kásip iyeleri hám jumısshı-xızmetkerlerdi qamtıp alıw hám birlestiriwge uqıplı kásiplik awqamların dúziw zárúrliginiń tuwılǵanlıǵı esletilgen.
– Men oqıǵan dereklerde jazılıwınsha, 1905-jılı 14-oktyabrde Túrkstan temir jollarınıń jumısshı-xızmetkerleri miynet haqısınıń tómenligi, jumıs sharayatınıń awırlıǵı sebepli demonstraciyalar ótkeredi. Olarǵa basqa kárxanalardıń jumısshıları, temir jol batalonı áskerleri, hátte Ámiwdárya flotiliyası matrosları da qosılıp, is taslaydı. Patsha húkimeti 19-oktyabrde kóterilisshilerdi ulıwma oqqa tuttı. Bul qırǵınshılıqlarda qaza bolǵanlardı jerlew máresimleri xalıqtıń ashıwın qaytadan qozdıradı. 15-16-noyabrde qayta kóterilisler hám demonstraciyalar boladı. Tilekke qarsı, olar da miynetkeshler wákillerin atıw menen juwmaqlanadı…
– Tilekke qarsı, shólkemimiz tariyxınıń dáslepki dáwirlerinde usınday ayanıshlı ótken estelikler de bar. Biraq sol jıldıń dekabrinde temir jolshılardıń is taslawları toqtap qaladı. 13-20-dekabr kúnleri Orta Aziya temir jolları jumısshı hám xızmetkerleriniń I Qurıltayı ótkeriledi. Onda kelesi yanvar ayınan baslap 8 saatlıq jumıs kúnin belgilew haqqında qarar qabıl etilgen. 1906-jılı 1-iyulde bolsa Tashkentte Orta Aziya hám Orenburg-Tashkent temir jolshılarınıń birinshi Túrkstan birlesken Qurıltayı boladı hám Temir jolshılar kásiplik awqamınıń Ustavı maqullanadi. Sol hújjet házir Ózbekstan kásiplik awqamları tariyxı muzeyinde saqlanbaqta.
Tashkenttegi baylanıs xizmetkerleriniń 1905-jıl 24-oktyabrde bolǵan jıynalısında bolsa Túrkstan Pochta-telegraf birlespesi dúziledi. Májiliste awqam islerin basqarıw ushın komitet saylaw haqqında qarar shıǵarıladı.
“Turkestan”, “Turkestanskie vedomosti” hám “Russkiy Turkestan” gazetalarınıń 1905-1907-jıllardaǵı ayırım sanlarında berilgen maǵlıwmatlar da sol waqıtları joqarıda atalǵan kásiplik awqamları dúzilgenin tastıyıqlaydı.
Ashıǵın aytqanda, sáwbetimizdiń basında aytqanımday, bizler tariyxshı emespiz. Sonıń ushın ótmish xronikası menen tariyxshılar shuǵıllanǵanı maqul. Tolıq biliwdi qáleytuǵınlarǵa bolsa “Ózbekstan kásiplik awqamları: 120 jıl xalıq penen” atlı eki tomlıq kitaptı oqıwdı usınıs etken bolar edim. Bul miynet Ózbekstan kásiplik awqamları háreketiniń dańqlı 120 jıllıǵı múnásibeti menen basıp shıǵarılǵan bolıp, dáwirler tariyxı qalıs hám tolıq sáwlelendirilgen.
– Bul kitaptı men de oqıp shıqtım. Onda jadid babalarımızdıń Millet hám Watan jolında keshirgen ayanıshlı táǵdiri haqqında da jazbalar bar. Siz sáwbetimizdiń basında jadidler dáwiri kásiplik háreketi haqqında keńirek pikir bildiriwge isharat etip ótken edińiz. Aytıńızshı, bul dáwir 120 jıllıq tariyxıy jılnamalardı úyreniw zárúrligi nelerde sáwlelenedi? Hám ele keyinirek qoyǵan sorawıńız – ne ushın búginge kelip tariyxqa júz burıp atırǵanımız haqqında da, imkaniyatı bolsa, aytıp berseńiz.
