Sońǵı jılları muzıka kórkem óneriniń eń kóp pikir-talaslarǵa sebep bolıp atırǵan janrlarınan biri bul – rep. Kópshilik klassika ıqlasbentleri onı “mádeniyattan uzaq”, “turpayı”, “insan ruwxıylıǵın tómenletiwshi” janr sıpatında bahalaydı. Bunday kózqaraslar, ádette, reptiń júzeki, yaǵnıy tek ǵana ayırım úlgilerin kórip, ulıwma juwmaq shıǵarıw aqıbeti. Negizinde bolsa, rep jámiyettegi mashqalalar, sociallıq ádalatsızlıqlar hám insannıń ishki keshirmelerin sáwlelendire alatuǵın, kúshli mazmunlı muzıkalıq baǵdar.

Rep – bul birinshi gezekte sóz óneri. Ol arqalı dóretiwshi óz pikirin, narazılıǵın, úmitin, gúresin yamasa tek ǵana jeke keshirmelerin bildiredi. Tap usi tárepi menen rep basqa muzıka janrlarınan ajıralıp turadi. Sebebi ol kóbinese turmıstıń ashshı haqıyqatlıqların, jámiyettegi teńsizlik, kámbaǵallıq, korrupciya, jaslardıń joytılǵan arzıwları sıyaqlı mashqalalardı isenimli sáwlelendire aladı. Máselen, belgili repperlerdiń qosıqları arasında tek ǵana jeke turmısı emes, al pútkil bir áwladtıń sociallıq mashqalaları, túskin keypiyatı, travmalıq balalıq, jumıssızlıq, migraciya sıyaqlı temalar da óz sáwleleniwin tapqan. Bul repti tek ǵana “muzıka” emes, al sociallıq qubılıs, narazılıq dawısı, geyde psixologiyalıq terapiyaǵa aylandıradı.
Álbette, hár qanday kórkem ónerde bolǵanı sıyaqlı repte de hár qıylı baǵdarlar bar. Ayırım repperler haqıyqatında da ádepsiz sózler, jargon, zorlıq yamasa náshebentlik temaların úgit-násiyatlaytuǵın tekstler menen shıǵadı. Bul bolsa pútkil janrǵa qarata unamsız múnásibet qáliplesiwine sebep boladı. Biraq bul jaǵdaydı ulıwmalastırıp, pútkil rep janrın biykarlaw ádillikten emes. Óytkeni, basqa da bir qatar repperler bar, olardıń qosıqları jaslarǵa turmısta durıs jol tutıw, óz ústinde islew, qıyınshılıqlarǵa berilmew, ata-ana qádiri sıyaqlı sociallıq-ádep-ikramlılıq ideyaların sińdiredi. Bunday rep qosıqlar insandı oylandıradı, ruwxlandıradı, ómirine máni baǵıshlaydı. Demek, hár qanday janrda bolǵanı sıyaqlı, repte de “qara” hám “aq” tárepleri bar hám biz hár ekewin ajırata alatuǵın dárejege iye bolıwımız zárúr.
Kópshilik jaǵdaylarda rep janrın tómen bahalaytuǵınlardıń tiykarǵı pikiri – bul repte estetikalıq gózzallıq joq, degen pikir. Biraq bul jerde soraw tuwıladı: estetikanı belgilew ólshemi kimniń qolında?
Poeziyada Álisher Nawayı, muzıkada Betxoven yamasa maqamda “Shashmaqom” biz ushın estetikalıq úlgi. Biraq, bul, zamanagóy insan ruwxıylıǵına tásir etiwshi basqa janrlardı biykarlawǵa tiykar bola almaydı.
Rep te óziniń forması, stili, ritmi hám teksti arqalı zaman ruwxı menen únlesken, ayırım jaǵdaylarda bolsa klassikalıq ádebiyat penen de baylanısatuǵın janr. Kóplegen rep tekstlerinde qosıq forması, ırǵaqlılıq, ritmikalıq dúzilis klassikalıq poeziyadan qalıspaydı. Hátte ayırım repperler óz qosıqların Nawayı, Bedil yaki Babur ǵázzellerinen ilhamlanıp dóretken jaǵdaylar da ushırasadı.
Repke qarsılar kóbinese onı “mádeniyatsızlıq” penen baylanıstıradı. Biraq, bul pikirdi tereń talqılaǵanımızda, mádeniyatsızlıq repte emes, al onı kontekstten úzip, júzeki bahalawshılardıń sanasında ekenin kóremiz. Hár qanday kórkem ónerdi bahalawda bárinen burın mazmun, niyet hám sociallıq kontekstke qaraw kerek. Kimdur tek ǵana esitiwde “turpayı” bolıp kóringen tekst, tiykarında jámiyettegi awır haqıyqatlıqlarǵa qaratılǵan shaqırıq bolıwı múmkin.
Zaman ózgerer eken, kórkem óner de ózgeredi. Rep – bul zamanagóy jaslardıń óz dawısın tabıw, jámiyettegi óz ornın ańlaw, turmısqa bolǵan kózqarasın bildiriw quralı bolıp esaplanadı. Onı bir tárepleme bahalaw, júzeki húkim shıǵarıw, jaslardıń talǵamın durıs túsinbew bizdi olardan jáne de uzaqlastıradı. Sol sebepli, hár qanday muzıka janrın, atap aytqanda, repti bahalawda tek ǵana onıń forması emes, al mazmunı, sociallıq tiykarı hám insanǵa etetuǵın tásirine qaraw kerek. Sonda biz tek ǵana repti emes, al pútkil kórkem óner álemin jáne de tereńirek túsiniwge erisemiz.

Dildora DWSMATOVA.
ÓzA