Sońǵı jılları “qızıl bayraq” (red flag) hám “jasıl bayraq” (green flag) sıyaqlı psixologiyalıq atamalar sociallıq tarmaqlar arqalı ǵalabalıq sanaǵa kirip keldi. Burın tek psixologiyalıq tekstlerde yamasa terapevtikalıq sáwbet usıllarında ushırasatuǵın bul túsinikler búgingi kúnde ápiwayı baylanıs quralına aylanıp ketkendey.

Búgin kimdur ózi bildirip atırǵan háreketlerdi “qızıl bayraq” dep atasa, jáne kimler tek ǵana “jasıl bayraqlar”dı izleytuǵının aytadı. Biraq másele usınıń menen pitpeydi.
Insan múnásibetleri, ishki keshirmeleri hám jeke rawajlanıwı usınday eki polyusli, “jaqsı” yamasa “jaman” tárizde bahalanıwı múmkin be? Bul atamalar jeke turmısqa qanshelli sáykes keledi hám eń áhmiyetlisi jantasıwlar insannıń ózin-ózi ańlawına járdem beredi me yamasa onı sheklep qoyadı ma?
Psixologiyada “qızıl bayraq” termini ádette, óz máplerin birinshi orınǵa qoyıwshı hám jeke shegaraların kúshli qorǵaytuǵın narcistik xarakterge jaqın adamlar túsiniledi. “Jasıl bayraq” bolsa kerisinshe, unamlı tárepleri hadallıq, ashıq-aydınlıq, empatiya hám salamat shegaralardıń bar ekenligin ańlatadı.
Bul túsinikler tiykarınan psixologiyalıq kategoriyalar menen baylanıslı. Mısalı, jeke shegaralar – insan óziniń ruwxıy aymaqların basqalar menen qalay belgilewi, emocionallıq jetiklik – óz keshirmelerin tolıq ańlaw hám basqalardikine juwapkershilikli qatnas jasaw hám óz pikirin ashıq aytıw menen birge basqalardıń jaǵdayın túsiniw qábileti bolıp tabıladı.
Demek, “bayraq”lar negizinde hár bir insannıń ózin-ózi basqarıw, sezimlerdi bildiriw hám qatnasıqlardı shólkemlestiriwdegi dárejesin belgileytuǵın belgiler sıpatında túsiniledi. Biraq, bul belgiler tolıq emes, al insan jaǵdayına baylanıslı, waqtınshalıq yamasa ózgeriwsheń bolıwı múmkin.
“Qızıl” hám “jasıl bayraq” atamaları internet mádeniyatında kóp jaǵdaylarda ápiwayılastırılǵan, derlik tikkeley bahalaw quralı sıpatında qollanıladı. Bul qatnas bir qansha mashqalalardı keltirip shıǵarıwı múmkin. Máselen, quramalı sociallıq turmısta bir pikir tiykarında pútkil insandı bahalaw, adamlar hár qanday qáte yamasa nadurıs háreketler qılsa, tek ǵana “qızıl bayraq” ataması menen bildiriw sıyaqlı jaǵdaylar baqlanıp atır.
Júzeki analiz arqalı ishki sebepler, emocionallıq jaǵday, tárbiya, travmalar esapqa alınbaydı. Bul bolsa adamzattıń quramalılıǵın biykarlawǵa alıp keledi. Insan bir neshe túrli ishki qarama-qarsılıqlar, eske túsiriwler, mádeniy qaǵıydalar hám jeke tájiriybelerdiń jıyındısı. Solay eken, onı bir “bayraq” astında bahalaw psixologiyalıq jaqtan anıq emes qatnasqa sebep boladı.