– Men kóp májilislerde, baspasózde qayta-qayta aytqan bir pikirde turaman: uzaq jıllar kóp apatshılıqlardı basınan keshiriwge májbúr bolǵan bul el hám onıń xalqı endi tek ǵana mámleket suverenitetin bekkemlew emes, al umıttırılǵan hám qushaǵınan julıp alınǵan ullı ótmishtiń esteligi, mádeniyatı hám ata-babalarınıń miyrasın tiklew jáne bul maqtanıshlı háreket sıpatında ózligin tabıwǵa, ruwxıy jańalanıwǵa bel baylaǵan.
Sovet zamanları óz-ózinen túsinikli. Biraq ǵárezsizliktiń sherek ásirden aslam, biz maqtanıshlı dep kóklerge kóterip kelgen dáwirde de ótmish tariyxımızǵa qatnas ózgermey qaldı. Túsiniwimshe, tariyxtı, millettiń ózligin shın mánisinde kórsetiw milliy sezimlerdi oyatıp jiberiwi múmkin, degen qáwipke barǵan bolsa, ájep emes. Qalaberdi, ózin bárqulla “klassikalıq kúsh” dep esaplaytuǵın oyınshı ideologiyalar keshege shekem biziń mekteplerimizde milliy tariyx qanday oqıtılıwı kerek ekenligi haqqında ashıq-aydın qáweter bildirip keldi. Bunday basım hám qáweterlerdi jeńip ótiw hár kimniń qolınan kele bermeytuǵını tábiyǵıy.
Men jaqında bolıp ótken qurıltayımızdaǵı bayanatımda húrmetli Prezidentimiz ámelge asırǵan jámiyetlik-siyasiy reformalardı hesh gúmanlanbastan “revolyuciya” dep biletuǵınımdı ayttım. Haqıyqatında da solay! Tariyxtı tiklew de, sózsiz, revolyuciya – ruwxıy revolyuciya!
Siyasatshılar tilinde mısqıl aralas “ǵárezli ǵárezsizlik” degen bir termin-atama júredi. Bul atama kóbirek biz – possovet mámleketlerine qarata qollanıladı. Menińshe, bunı artıqsha túsindiriwdiń keregi joq. Ápiwayı etip aytqanda, bul “ǵárezsizseń, biraq sonıń menen birge, ǵárezliseń” degeni. Ideologiyalıq jaqtan – tariyxtı úyreniw, mádeniyat hám málimleme tarawlarında biz “dástúriy usıl”ǵa ǵárezli edik. Ulıwma hám anıq aytılǵan usı tiykardıń ózi de Shavkat Mirziyoev qısqa dáwirde biz búgin jeterli dárejede ańlay almay atırǵan, biraq ullı isti ámelge asırǵanın dálillewimiz ushın jeterli tiykar bola aladı, dep oylayman.
– Ózińiz joqarıda esletkenińizdey, jaqında bolıp ótken Ózbekstan kásiplik awqamları Federaciyasınıń IX Qurıltayında Ózbekstan kásiplik awqamları sarayına baylanıslı áhmiyetli bir maǵlıwmattı aytıp óttińiz. Kásiplik awqamlarınıń uzaq ótmishine gúwa bolǵan bul imarat Jańa Ózbekstan dáwirinde Prezidentimiz tárepinen Federaciya ıqtıyarına berildi.
Kásiplik awqamları tariyxı menen baylanıslı saraydıń Federaciya esabına ótkeriliwinde men siz itibar qaratqan bir tımsaldı – ózliktiń jáne óz ózegine qaytıp atırǵanın kórgendey boldım.
