Xalıqaralıq Miynet Shólkeminiń veteranı, xalıqaralıq ekspert Kari Tapiola menen sáwbetimiz XMShnıń 2000-jıllardıń basında Ózbekstanǵa bolǵan múnásibeti, ózbek paxtasına boykot sebepleri, mámleketimizde májbúriy hám balalar miynetine shek qoyılıwı temalarında boldı.

– Sáwbetimizdiń aldınan Xalıqaralıq miynet shólkemi, onıń maqset hám wazıypaları, jumıs baǵdarları haqqında maǵlıwmat berip ótseńiz.
Xalıqaralıq Miynet Shólkemi (XMSh) Birinshi jer júzilik urısı tamamlanǵannan soń, yaǵnıy 1919-jılı shólkemlestirilgen, aytıw múmkin bolsa, eń eski xalıqaralıq strukturalardan biri bolıp esaplanadı. Onıń ózine tán tárepi sonda, XMSh tek ǵana mámleketleraralıq uyım emes. Bárinen burın, onda úsh tárep qatnasadı: húkimetler, jumıs beriwshiler hám kásiplik awqamları. Áne usınday túrde xalıqaralıq miynet standartları – konvenciyalar hám kelisimler islep shıǵıladı. Olar xalıqaralıq sociallıq-miynet qatnasıqlarınıń tiykarın quraydı.
Xalıqaralıq Miynet Shólkemi tárepinen islep shıǵılǵan normalar dúnyanıń kópshilik mámleketleri miynet nızamshılıǵınıń tiykarına aylanǵan. Júz jıldan aslam waqıt dawamında shólkemniń jıllıq konferenciyalarında mámleketler, isbilermenler hám kásiplik awqamlarınıń wákilleri birden-bir maqset jolında – sociallıq ádillik ushın birlesip, birgelikte háreket etip kelmekte. Búgingi kúnde bul joqarı maqset insanǵa qáwipsiz miynet sharayatları, múnásip miynet haqı hám insanlardıń miynet huqıqlarına húrmetin kepilleytuǵın miynet koncepciyasında óz kórinisin tapqan.
Eger 1919-jıldaǵı birinshi konferenciya kún tártibine itibar bersek, jumıs kúnin sheklew, bántlik hám jumıssızlıq, balalar miynetin qadaǵan etiw sıyaqlı ele de óz áhmiyetin joǵaltpaǵan temalar talqılanǵanın kóremiz.
– 2000-jıllardıń baslarında Ózbekstan menen Xalıqaralıq Miynet Shólkemi arasında kelispewshilik júzege kelgen hám bul jaǵday Ózbekstanǵa qarsı bir qatar sankciyalar qollanılıwına da sebep bolǵan edi. Mine, usı qarama-qarsılıqtıń mánisi, XMShnıń Ózbekstanǵa qanday talaplar qoyǵanı haqqında toqtap ótseńiz…
2000-jıllardıń basında Xalıqaralıq miynet shólkeminde Ózbekstannıń májbúriy hám balalar miynetine qarsı xalıqaralıq konvenciyalarǵa qay dárejede ámel etip atırǵanı oǵada úlken mashqala sıpatında kún tártibine qoyıldı. Konferenciyalarda mámleketińiz atına qattı sınlar aytıldı, xalıqaralıq shólkemler ózbek paxtasına boykot járiyaladı.
Nátiyjede XMShnıń konferenciyasında Ózbekstanda ǵárezsiz monitoring ótkeriw haqqında qarar qabıl etildi. Biz húkimet, jumıs beriwshiler hám kásiplik awqamları menen sóylesiwlerdi baslap, miynet sharayatların tekseriwdiń ashıq-aydın sistemasın jolǵa qoyıwǵa háreket ettik. Biz Ózbekstanda haqıyqatında da májbúriy hám balalar miyneti jaǵdayları bar yamasa joq ekenligi haqqında juwmaqlawshı sheshimge keliwimiz kerek edi.
– Xalıqaralıq Miynet Shólkemi ne ushın Ózbekstanǵa bunday itibar qarattı? Bul arnawlı túrde mámleketimizge qarsı islengen is pe yamasa bul talaplar barlıq mámleketlerge de qoyıla ma?
