BMSh Sawda hám rawajlanıw konferenciyası (YuNKTAD) siyasattıń anıqsızlıǵı globallıq investiciyaǵa ayrıqsha tásir kórsetip atırǵanınan eskertti hám rawajlanıp atırǵan mámleketler Turaqlı rawajlanıw maqsetleri (TRM)ne investiciyanıń keskin azayıw qáwpi artıp atırǵanın málim etti.

YuNKTAD járiyalaǵan arnawlı esabatta atap ótiliwinshe, globallıq tikkeley investiciya ótken jılı da 11 procentke azayǵan edi. Demek, ekinshi jıl izbe-iz tómenlew baqlandı. Bul unamsız jaǵday óndirislik kapital aǵımı jedel tómenlep atırǵanınan derek beredi.
Investiciya aǵımınıń keskin qısqarıwı rawajlanǵan mámleketler, atap aytqanda, Evropa ushın tán. Rawajlanıp atırǵan mámleketlerde investiciya kirgiziw procesi turaqlı kórinedi. Tek ǵana, esabat avtorlarınıń pikirinshe, bul tereńirek krizisti jasıradı. Yaǵnıy, kóplegen ekonomikalarda kapital yamasa turaqlaspaqta, yamasa infrastruktura, energetika, texnologiya hám jumıs ornın jaratıwshı sanaat sıyaqlı tiykarǵı tarmaqlardı pútkilley shetlep ótpekte.
– Kóplegen ekonomikalar potencial jetispewshiligi sebepli emes, al sistema kapitaldı eń zárúr orın qaldırıp, eń qolaylı orınǵa baǵdarlawda dawam etip atırǵanı sebepli artqa ketpekte, – deydi YuNKTAD Bas xatkeri Rebeka Grinspan. – Haqıyqatında da jaǵdaydı dúzetiw múmkin. Eger mámleketlik hám jeke menshik investiciyanı rawajlanıw maqsetine beyimlestirsek, sistemaǵa isenimdi tiklesek, búgingi turaqsızlıq erteńgi kún imkaniyatına aylanadı.
Hújjette keltiriliwinshe, investiciyalıq ortalıq geosiyasiy keskinlik, sawda tarqalıwı hám sanaat siyasatındaǵı básekiniń kúsheyiwi arqalı qáliplesedi. Bul faktorlar finanslıq qáwip-qáter hám anıqsızlıqtıń kúsheyiwi menen birge globallıq investiciya kartasın ózgertedi, uzaq múddetli keleshekte investorlardıń isenimine zıyan jetkeredi. Sebebi, transmilliy kompaniyalar sońǵı waqıtları uzaq múddetli strategiyaǵa qaraǵanda, qısqa múddetli qáwipti basqarıwǵa barǵan sayın kóbirek ústinlik bermekte.
Globallıq tikkeley investiciyalardıń azayıwı tiykarınan rawajlanǵan mámleketlerge investiciya muǵdarı 22 procent, sonıń ishinde, Evropada 58 procent azayıwı menen baylanıslı.
Rawajlanıp atırǵan mámleketlerde ózgeris hár qıylı kóriniste boladı. Afrikada sırt el investiciyası Egipettegi iri joybar sebepli 75 procentke ósti. Usı joybardı esapqa almaǵanda, ósiw 12 procentti quradı. Oǵan investiciyanı ápiwayılastırıw ilajları hám tártipke salıw reforması járdem berdi.
Aziya 3 procentlik unamsız kórsetkishke qaramastan, sırt el investiciyasın eń kóp qabıl etiwshi region bolıp qalmaqta.
Qubla-Shıǵıs Aziya mámleketleri investiciyanı 10 procentke arttırıp, 225 milliard dollarǵa jetkerdi. Bul tariyxta dizimge alınǵan ekinshi joqarı kórsetkish.
Latın Amerikası hám Karib basseyni mámleketlerinde 12 procent tómenlew baqlanǵan. Argentina, Braziliya hám Meksikada bolsa jańa joybarlar kóbeygen.
– Jaqın Shıǵıs Persiya qoltıǵındaǵı ekonomikalıq diversifikaciya sebepli kúshli kórsetkishti saqlap qaldı, – delinedi esabatta. Strukturalıq jaqtan kúshsiz mámleketler ekonomikası túrlishe nátiyje kórsetken. Eń az rawajlanǵan mámleketler hám rawajlanıp atırǵan kishi ataw-mámleketlerge investiciya sáykes túrde 9 hám 14 procentke ósti. Teńizge shıǵıw imkaniyatı bolmaǵan mámleketler bolsa 10 procent tómenlewdi kórsetken.
Jasıl maydanlarǵa tikkeley investiciya ózgermegen bolsa da, xalıqaralıq joybarlardı qarjılandırıw, ásirese, infrastruktura úlken áhmiyetke iye bolǵan 2024-jıl, 26 procentke azaydı. Bul jaǵday Turaqlı rawajlanıw maqsetlerine erisiw ushın áhmiyetli bolǵan tarmaqlar – qayta tiklenetuǵın energiya, transport, suw hám aqaba sistemasında anıq baqlandı.
Sanlı ekonomikaǵa sırt el investiciyasınıń kólemi 14 procentke ósti, biraq ósiw teń ólshewli bolmay qaldı: 10 mámleket barlıq jańa sanlı joybarlardıń 80 procentin qamtıp aldı, kóplegen rawajlanıp atırǵan mámleketler bolsa infrastruktura, normativlik-huqıqıy baza hám maman jumısshılardıń jetispewshiligi sebepli processten artta qalmaqta.
Esabat avtorlarınıń eskertiwinshe, házirgi investiciya dárejesi globallıq zárúrlikten biraz tómen. TRMdı qarjılandırıwdaǵı boslıqtı qaplaw ushın rawajlanıp atırǵan mámleketlerge hár jılı shama menen 4 trillion dollar kerek. Qánigelerdiń pikirinshe, bul maqsetke erisip bolmaytuǵın dárejede kóp muǵdar.

S.Rahimov, ÓzA