– Haqıyqatında da, bul sawlatlı imarattıń tariyxı uzaq. Onıń 100 jıldan aslam waqıtqa iye ótmishi xalqımızdıń tek ǵana ruwxıy emes, al jámiyetlik-siyasiy turmısı menen tıǵız baylanısıp ketken. Biz bolsa bul tariyxtıń kóbirek mádeniyatqa baylanıslı, atap aytqanda, bul dárgayda bir waqıtları milliy kórkem ónerimiz hám jáhán mádeniyatınıń belgili tulǵaları óziniń biytákirar hám jarqın talantın kórsetkeninen ǵana xabardar edik.
Biraq tariyxtı úyreniw sonı kórsetti, búgingi úlken áwlad “Sverdlov” koncert zalı sıpatında biletuǵın orın dáslepki jumısın ótken ásirdiń basında “Kolizey” teatrı atı menen baslaǵan. Óz waqtında Tashkenttegi 1100 orınǵa mólsherlengen eń úlken tamasha zalına iye bolǵan.
Tariyxiy dereklerge qaraǵanda, usı sarayda 1905-1907-jılları Túrkstan kásiplik awqamlarınıń birinshi shólkemlestiriw májilisi, 1920-jılı Túrkstan Respublikası kásiplik awqamlarınıń II Sezdi, 1925-jılı mart ayında Ózbekstan kásiplik awqamları Keńesiniń (Uzsofprof) I Qurıltayı bolip ótken. Álbette, bul faktler, kóshpeli mániste aytqanda, usı dárgay shólkemimiz ushın besik wazıypasın atqarǵanın kórsetedi, desem, durıs aytqan bolaman. Bul pikirlerim menen bul jerdiń kásiplik awqamlarınıń ıqtıyarına beriliwi ruwxıy jaqtan durıs bolǵanın jáne bir márte aytpaqshıman. Qalaberdi, bul ámeliyat – tariyxıy bolǵan bul sarayǵa iyesi tawıp beriwdiń basqa da sebepleri bar edi. Bul haqqında sál keyinirek aytaman.
Al házir tikkeley sarayımızdıń ótmishine keńirek toqtap óteyin. Óytkeni, ol kópshilik ushın júdá qızıq. 1914-jılı Abdulla Avloniy basshılıǵındaǵı ózbek háweskerlik truppasınıń dáslepki spektakli – Behbudiydiń “Padarkush” draması tiykarında tayarlanǵan spektakl de usı jerde qoyılǵan. Sonlıqtan, bul dárgay milliy kórkem ónerimiz tariyxına baylanıslı, desek aljaspaǵan bolamız. Keyin ala qayta rekonstrukciyalanǵan “Kolizey”ge Ya.Sverdlov atı beriledi. Joqarıda aytqanımday, úlken áwlad ushın bul jer esteliklerge oǵada bay. Sebebi bul saray óz waqtında tek ǵana paytaxttıń emes, al mámleketimizdiń áhmiyetli mádeniy orayı bolǵan.
Biraq kórkem óner tarawına, akademiyalıq muzıka hám sezgir akustikaǵa iye bolǵan bul biybaha dárgay uzaq jıllar iyesiz qalǵanday boldı. Birese ol shólkem, birese bul shólkem qolma-qol etip, onıń abırayına da, tariyxıy qunına da zıyan keltirdi. Eń jaman tárepi, “iyeler” saraydıń dawıstı tábiyǵıy qızdırıp turatuǵın “tábiyatına” zıyan jetkergen.
Buzǵan, sındırǵan, tesken, qullası, mádeniyat taratatuǵın siyrek ushırasatuǵın tariyxıy saraydı ápiwayı ofiske aylandırǵan.
Óz waqtında sonı aytıwım kerek, bul kórkem óner dárgayınıń ótmishi hám táǵdiri Prezidentimizdi uzaq waqıtlar oylandırıp kelgenine jeke ózim gúwa boldım. Shavkat Miromonovich onıń tariyxın ózine qaytarıw, eski jaǵdaydaǵı jumısın tiklew ádil is bolıwı haqqında bir neshe márte aytqan. Biraq ol waqıtları bunı ámelge asırıwdıń pursatı bolmaǵan edi.