– Bul orınlı soraw. Xalıqaralıq Miynet Shólkemi hesh qashan belgili bir mámleketti “ajıratıp kórsetiw”di óz aldına maqset etip qoymaydı. Shólkem barlıq konvenciyalardı ratifikaciya etken mámleketlerge teń túrde qollanılatuǵın universal normalar tiykarında isleydi.
Biraq Ózbekstan jaǵdayında itibar, ásirese, qattı bolǵanınıń eki sebebi bar. Birinshisi, gáp mámleket ushın strategiyalıq áhmiyetke iye bolǵan hám jáhán bazarında da kózge taslanatuǵın paxtashılıq tarawı haqqında bolǵanı, ekinshisi bolsa, mashqala júz mıńlaǵan adamlardı qamtıp alǵanı hám sistemalı xarakterge iye bolǵanı menen baylanıslı edi.
Demek, bul jerde gáp “tırnaq astınan kir izlew” emes, al máseleniń kólemine baylanıslı. Májbúriy hám balalar miyneti Xalıqaralıq miynet shólkemi ushın pútkilley tabu másele esaplanadı. Qaysı aymaqta bolsın – Aziya, Amerika, Afrika yamasa Evropada bola ma, nızambuzıwshılıq anıqlansa, shólkem oǵan shara kóriwi kerek.
Ózbekstanǵa da basqa mámleketlerge qollanılatuǵın standartlar engizildi. Tek ǵana paxta tarawı bárqulla dúnya jámiyetshiliginiń dıqqat orayında bolıp kelgen, sol sebepli múnásibet keskin kóriniske iye boldı. Jáne Shavkat Mirziyoevtiń bas ministrlik hám keyin ala prezidentlik dáwirinde ámelge asırǵan isenimli qádemleri jaǵdaydı hám xalıqaralıq jámiyetshiliktiń múnásibetin unamlı tárepke ózgertiw imkaniyatın berdi.
– Sol dáwirde Ózbekstanda, ásirese, paxta terimi máwsiminde, Xalıqaralıq Miynet Shólkeminiń arnawlı monitoring toparları jumıs alıp barǵan. Mine, usı missiyanıń Ózbekstanda monitoringler ótkeriwinde mashqala hám tosqınlıqlar bolmaǵan ba? Bul úyreniwlerdiń nátiyjeleri qanday boldı?
– Sol waqıtları XMSh hám Ózbekstan arasında bul másele boyınsha kelisim bar edi. Bul proceste Ózbekstan kásiplik awqamları Federaciyası da áhmiyetli rol oynadı. Ózbekstan húkimeti, jumıs beriwshiler hám Xalıqaralıq Miynet Shólkeminiń qatnasıwında paxta máwsiminde májbúriy hám balalar miynetinen paydalanıw máselesi bir neshe márte qatań dodalandı. Dáslepki monitoring ayırım jaǵdaylarda balalar miynetinen paydalanıw faktlerin anıqladı. Durıs, olar ǵalaba túrde emes edi, biraq áyne usı jaǵdaylardıń tán alınıwı da áhmiyetli burılıs noqatına aylandı. Sebebi, sol waqıtqa shekem jámiyette bul mashqalanı jasırıw ádetke aylanǵan edi. Qullası, mashqalanıń ashıq tán alınıwı keyin ala mámleketińizde bul máselede basqıshpa-basqısh ámelge asırılǵan áhmiyetli hám nátiyjeli reformalarǵa tiykar jarattı.
Sonı ayrıqsha atap ótiw kerek, monitoring keń kólemli aǵartıwshılıq ilajlar menen sáykes ótti: seminarlar, orınlarda ushırasıwlar, ne ushın balalar miynetinen paydalanıwǵa jol qoyılmawı hám onıń aldın alıwǵa bolatuǵını haqqında túsindiriw jumısları alıp barıldı. Dáslepki jıllardaǵı monitoringlerden soń biz húkimetińiz benen kelisilgen halda mámlekette múnásip miynet principlerin alǵa qoyıw baǵdarındaǵı ilajlar rejesin ámelge asırıwǵa kiristik.
– Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev hákimiyatqa kelgennen keyin Birlesken Milletler Shólkeminiń minberinen turıp, Ózbekstanda májbúriy hám balalar miynetine shek qoyılatuǵının járiyaladı. Bul jolda bir qatar hújjetler qabıl etildi. Bul baǵdarda úlken tájiriybege iye xalıqaralıq ekspert sıpatında Ózbekstan Prezidentiniń bul baǵdardaǵı siyasatın, ámelge asırǵan, asırıp atırǵan jumısların qalay bahalaysız?
