Kúni keshe Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatında “Bazar reformaları hám Ózbekstannıń Jáhán sawda shólkemine aǵzalıǵı jáne de jedellestiriliwi múnásibeti menen ayırım nızam hújjetlerine ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw haqqında”ǵı Ózbekstan Respublikası Nızamı senatorlar tárepinen qızǵın dodalanıp, bir awızdan qabıl etildi.

Keń jámiyetshilik, qánigeler, ekspertler bunı unamlı, JSShǵa qaray taslanǵan isenimli qádem sıpatında qabıl etpekte.
Bizge belgili, Ózbekstan óz ǵárezsizliginiń dáslepki jıllarında, ele uzaq 1994-jılı-aq JSShǵa aǵza bolıw ushın arza tapsırǵan edi. Biraq túrli sebeplerge bola bul másele keyinge qaldırıldı. 2017-jılǵa kelip Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev bul máseleni jáne kún tártibine qoydı hám jumıslar jańadan baslap jiberildi. Izbe-iz qararlar, pármanlar qabıl etildi.
Haqıyqatında da, mámleketimizdiń Jáhán sawda shólkemi (JSSh) ne aǵza bolıwı máselesi kópshiliktiń dıqqat orayında tur.
Soraw tuwıladı, bul shólkemge aǵza bolıw Ózbekstanǵa ne beredi?
Bul bazarǵa kirmekshi bolǵan mámleket qanday shártlerdi orınlawı kerek?
Bárinen burın, Jáhán sawda shólkemine qosılıwdıń úsh áhmiyetli shárti bar ekenligin atap ótiw kerek. Birinshisi, xalıqaralıq sawdanı liberallastırıw, ekinshisi – shólkemge aǵza mámleketler arasındaǵı sawda kelisimleriniń járiyalılıǵın támiyinlew hám úshinshisi – mámleketleraralıq báseki ortalıǵın shólkemlestiriw.
Demek, Jáhán sawda shólkemi (JSSh)niń túp mánisi túrli mámleketler, regionlar arasında hadal sawdanı jolǵa qoyıw hám sonıń menen birge rawajlanıw jolına tosqınlıq etip atırǵan monopol kompaniyalardıń tamırına balta urıwdan ibarat.
Bul – Ózbekstan ushın úlken payda, degeni.
JSSh kishi, imkaniyatları sheklengen struktura emes. Búgingi kúnde oǵan dúnyanıń 164 mámleketi aǵza. Global sawda hám dúnya jalpı ishki óniminiń derlik 98 procenti usı mámleketlerdiń úlesine tuwra keliwiniń ózi kóp nárseni ańlatadı.
Joqarıda aytqanımızday, JSShǵa aǵza bolıw ushın birinshi gezekte, talaban mámlekettiń ekonomikası erkin bolıwı hám dúnya bazarı ushın esikleri ashıq bolıwı kerek. Sonıń menen birge, mámlekettiń ekonomikaǵa aralasıwı júdá az bolıwı, tutınıwshılardıń huqıqların shekleytuǵın monopol kompaniyalardı keskin azaytıw zárúr boladı. Shólkemniń tolıq aǵzası bolıw ushın bul talaplardı orınlawdan tısqarı, jáne mámleket óz nızamların Jáhán sawda shólkeminiń talaplarına beyimlestiriw de shárt.
Sonı ayrıqsha atap ótiw orınlı, Ózbekstan JSShǵa aǵza bolıw jolında isenimli, puqta oylanǵan maqsetler menen barmaqta. Yadımızda, konstituciyalıq reformalar waqtında 67-statyaǵa áne, usı maqsetti gózlep ózgeris kirgizilgen edi.
Oliy Majlis Senatı tárepinen qabıl etilgen “Bazar reformaları hám Ózbekstannıń Jáhán sawda shólkemine aǵzalıǵı jáne de jedellestiriliwi múnásibeti menen ayırım nızam hújjetlerine ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw haqqında”ǵı nızamǵa bola bolsa Ózbekstandaǵı bar nızamshılıq normaları Jáhán sawda shólkeminiń kelisimlerine muwapıqlastırıldı.
Nızamda metall bólekleri hám shıǵındılardı qayta islew jáne tábiyǵıy gaz sawdasın licenziyalaw arqalı básekini kúsheytiw, jeke menshik sektordıń qatnasın keńeytiw hám resurslardan nátiyjeli paydalanıwdı támiyinlew názerde tutılǵanı.
JSShǵa aǵza bolıwdıń áhmiyetli shártlerinen jáne biri jeńillikli – eksklyuziv huqıqlardı biykarlaw bolıp tabıladı. Bizge belgili, JDSShnıń Tarifler hám sawda boyınsha bas kelisiminde aǵza mámleketler sawdadaǵı tarifler hám sheklewlerdi azaytıw hám xalıqaralıq sawdada kemsitiwshi qatnastı saplastırıwı zárúr ekenligi belgilengen.