Prezidentimiz bul imarattı Ózbekstan kásiplik awqamları Federaciyası qaramaǵına ótkeriwde gózlegen maqsetleriniń biri, joqarıda aytqanımday, onıń tariyxıy dańqı hám tartımlılıǵın qaytaratuǵın “iyesi”niń qolına tapsırıwdan ibarat edi, názerimde. Álbette, wayran etilgen názik talǵamlı arxitekturalıq qurılıs jumısların qayta tiklew úlken miynet, bilim hám tájiriybe talap etedi. Sonıń ushın biz dúnyanıń hár qıylı orınlarınan bunday qánigelesken, siyrek ushırasatuǵın sheshimge iye zallardı qurıw hám úskenelew boyınsha joqarı mamanlıqtaǵı qánigelerdi Tashkentke shaqırdıq, olardıń másláhátin, járdemin aldıq. Uzaq jıllar “óz kósheri”nen shıǵıp ketip, sergizdan bolǵan tariyxıy saray Prezidentimizdiń baslamaları menen jáne xalqımızǵa qaytarıldı.
Búgin bul kórkem óner dárgayı ózbek mádeniyatı hám kórkem ónerin bunnan bılay da rawajlandırıw, jas áwladtıń ruwxıy dúnyasın joqarılatıwday iygilikli iske óziniń úlesin qospaqta.
Bul da Millet Lideriniń baslaması menen xalqımız ushın jáne bir ádilliktiń tikleniwine mısal bola aladı.
– Eger tariyx jazılıp atırǵanda bir hárip túsip qalsa da, bul qáte tek ǵana búginge emes, al keleshekke óz tásirin ótkeredi. Kásiplik awqamlarınıń bir ásirden aslam tariyxın úyreniw basqıshları qanday bolıwı kerek? Meniń shamalawımsha, siz házirge shekem eki dáwir haqqında sóz ettińiz: biri – Ózbekstanda kásiplik háreketiniń payda bolıwı, ekinshisi – jadidlerdiń kásiplik awqamları menen tikkeley baylanıslı háreketleri.
Burınǵı sovetler dáwirinde kásiplik awqamları nelerdi bastan keshirgen? Onıń rawajlanıwı qalay ótken? Bul sorawlar da adamdı oylandırıwı tábiyǵıy, álbette.
– Tariyx qalıs hám ádil jazılıwı kerek. Siz aytıp atırǵan dáwir, biraq, eziwshilik zamanı bolǵan hám ol dáwirde, tek ǵana tariyx jazıw emes, al pútkil sistema húkimdar ideologiyaǵa boysındırılǵan edi. Biraq qanday bolıwına qaramastan, ol biziń tariyxımız.
Eń áhmiyetlisi, bul dáwir kásiplik awqamlarınıń turmısında ózine tán rawajlanıw dáwiri bolǵanınan kóz jumbawımız kerek. Bul tariyxtı úyreniw biraz ańsat hám tegis ótetuǵının aytpay-aq qoyayın. Sebebi arxivlerde maǵlıwmatlar jeterli. Biziń endigi wazıypamız olardı qalıs úyreniw bolıp tabıladı.
Men házirgi waqıtta Ekinshi jer júzilik urıs jıllarında kásiplik awqamlarınıń háreketleri haqqında biraz toqtap ótiw kerek, dep oylayman. Áyne sol processlerde kásiplik awqamları adamlardı mobilizaciyalaw, birlestiriwde qanday potencialǵa ie ekenin kórsete alǵan.