– Evropalı ekspert sıpatında ayta alaman, Ózbekstanda sońǵı 7-8 jıldaǵı ózgerisler, bárinen burın, Prezidentińizdiń siyasiy erk-ıqrarı hám jeke isenimine baylanıslı boldı. Oǵan aldınnan tırnaq tasın qoyǵan da jeke Shavkat Mirziyoev bolıp esaplanadı. Sol waqıtlarda Shavkat Mirziyoevtiń Bas ministr sıpatında balalar miynetin qatań qadaǵan etiwshi qarar qabıl etiwi tek ǵana ishki siyasatta emes, al pútkil xalıqaralıq maydanda Ózbekstannıń imidjin túp-tiykarınan ózgertip jiberdi. Bul ápiwayı hákimshilik shara emes, al siyasiy mártlik belgisi edi. Sebebi onlaǵan jıllar dawamında jabıq sistema sıpatında qabıl etilgen ámeliyatqa usı qarar noqat qoydı.
Mırza Mirziyoev prezidentlikke kelgennen keyin, bul baslama sistemalı siyasatqa aylandı. Xalıqaralıq jámiyetshilik sonnan keyin Ózbekstandı jańa kózqarastan bahalay basladı. Sebebi mámleketińizde deklaraciya menen sheklenip qalmastan, “Múnásip miynet baǵdarlaması” arqalı ámeliy strategiya islep shıǵıldı. Bul baǵdarlama miynet bazarın erkinlestiriw, miynet penen baylanıslı qáwipsizlik hám huqıqıy qorǵaw mexanizmlerin kúsheytiw, sociallıq ádillik hám insan huqıqların támiyinlew baǵdarların qamtıp aldı. Usı jerde jáne bir pikirdi atap ótiwim kerek, eger Shavkat Mirziyoevtiń isenimliligi bolmasa, deklaraciyalar haqıyqıy reformalarǵa aylanıwı múmkin emes edi.
“Jańa Ózbekstan” ideyası xalıqaralıq ekspertler ushın tek ǵana súren emes, al mánis-mazmunı bay sociallıq koncepciya sıpatında kórila baslaǵanın atap ótiw kerek. Ol jerde insan qádiri, abırayı mámleketlik siyasattıń orayına qoyılmaqta. Bul tek májbúriy miynetti saplastırıwda emes, al miynet bazarın modernizaciyalawda, rásmiy emes sektordı qısqartıwda, kásiplik bilimlendiriw hám jańa áwlad qánigelerin tayarlawda da kózge taslanbaqta.
Sońǵı jıllarda Ózbekstanda alıp barılıp atırǵan túpkilikli reformalarǵa názer taslar ekenmen, barǵan sayın áhmiyetli bir juwmaqqa kelip atırman. Yaǵnıy, sistemalı mashqalalardı sheshiw tek ǵana deklaraciya hám formal mexanizmler menen emes, al mámleket jetekshisiniń óz xalqınıń máplerin birinshi orınǵa qoyǵan jeke erk-ıqrarı menen de ámelge asadı eken. Prezident Mirziyoev alıp barıp atırǵan siyasat usı jaǵınan ózine tán tájiriybege aylandı hám búgin dúnya jámiyetshiligi onı unamlı mısal sıpatında tilge almaqta.
– Usı jerde “Paxta atızlarında isenimniń bekkemleniwi: Xalıqaralıq Miynet Shólkeminiń Ózbekstandaǵı jumısı” atlı kitabıńız haqqında da soramaqshı edim. Bul kitaptıń jazılıwına sebep bolǵan faktorlar, onda sáwlelengen temalar haqqında da aytıp berseńiz.
– Siz tilge alǵan kitapta men Ózbekstanda májbúriy miynet mashqalası qalay sheshilgenin kórsetiwge háreket etkenmen. Sebebi uzaq waqıt dawamında bul másele derlik sheshiwge bolmaytuǵın, jámiyette tereń tamır jayǵan bir mashqala sıpatında kórilgen edi. Álbette, bunı bir kúnde joq etiw múmkin emes edi. Biraq biz faktlerge súyenip, aqılǵa uǵras qatnas jasadıq. Usı tárizde, hár jılǵı paxta zúráátin jıynaw waqtında májbúriy miynetke tartılǵanlardıń úlesi sezilerli dárejede azayıp bardı.