Usı talapqa muwapıq 2024-jıl 3-iyunde Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń “Bazar reformaların jáne de jedellestiriw hám gezektegi ilajlar haqqında”ǵı pármanı qabıl etilgen edi. Párman menen ayırım xojalıq subektlerine berilgen arnawlı jeńillikli (eksklyuziv) huqıqlar biykar etildi.
Atap aytqanda, 2025-jıldıń 1-yanvarınan “Ózmetkombinat” akcionerlik jámiyetiniń respublika aymaǵında qara metall bólekleri hám shıǵındıların tayarlaw (satıp alıw) boyınsha jeńillikleri hám “Ózekilemshi reńli metall” akcionerlik jámiyetiniń reńli metall bólekleri hám shıǵındıların tayarlaw, eksport etiw boyınsha eksklyuziv huqıqları óz kúshin joyıtqan.
2026-jıl 1-iyulden “UzGasTrade” akcionerlik jámiyetiniń tábiyǵıy gazdi birden-bir eksport etiwshi hám import arqalı satıp alıwshı operator sıpatındaǵı huqıqı hám “Ózenergosatıw” akcionerlik jámiyetiniń elektr energiyasın eksport hám import etiwdegi oraylasqan huqıqları da biykar etiledi.
Qabıl etilgen nızamnıń jáne bir áhmiyetli tárepi bar. Oǵan bola mámleket tárepinen berilip atırǵan ayırım jeńillik – eksklyuziv huqıqlar biykar etiledi. Bul jumıs boyınsha licenziyalaw tártip-qaǵıydalarınıń engiziliwinen kelip shıǵıp “Licenziyalaw, ruqsat beriw hám xabardar etiw tártip-qaǵıydaları haqqında”ǵı jáne “Mámleketlik bajı haqqında”ǵı nızamlarǵa qara hám reńli metall lomları menen shıǵındıların tayarlaw (satıp alıw), qayta islew hám realizaciyalaw jáne tábiyǵıy gazdiń kótere hám usaqlap satıw sawdası boyınsha jumıstı ámelge asırıw ushın licenziyalaw tártibin engiziwge baylanıslı ózgerisler hám qosımshalar kirgizildi. Bul bolsa óz-ózinen isbilermenlik subektleri arasında taza, hadal báseki ortalıǵın jaratıwǵa keń jol ashadı.
Bunnan tısqarı, Nızam menen qara hám reńli metall bólekleri jáne shıǵındıların tayarlaw, qayta islew hám realizaciyalaw jumısı bunnan bılay licenziya tiykarında ámelge asırıladı. Licenziya alıw ushın mámleketlik bajınıń muǵdarı bazalıq esaplaw muǵdarınıń 30 esesi etip belgilendi. Sonıń menen birge licenziyalaw qaǵıydaların buzǵanı ushın yuridikalıq táreplerge qollanılatuǵın járiymalardıń eń joqarı muǵdarı da nızamda belgilep qoyıldı. Endi licenziyalaw tarawında huqıqbuzarlar BEMnıń 300 esesi muǵdarında járiyma tóleydi.
Eń áhmiyetlisi, bul nızam ekonomikamızdıń eń áhmiyetli buwınına, qara hám reńli metall bólekleri hám shıǵındıları, tábiyǵıy gaz sawdası tarawına jeke menshik sektordı hám innovaciyalardı tartıwǵa, sonday-aq, báseki hám ashıq bazar ortalıǵın jaratıwǵa tiykarǵı faktor boladı.
Nızamda Ózbekstan Respublikasınıń 2020-jıl 6-yanvarda qabıl etilgen “Mámleketlik bajı haqqında”ǵı nızamınıń qosımshasına tiyisli ózgeris hám qosımsha kirgizilgeni bolsa, tábiyǵıy gaz hám elektr energiyası bazarında birden-bir hám ádil sharayatlar jaratılıwına tiykar jaratadı.
Quwanısh penen aytıw múmkin, bul Nızam Ózbekstandı JSShǵa jáne de jaqınlastıradı. Onda belgilengen ózgerisler tek ǵana Ózbekstannıń xalıqaralıq maydandaǵı abırayın emes, al ishki bazarda salamat báseki ortalıǵın da bekkemleydi. Bulardıń barlıǵı erkin bazar ushın oǵada áhmiyetli faktor bolıp esaplanadı.
Qánigeler hár bir mámlekettiń JSShǵa qosılıwın ullı dáryanıń okeanǵa túsiwine teńeydi. Okeannıń imkaniyatları qanshelli sheksiz ekeni bolsa hámmege belgili. Ózbekstan dep atalǵan ullı dáryanıń sarqırap okeanǵa qosılıw máwritleri kún sayın jaqınlasıp atırǵanı bárshemizge múbárek bolsın.

Abdusaid Kwchimov,
Oliy Majlis Senatı aǵzası