Urıs baslanıwı menen shólkem tiykarǵı itibardı óndiristi áskeriy sanaatqa beyimlestiriwge hám qorǵanıw ónimlerin islep shıǵarıw kólemin arttırıwǵa qaratıwǵa májbúr bolǵan. Atap aytqanda, 1941-jıl 25-26-iyun kúnleri jipek sanaatı, ayaq kiyim sanaatı, tigiwshiler, metall buyımları hám mámleketlik mákemeler sıyaqlı tarmaq kásiplik awqamları Tashkent hám Samarqand wálayatlarında jıynalıp, 10 saatlı jumıs kúnine ótiw, zavod hám fabrikalardı áskeriy ónim islep shıǵarıwǵa ótkeriw boyınsha tez ilajlar kóriw haqqında qarar qabıl etken. Derlik barlıq kárxana hám shólkemlerde jámáát shártnamaları qayta kórip shıǵılǵan, múddetinen aldın tapsırmalardı orınlaw minnetlemesin alǵan.
Kásiplik awqamları kárxana hám shólkemlerde front ushın ulıwma xalıqlıq járdem háreketine basshılıq etken. Kásiplik awqamları aldındaǵı jáne bir áhmiyetli wazıypa – evakuaciya etilgen kárxanalardı aymaqlarǵa jaylastırıw hám tez iske túsiriw bolǵan. Mine usınday 46 zavod hám fabrikada kásiplik awqamı shólkemleri qayta shólkemlestirilgen.
Jana sanaat obektleriniń qurılısında bolǵanınday, tájiriybeli jumısshılardı tayarlaw, kásipke oqıtıw jumıslarında da kásiplik awqamları belsendilik kórsetken. Ulıwma alǵanda, kásiplik awqamları járdeminde 1941-1945-jılları 135 mıńnan artıq maman jumısshı tayarlanǵan.
Kásiplik awqamlarınıń Ekinshi jer júzilik urısındaǵı eń úlken xızmetlerinen jáne biri urıs aymaqlarınan evakuaciya etilgen xalıqtı jaylastırıwdan ibarat bolǵan. Fronttaǵılardıń shańaraqları ushın dem alıw orınları, baqshalar, kvartiralar ajıratıw wazıypası da kásiplik awqamları moynına túsken. Bizdegi maǵlıwmatlarǵa bola, 137 400 ul-qız balalar mákemelerine jaylastırılǵan. 1943-jılı 50 mıńı dem alıw orınlarında dem aldırılǵan.
Ózbekstan kásiplik awqamları Ekinshi jer júzilik urıs dáwirinde áskeriy mobilizaciyanı ámelge asırıw hám awır sharayatta mámleket ekonomikasın kóteriw, front artın bekkemlew, jawınger-áskerler hám xalıqtı ruwxlandırıwda belsene qatnasıp, jeńisti támiyinlewge úlken úles qostı.
Aytpaqshı bolǵanım, hár bir xalıqtıń óz tariyxı, ótmishi bar. Onıń jaqsısın boyap kórsetiw, jamanın jasırıp, ayırım jerlerine kóz jumıp ótiw keshirip bolmaytuǵın jaǵday. Sonlıqtan, kásiplik awqamlarınıń koloniallıq jıllarındaǵı tariyxı jáne de tereń úyreniliwi, onda qalıslıq hám ádillik eń áhmietli princip bolıwınıń tárepdarıman.
– Jaqın ótmish – Ǵárezsizlik jıllarındaǵı tariyxımız haqqında pikirlerińiz?
– Bul dáwir, ásirese, tariyxqa, haqıyqıy ǵárezsizlikke bolǵan kózqaras hám umtılıw haqqında joqarıda qısqasha sóz ettim. Durıs, sınǵa alıwdan ańsatı joq. Hár zamannıń óz zaylı boladı. Qala berdi, sol arbanıń ústinde ózlerimiz de bolǵanbız. Biraq máselege ózimiz, kásiplik awqamları kózqarasınan qatnas jasaytuǵın bolsaq, basqa taraw hám tarmaqlar qatarında biziń shólkemimizde de úlken mánistegi ózgeris bolmadı: jabılǵan qazan jabıq qalǵanınday, “kásiplik awqam” dástúriy roli – jumısshı-xızmetkerlerge sanatoriyalarǵa jollamalar tarqatatuǵın shólkem statusında qala berdi.
