Ekonomikalıq izertlewler hám reformalar orayı ótkergen tallaw nátiyjelerine bola, mámlekette házirgi waqıtta 101 oyınshıq islep shıǵarıwshı kárxana jumıs alıp barmaqta. 2023-jılı olar tárepinen islep shıǵarılǵan ónim kólemi 190 milliard sumdı (15 million dollar) quraǵan. Tiykarǵı úlesti plastmassa hám aǵash oyınshıqlar, mashinalar hám júk mashinaları, pistoletler, quwırshaqlar, asxana hám medicinalıq úskeneler toplamları, sonday-aq, jumsaq hám rezina oyınshıqlar quraydı.

Ulıwma alǵanda, Ózbekstan oyınshıq bazarında tiykarınan plastmassa hám metalldan islengen, jumsaq, sonday-aq, batareykada isleytuǵın yamasa aralıqtan basqarılatuǵın oyınshıqlar ústinlik etedi. Eń kóp satılatuǵın ónimler bahası 3,5 mıńnan 50 mıń sumǵa shekemgi oyınshıqlar bolıp esaplanadı.
Ekonomikalıq izertlewler hám reformalar orayınıń bahalawlarına bola, Ózbekstan bazarında import oyınshıqlardıń úlesi ortasha 70-75 procentti quraydı. Ásirese, mexanikalıq hám elektron oyınshıqlar segmentinde sırt el ónimleriniń úlesi derlik 100 procentke jetedi. Plastmassa hám qattı materiallardan tayarlanǵan oyınshıqlarda bul kórsetkish shama menen 75 procent, aǵash oyınshıqlarda bolsa 70 procent átirapında. Sonıń menen birge, jergilikli islep shıǵarıwshılardıń ónimleri tiykarınan salıstırmalı arzan hám ǵalabalıq kategoriyadaǵı oyınshıqlar menen sáwlelendirilgen.
Ulıwma alǵanda, bazar strukturası importqa baylanıslı baǵdardıń ele kúshli ekenin kórsetedi. Sonıń menen birge, ásirese, joqarı qosımsha qunǵa iye kategoriyalarda jergilikli óndiristi keńeytiw ushın jeterli potencial bar.
2024-jılǵı maǵlıwmatlarǵa bola, Ózbekstanǵa oyınshıqlar importı 35 million dollardı quradı, bul kórsetkish 2023-jılǵa salıstırǵanda 7 procentke ósken. Import kóleminiń yarımınan kóbi – 18,4 million dollar mexanizmsiz plastmassa oyınshıqlardıń úlesine tuwra keledi. Sonday-aq, tiykarǵı úlesti kishi jastaǵı balalar ushın mólsherlengen oyınshıqlar, quwırshaqlar, jumsaq oyınshıqlar, sonday-aq, elektron hám mexanikalıq modeller quraydı.
Qıtay elege shekem tiykarǵı jetkerip beriwshi mámleket bolıp qalmaqta (95 procent úles), sonıń menen birge Tájikstan, Rossiya hám CHexiyadan da az muǵdarda ónimler kirip kelmekte.
Ekonomikalıq izertlewler hám reformalar orayınıń tallawlarına bola, import úlesiniń joqarılıǵına qaramastan, Ózbekstannıń oyınshıq bazarı sezilerli eksport potencialına iye. Ásirese, bul imkaniyatlar ǴMDA mámleketleri hám qońsılas regionlarda ayqın kózge taslanbaqta.
Bahalawlarǵa bola, ayırım jetkerip beriw kólemleri rásmiy statistikada sáwlelenbeydi, sebebi bahası bes mıń dollarǵa shekemgi eksport operaciyaları májbúriy deklaraciyalawdan azat etilgen. Soǵan qaramastan, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanıp 2024-jılı Ózbekstannan oyınshıqlar eksportınıń kólemi shama menen 6,3 million dollardı quraǵanı atap ótilmekte. Eń úlken úles kishi jastaǵı balalar ushın mólsherlengen oyınshıqlarǵa (49,3%), bilim beriw hám rawajlandırıwshı oyınshıqlarǵa (23%) hám mexanizmsiz plastmassa oyınshıqlarǵa (10,7%) tuwra keledi.
Bul bolsa eksport tiykarınan ǵalabalıq hám keń talapqa iye kategoriyalarda jámlengenin kórsetedi.
Tiykarǵı sawda bazarları Qazaqstan (38%), Rossiya (31%), Qırǵızstan (20%) hám Ázerbayjan (5%) bolıp esaplanadı. Bunday quram Ózbekstannıń regionallıq sawda shınjırlarına tábiyǵıy integraciyalanıwın sáwlelendiredi, sebebi mádeniy jaqınlıq hám logistikalıq qolaylıq básekige shıdamlı ústinliklerdi jaratadı. Sonıń menen birge, bazardaǵı keyingi ósiw potencialı ele de joqarı dárejede saqlanıp qalmaqta.
ǴMDA mámleketlerinen jámi oyınshıqlar importınıń ulıwma kólemi 1,7 milliard dollardan artadı. Sonıń menen birge, Ózbekstannıń úlesi házirshe shama menen 0,3% ti quraydı. Salıstırıw ushın, ulıwma bahası 1,1 milliard dollarǵa bahalanǵan Rossiya bazarında ózbek ónimleriniń bar ekenligi 0,2 procent penen sheklengen, Qazaqstanda bolsa bul kórsetkish 2,3 procentke jetken. Bul bolsa keleshekte eksport kólemin keńeytiw hám bazardaǵı qatnasıwdı kúsheytiw ushın úlken imkaniyatlar bar ekenligin kórsetedi.
Sonday-aq, basqa baǵdarlarda da imkaniyatlar bar, sonıń ishinde, Awǵanstanda oyınshıqlar importınıń kólemi 3 million dollardan aslamdı quraydı, Ózbekstannıń úlesi bolsa 2,4 procentke jetken.
Usı tárizde, óndiris quwatlıqları hám regionallıq talap dárejesin esapqa alǵan halda, ózbek oyınshıqlarınıń eksportın orta múddetli keleshekte keminde eki-úsh esege arttırıw imkaniyatı bar. Ózbekstan Oraylıq Aziya hám ǴMDA mámleketleri ushın sapalı hám qolaylı bahadaǵı balalar ónimlerin jetkerip beriwshi sıpatında óz ornın iyelew potencialına iye.

Mohigul QOSIMOVA, ÓzA