Biraq bul process bizge jáne bir áhmiyetli haqıyqattı ashıp berdi: paxta teriminde ıqtıyarlı túrde qatnasqan, múnásip haqı alǵan hám nátiyjeli miynet etken adamlardı kórdik. Demek, tiykarında májbúriy miynetke zárúrlik joq eken. Íqtıyarlı islewge razı adamlar bar hám olar zúráátti tolıq jıynap alıwǵa uqıplı eken. Sonıń ushın mashqalanı kúsh penen emes, al isenimge tiykarlanǵan birge islesiw, aqıl-parasat kúshine súyengen halda sheshiw múmkin, degen juwmaqqa keldik.
Bul jerde isenim túsinigi ayrıqsha áhmiyetke iye boldı. Batısta kóbinese Leninniń “Isenim jaqsı, qadaǵalaw onnan da jaqsı”, degen sózleri eske alınadı. Biz bolsa bul qatnastı “durıs emes” dep kórsetiwge hám ne ushın durıs emes ekenligin dálillewge háreket ettik. Sebebi haqıyqıy qadaǵalaw nátiyjeli bolıwı ushın ol isenimge súyeniwi kerek. Isenim bolsa “imkaniyatsız” teoriyalardan emes, al ámeliy hám pragmatikalıq qádemlerden baslanadı. Áne usı jol arqalı haqıyqıy jaǵdaydı tallaw hám dúzetiw múmkin boldı.
Sonı da atap ótiw kerek: máselede mashqalalar menen bir qatarda, unamlı tárepler de joq emes edi. Ayırım batıs basılımları “Ózbekstanda 3,5 million “qul” bar, dep jazǵan waqıtta, sizler XMSh menen birgelikte pútkil dúnya júzilik pikir jámiyetshiligine haqıyqıy jaǵdaydı kórsete aldıńız. Ol jerde hár qıylı kategoriyalar bar edi: májbúriy miynetke dus kelgenler de, múnásip haqı alıp, nátiyjeli miynet etkenler de. Solay eken, itibardı áyne usı ıqtıyarlı hám nátiyjeli miynet etip atırǵanlar ushın sharayat jaratıwǵa qaratıw kerek edi. Eń úlken jetiskenlik bolsa isenim ortalıǵınıń qáliplesiwi boldı. Barlıq táreplerde isenim payda boldı hám birge islesiw dawam etti. Ózbekstan tárepi anıqlanǵan mashqalalardı tán aldı hám olardı jańa ilajlar hám tártipler arqalı sheshiwge kiristi. Usı tárizde, haqıyqıy jaǵday sonı kórsetti, awır tosqınlıqlar birge islesiw hám isenim tiykarında jeńip ótiledi hám hátteki xalıqaralıq dárejede de turaqlı isenim ortalıǵın jaratıw múmkin.
Ulıwma aytqanda, kitabımda mine usılar haqqında sóz boladı.
– Siz kóp jıllar Finlyandiya kásiplik awqamları sistemasında da jumıs islegensiz. Sonnan kelip shıǵıp, Ózbekstan kásiplik awqamları federaciyasınıń mámleketimizde miynetkeshlerdiń huqıqların támiyinlew, májbúriy miynettiń hár qanday túrlerine shek qoyıw, sociallıq qorǵaw, múnásip miynet sharayatların jaratıw baǵdarlarındaǵı jumısına da baha berip ótseńiz?
– Durıs atap ótkenińizdey, men Finlyandiya kásiplik awqamları sistemasında kóp jıllar islegenim sebepli salıstırıw imkaniyatım bar. Sonnan kelip shıǵıp ayta alaman, Ózbekstan kásiplik awqamları Federaciyası sońǵı jılları miynetkeshlerdiń huqıqların támiyinlew, májbúriy miynettiń hár qanday kórinislerin saplastırıw, sociallıq qorǵaw hám múnásip miynet sharayatların jaratıw baǵdarlarında úlken jumıslar isledi.