– Eń jańa tariyxımız – Jańa Ózbekstannıń jańa kásiplik awqamlarınıń jumısı haqqında sóz etiw pursatı keldi, dep oylayman.
– Bul sorawıńızǵa Prezidentimizdiń Ózbekstan kásiplik awqamları xızmetkerleri hám aǵzalarına jollaǵan qutlıqlawındaǵı mına citata menen juwap bere alsam bola ma?
Onda bılay delingen edi: “Derlik 120 jıllıq tariyxqa iye Ózbekstan kásiplik awqamları jumısı dawamında rawajlanıw hám quldıraw dáwirleri de júz bergen, biraq bul shólkem hesh qashan óz áhmiyetin joǵaltpaǵan. Ásirese, sońǵı jıllarda kásiplik awqamlarınıń turmısında jańa rawajlanıw basqıshı baslandı, desek, qáte bolmaydı.”
Awa, Ózbekstan kásiplik awqamlarınıń 120 jıllıq tariyxında keyingi 9 jıl ásirlerge tatıytuǵın dáwir boldı. Bunı hámme kórip-bilip turıptı.
Esińizde bolsa, biz sáwbetimizdiń aldında “Tariyx xronikası haqqında emes, onnan shıǵatuǵın sabaq haqqında sóylesemiz”, dep kelisip alǵan edik. Biraq kásiplik awqamlarınıń jańa tariyxındaǵı áhmiyetli waqıyalardı atap ótiwdi qáler edim. Olar húrmetli Prezidentimizdiń aqılǵa uǵras siyasatınıń tarawımızdaǵı kórinisi bolıp esaplanadı.
Qaytalap aytaman, kásiplik awqamları keyingi toǵız jılda ásirlik jańalanıwlardıń gúwası boldı. 11-noyabrdiń “Kásiplik awqamları kúni” dep járiyalanıwı dańqlı tariyxımızǵa altın háripler menen jazıldı. 2021-jılı “Ózbekstan kásiplik awqamları tariyxı” muzeyi shólkemlestirildi.
Federaciya janındaǵı Qánigelikti arttırıw institutı búgin taraw xızmetkerleri ushın qánigelesken mákemege aylandırıldı.
Ótken dáwirde mámleketimiz basshısınıń tiyisli qararı menen Federaciya qaramaǵında Oraylıq Aziyada birden-bir bolǵan Miynet hám sociallıq qatnasıqlar akademiyası shólkemlestirildi. Bul oqıw ornı búgingi kúnge kelip, taraw ushın jetik qánigeler tayarlawda áhmietli platforma wazıypasın atqarmaqta.
Elimiz ǵárezsizlikke erisken 1991-jıldan 2017-jılǵa shekem ótken 26 jıl dawamında sistemada 1 jańa sanatoriy qurılǵan bolsa, sońǵı toǵız jılda 14 jańa sanatoriy qurılıp, paydalanıwǵa tapsırıldı. Jáne 10 ǵa shamalası rekonstrukciyalandı.
Prezidentimizdiń tiyisli qararına muwapıq, 2022-jılı Federaciya sistemasında Balalardıń dem alıwı hám salamatlıǵın tiklewdi shólkemlestiriw departamenti jumıs basladı. Jumısın toqtatqan yamasa nátiyjesiz islep atırǵan 82 balalar salamatlandırıw dem alıw orayı Federaciya balansına ótkerildi hám qaramaǵındaǵı bunday orınlardıń sanı 110 nan arttı. Ótken dáwir dawamında 9 jańa balalar dem alıw orayı qurıldı, 76 sı kapital ońlandı.
2024-jılı “Yakkasaray” sport-salamatlıq kompleksinde xalıqaralıq talaplarǵa juwap beretuǵın Suw sportı sarayı paydalanıwǵa tapsırıldı. Ótken jılı ol jerde mámleketimizde birinshi márte sinxron júziw hám júziw boyınsha birinshi Oraylıq Aziya ashıq chempionatınıń ótkeriliwi, álbette, sportımız tarawında tariyxıy waqıya boldı.