Insan shaxsı turaqlı hárekette bolǵan, ózgeriwsheń, kóp qatlamlı sistema. Búgin ol qıyın bir jaǵdayda bolıp, unamsız háreket etken bolıwı, erteń bolsa óz ústinde islep, pútkilley basqa dárejege shıǵıwı múmkin. Psixologiyada bul jaǵdayǵa jeke ósiw delinedi. Bul ózgeriwsheńlik tómendegilerdi támiyinleydi: ózin-ózi analizlew tilegi, óz ústinde islew, qátelerdi dúzetiw. Sol sebepli, qanday da bir háreket “qızıl bayraq” dep belgileniwi menen, bul turaqlı juwmaq emes. Eger insan ózin ańlaw hám ózgertiwge ashıq bolsa, ol óz háreketlerin unamlı baǵdarǵa burıwı múmkin.
Sonı umıtpaw kerek, bul atamalar tiykarınan Batıs psixologiyalıq mektebi tiykarında qáliplesken. Olar individualizmdi qádirleytuǵın, jeke shegaralardı kúshli belgileytuǵın mádeniyatta payda bolǵan. Ózbek mentalitetinde bolsa, átiraptaǵılardıń pikirin esapqa alıw, sociallıq normalarǵa boysınıw sıyaqlı ózgeshelikler bar. Sol sebepli, “qızıl bayraq” dep Batıs kontekstinde bahalanǵan is-háreket, biziń jámiyette sociallıq qolaylı bolmawı múmkin.
Demek, bul atamalardan paydalanıwda mádeniy ayırmashılıqlar, tariyxıy-mádeniy ólshemler hám jaǵdaylar itibarǵa alınıwı kerek. Bolmasa, insan óziniń ishki “men”ine emes, sociallıq basımǵa tiykarlanǵan bahalaw sistemasında jasap qaladı.
Insan ózin ańlamay turıp, hesh qanday psixologiyalıq model oǵan járdem bere almaydı. “Qızıl bayraq”tan qashıw emes, al neni ańlatıp atırǵanın túsiniw, artındaǵı zárúrlik hám qáweterlerdi anıqlaw áhmiyetlirek. Ideal adam joq. Hár bir insanda ishki qarama-qarsılıqlar, ózin joǵaltqan dáwirler boladı. Áhmiyetlisi, bul jaǵdaylardan qalay ótiwdi biliw.
Zamanagóy psixologiyalıq atamalar “qızıl bayraq” hám “jasıl bayraq”lar adamlar arasındaǵı qatnaslardı túsiniwde, eskertiwshi belgilerdi anıqlawda paydalı qural bolıwı múmkin. Biraq olar hesh qashan insandı tolıq bahalawshı norma bola almaydı.
Insan tábiyatı teńsalmaqlıq, parasat hám ózin tanıp barıw jolı. Solay eken, zamanagóy psixologiyalıq atamalardı ámeliy turmısta qollanıwdan aldın olardıń ishki mazmunı, psixologiyalıq negizi, mádeniy konteksti hám shegaraları tereń analizleniwi kerek. Kerisinshe jaǵdayda, bul túsinikler insandı rawajlandırıwdıń ornına onı sheklewi, ózin nadurıs bahalawǵa yamasa basqalardı nadurıs túsiniwge alıp keliwi múmkin.
Psixologiyalıq terminler, trendler hám sociallıq tarmaqlarda tarqalǵan “bayraq” koncepciyaları turmıstı túsiniwde qural bolıwı múmkin, biraq olardı absolyut ólshem sıpatında qabıl etiw qáwipli. Sebebi insan háreketi bárqulla jaǵdayǵa baylanıslı, hár bir háreket artında túsinik, mútájlik, geyde ishki awırıw jatadı.
Solay eken, insan óz ómirin tek sırtqı etiketler arqalı emes, al tereń tallaw, ruwxıy qıraǵılıq hám ishki soraw arqalı tártipke salıwı lazım. Sebebi, hár qanday sirtqı koncepciyaǵa qaraǵanda insannıń óz ishki “men”i menen tanısıwı eń turaqlı psixologiyalıq jaqınlasıw bolıp esaplanadi.

Dildora DWSMATOVA.
ÓzA