Birinshi gezekte, men ushın áhmiyetli ashılıw sonda boldı, Ózbekstan kásiplik awqamlarınıń basshıları xalıqaralıq sóylesiwlerde óz poziciyaların tikkeley hám anıq túrde bildirip bere aldı. Máselen, Xalıqaralıq Miynet Shólkeminiń jumısshı toparları menen ushırasıwlarda olar jaǵdaydı ashıq aytıp berdi, mashqalalardan qashpadı, al olardı tán aldı. Bul isenim ortalıǵınıń qáliplesiwine xızmet etti hám keyin ala Federaciyanıń Xalıqaralıq kásiplik awqamları konfederaciyasına tolıq aǵza sıpatında qabıl etiliwine tiykar jarattı. Bul, álbette, Ózbekstan ushın áhmiyetli tariyxıy waqıya boldı. Bul Ózbekstanda búgin ámelge asırılıp atırǵan sociallıq siyasatqa úlken tán alınıw, isenim belgisi edi.
Ekinshiden, kásiplik awqamlarınıń ámeldegi jumısında – monitoringler, jumısshı-xızmetkerlerdiń jaǵdayın úyreniw, ásirese, olardıń janında shólkemlestirilgen yuridikalıq klinikalar úlken áhmiyetke iye boldı. Sebebi bul arqalı xızmetkerlerdiń mashqalaları bildirildi, olardıń huqıqları qorǵaldı.
Meniń baqlawımsha, Ózbekstanda mámleketlik miynet inspekciyası menen kásiplik awqamları inspekciyasınıń wazıypaları jáne de anıq shegaralanıwı hám birge islesiwde tolıqtırılıwı kózge taslanadı. Sebebi Mámleketlik inspekciya huqıqıy processlerdi baslawda áhmiyetli orın tutsa, kásiplik awqamları inspekciyası jumıs orınlarındaǵı mashqalalardı kóbirek ámeliy qurallar arqalı sheshiw imkaniyatına iye. Bul eki sistema bir-birin tolıqtırǵanda, miynetkeshlerdiń mápleri jáne de nátiyjeli qorǵaladı.
Álbette, hár bir mámlekettiń óz milliy sisteması hám ózgeshelikleri bar. Sonıń ushın kásiplik awqamları tájiriybesi eksport etiletuǵın ónim emes. Bul – milliy kontekstke beyimlestiriliwi kerek bolǵan process. Biraq Ózbekstan tájiriybesi sonı kórsetpekte, ashıqtan-ashıq sóylesiw, isenim hám toparlıq háreket arqalı sistemalı mashqalalar da sheshiliwi múmkin eken.
– Májbúriy hám balalar miynetin saplastırıw baǵdarındaǵı Ózbekstan tájiriybesi bul baǵdarda ámeliy jumıslarǵa qádem taslay baslaǵan mámleketler ushın úlgi bola aladı, dep esaplaysız ba?
– Álbette. Sebebi Ózbekstandaǵı process tek ǵana deklaraciya yamasa súrenler menen sheklenbedi. Bul reformalar siyasiy erk-ıqrar, ashıq-aydın sóylesiw hám jámáátlik háreketke tiykarlanǵan halda ámelge asırıldı.
Men ushın tiykarǵı sabaq sonnan ibarat, hátteki tereń tamır jayǵan mashqala da sheshiliwi múmkin eken. Bunı Ózbekstan mısalında kórdik. Birinshiden, mámleket basshısınıń qatań siyasatı zárúr, ekinshiden bolsa, isenim ortalıǵın jaratıw shárt. Májbúriy miynetke qarsı gúresiwde mámleketlik uyımlar hám kásiplik awqamları, sonday-aq, xalıqaralıq shólkemler bir maydanda isley aldı. Házir dúnyada bul mashqalaǵa dus kelip atırǵan mámleketler kóp. Olar Ózbekstan tájiriybesinen eki tárepti úyreniwi múmkin. Birinshiden, basshınıń jeke erk-ıqrarı hám juwapkershiligi bul máselelerde sheshiwshi orın iyeleydi, ekinshiden, turaqlı birge islesiw arqalı haqıyqıy ózgerislerdi ámelge asırıw múmkin.