XX ásirdiń baslarında qáliplesken shólkemimiz demokratiyalıq ortalıqta dúnyaǵa kelgenin, bul hárekette kóplegen jadidlerimiz tikkeley qatnasqanın kópshilik júdá jaqsı biledi. Aradan waqıtlar ózgerip, kásiplik awqamları óz turmısında turǵınlıq jılların da basınan keshirdi. Biraq búgin – Jańa Ózbekstan dáwirine kelip, ol ózi birinshi erkin qádem taslaǵan ortalıqqa qayttı.
Men bunı biykarǵa eslemedim. Ózbekstan kásiplik awqamları tariyxında birinshi márte, bıyıl ótkerilgen saylawlarda barlıq dárejedegi kásiplik awqamları uyımlarınıń basshıları hám olardıń orınbasarları alternativlik tiykarda, jasırın dawıs beriw jolı menen saylandı. Áne usı baslama shólkemimizdiń xalıqaralıq dárejedegi abırayın arttırdı, desem, qátelespegen bolaman.
Ótken qısqa dáwir ishinde Ózbekstan kásiplik awqamlarınıń xalıqaralıq kólemdegi ornı hám abırayı da arttı. Sonıń ishinde, mámleketimiz basshısınıń ashıq-aydınlıq, doslıq hám isenimli birge islesiw siyasatlarınıń nátiyjesinde Ózbekstan kásiplik awqamları Federaciyasınıń baslaması menen 2021-jılı Oraylıq Aziya mámleketleri kásiplik awqamları keńesi, 2023-jılı Ózbekstan, Qazaqstan, Qırǵızstan, Ázerbayjan, Túrkiya milliy kásiplik awqamları oraylarınıń qatnasıwında Túrkiy mámleketler kásiplik awqamı shólkemi shólkemlestirildi.
2024-jıl dekabr ayında kásiplik awqamı belsendileriniń jáne bir uzaq jıllıq ármanı ámelge astı. Federaciyamız 169 mámlekettiń 333 kásiplik awqamın birlestirgen, 250 millionnan aslam aǵzaǵa ie Xalıqaralıq kásiplik awqamları Konfederaciyasınıń haqıyqıy aǵzalıǵına qabıl etildi.
Bulardıń barlıǵı mámleketimiz kásiplik awqamları tariyxındaǵı áhmiyetli hám umıtılmas waqıya esaplanadı.
Házir men Jańa Ózbekstan kásiplik awqamları tariyxındaǵı eń áhmiyetli waqıya – Prezident Shavkat Mirziyoevtiń kásiplik awqamlarınıń belsendileri hám veteranları menen ushırasıwı bolǵanın aytıp ótpesem bolmaydı. Óytkeni, men usı ushırasıwda uzaq jıllar dawamında kewlimnen ańlaǵanlarımnıń turmıslıq ekenligine jáne bir márte isenim payda ettim.
Mámleket basshısı, tariyx haqqında sóz etip, sonıń ishinde, bılay dedi:
“Ómir bir haqıyqattı bárqulla atap ótedi: tariyxtı puqta bilmesten turıp, keleshekti qurıp bolmaydı. Sonıń ushın, hár bir shólkem hám mákeme tariyxın úyreniw, olarda miynet etken insanlardı eslew, iygilikli islerin keleshek áwladlarǵa jetkeriw bárshemizdiń minnetimiz.”
Meniń ańlaǵanlarım ne edi?
Men kóp jıllar joldas bolǵan, kóp márte sáwbetlesken insan sıpatında Shavkat Mirziyoevtiń ishindegi ullı bir sezimdi ańlaǵanday bolaman. Bul Millet hám Watannıń túrli dáwirlerde ayaq astı etilgen, geyde qorlanǵan qádir-qımbatın tiklew, onıń bir waqıtlardaǵı ullı dańqın ulıǵlaw sezimi bolıp tabıladı.
Mine endi siz sáwbetimizdiń basında soraǵan hám men sál aldınıraq biraz juwap bergen sorawıńız boyınsha pikirlerimiz benen ortaqlasıwımız múmkin. Bunnan aldın sorawıńızdıń jámietlik-siyasiy táreplerine toqtap ótken bolsam, endi onıń ideologiyalıq-ruwxıy táreplerine itibar qaratamız.
Bárinen burın, sonı isenim menen aytıwım kerek, Ózbekstan kásiplik awqamlarınıń tariyxın tereń hám keń úyreniw zárúrligi elimizdegi búgingi ruwxıy ózgerisler sebepli júzege keldi.
Ashıq aytıwdan tartınbaw kerek, bunnan 7-8 jıl burın kásiplik awqamları, degende adamlar qanday shólkemdi túsinetuǵın edi?! Bul sorawǵa hámmede anıq juwap bar, dep oylayman. Al búgin ol xalıqtıń arasına kirdi. Milliy siyasatımızdı ámelge asırıwda Prezidentimizdiń járdemshisine aylandı. Kámbaǵallıqtı qısqartıwǵa qaratılǵan xalıqshıl joybarlar – “Hayal-qızlar dápteri”, “Jaslar dápteri”, “Temir dápter” hám basqa da sociallıq baǵdarlamalardıń ámelge asırılıwında kásiplik awqamlarınıń belsendileri, aǵzalarınıń múnásip úlesi bar ekenligin búgin tán alsaq, ádil boladı.
Usı mániste, Ózbekstan kásiplik awqamları Federaciyası shın mánisinde xalıqlıq shólkemge aylandı, jámiyette de, mámleket aldında da abırayı arttı. Bulardıń barlıǵı, bárinen burın, Prezidentimizdiń siyasatları sebepli. Tariyxımızdı úyreniwge bolǵan qızıǵıwshılıǵımız da, álbette, Shavkat Miromonovich tábiyatındaǵı siyrek ushırasatuǵın ózgeshelikten “kóshirilgen”, desem, isenesiz.
Itibar berseńiz, Prezident tariyx haqqında oǵada kóp sóz etedi, ótmishke bárqulla húrmet kórsetedi, ata-babalardıń miyrasına tereń húrmet penen qaraydı. Bunı Tashkentte boy tiklegen ullı joybarlar – Jańa Ózbekstan parki, Islam civilizaciyası orayı, Samarqandta qurılǵan Imam Buxariy kompleksleri mısalında da ayqın kóriw múmkin. Siz mámleket basshısınıń usı imaratlarǵa irge tası qoyılǵanınan berli olardıń qurılısı, jumıs procesi menen tanısıw ushın neshe márte barǵanın, hár barǵanında qansha ózgerisler hám qosımshalar kirgizgenin sanap bere alasız ba?!
Hár bir sapar etiw húrmet esaplanadı. Bul húrmet tiykarında bolsa Millet hám Watanǵa bolǵan sheksiz sadıqlıq, jarqın muhabbat turadı. Sebebi, Watanın súygen, Milletine mehir bergen insan ǵana óz tariyxın ulıǵlaydı, ata-babaları menen maqtanadı, olarǵa múnásip perzent bolıwǵa umtıladı, úlken dóretiwshiliklerge uqıplı boladı.
Shúkir, Alla bizge usınday Jolbasshını bergen. Onıń xalqına bolǵan sheksiz mehiri sıyaqlı tawsılmas kúsh-ǵayratı búgin 8 millionlıq kásiplik awqamları aǵzaların da úlken sheklerge ruwxlandırmaqta, olardı Jańa Ózbekstan tariyxınıń altın betlerin jazıwǵa umtıldırmaqta.
– Mazmunlı sáwbetińiz ushın raxmet!

Sáwbetlesiwshi:
Xusan ERMATOV,
Ózbekstan Respublikasına
xızmet kórsetken jurnalist