Ózbekstan tájiriybesi sonı kórsetti, májbúriy miynetten waz keshiw tek ǵana insan huqıqları ushın emes, al mámlekettiń xalıqaralıq imidji, ekonomikalıq rawajlanıwı hám investorlardıń isenimi ushın da áhmiyetli. Sol sebepli bul joldaǵı jetiskenlikler álbette basqa mámleketlerge de ilham beriwi múmkin.
– Búgin sanlastırıw, jasalma intellekt hám jańa miynet qatnasıqları pútkil dúnyada jumısshı-xızmetkerlerdiń turmısına tásir etip atırǵan bir waqıtta kásiplik awqamlarınıń ornı hám wazıypaları da keskin ózgermekte. Jaqında Tashkentte ótken “Xalıqaralıq miynet standartların alǵa qoyıwda kásiplik awqamlarınıń roli: xalıqaralıq ámeliyat hám Ózbekstan tájiriybesi” temasındaǵı konferenciya sıyaqlı ilajlar, sizińshe, kásiplik awqamları ushın jańa baǵdar hám strategiyalardı belgilewde qanshelli áhmiyetli?
– Bunday konferenciyalar hám ilajlar oǵada áhmiyetli. Sebebi miynet qatnasıqları zamanagóy sharayatta jedel ózgermekte: sanlastırıw, jańa texnologiyalar, gibrid jumıs islew usılları kásiplik awqamları aldına jańadan-jańa wazıypalardı qoymaqta. Ózbekstanda ótkerilgen xalıqaralıq forumnıń áhmiyeti sonda, ol tek ǵana milliy tájiriybeni kórsetip ǵana qoymastan, al xalıqaralıq sóylesiw arqalı jańa baǵdarlar ushın maydan jarattı.
Ózbekstan tájiriybesi kóp mámleketlerden úlgi alǵan bolsa da, hesh bir mámlekette májbúriy miynet mashqalası bunday kólemde hám usınday túrde sheshilmegen. Sonıń ushın onı konferenciyalarda qayta-qayta usınıw zárúr. Bul tájiriybeniń áhmiyetin jáne de bekkemleydi.
Tiykarında, miynet qatnasıqlarınıń tiykarǵı máselesi bir: xızmetker hám jumıs beriwshi arasındaǵı teń salmaqlılıqtı qalay jaratıw múmkin? Eger kásiplik awqamları bar bolsa, olar sheńberlik kelisimlerdi tayarlaydı, ulıwma qaǵıydalar belgileydi. Keyin hár bir miynet jámááti usı ulıwma sheńberde óz sharayatınan kelip shıǵıp, háreket etedi. Biraq eń áhmiyetli shárt sonda, hesh qashan ulıwma minimal standarttan tómen túsiw múmkin emes. Bul miynetkeshtiń tiykarǵı huqıqlarına húrmet belgisi bolıp esaplanadı. Sonıń menen birge, jumıs beriwshilerdiń de tiykarǵı huqıqların tán alıw zárúr.
Sońǵı jılları Ózbekstanda kásiplik awqamları jumıs beriwshiler menen birge islesiw mádeniyatın qáliplestire aldı. Bul bolsa úlken tabıs.
Jańa dáwirde kásiplik awqamları óz wazıypasın sheshe ala ma? Dúnya tájiriybesi sonnan dárek beredi, shólkemleskenlik dárejesi azayıp barmaqta. Máselen, Skandinaviya mámleketlerinde bir waqıtları 80 procent bolǵan qamtıp alıw kórsetkishi házir 50 procentten de tómen. Biraq soǵan qaramastan, kásiplik awqamlarına qarama-qarsı kúsh ele payda bolmadı. Hátte jumısshılardıń tek 20 procenti associaciya aǵzaları bolǵan mámleketlerde de jámáátlik sóylesiwler hám huqıqıy qorǵawdı ámelge asırıp atırǵan sistema áyne kásiplik awqamları bolıp qalmaqta.
Sonıń ushın meniń juwmaǵım ápiwayı: kásiplik awqamlarınıń házirshe alternativleri joq. Olar jańa sharayatta óz imkaniyatları hám abırayınan qanshelli nátiyjeli paydalana aladı – másele sonda! Eger olar sanlastırıw, jańa miynet qatnasıqları hám global ekonomikalıq ózgerislerge beyimlese alsa, demek, olardıń keleshegi de bekkem boladı.
– Mazmunlı sáwbetińiz ushın raxmet!

Husan ERMATOV sáwbetlesti