Múnásibet

Sırtqı siyasat babında alıp barılıp atırǵan jedel reformalar haqqında sóz bolǵanda, sońǵı segiz jıl ishinde Ózbekstan kóp tárepleme sırtqı siyasatta biraz ilgerilep ketti. Bul baǵdarda regionda ózine tán siyasiy abırayǵa, anıq máp hám tiykarǵı wazıypaları bolǵan ózbek diplomatiyasına iye ekenin kórsete aldı.

Atap aytqanda, ol salıstırmalı jabıqlıqtan jedel regionallıq birge islesiwge, pragmatikalıq kóp tárepleme diplomatiyaǵa, sonday-aq, dúnya menen konstruktivlik birge islesiwge ótti. Bul, óz gezeginde, Ózbekstandı periferiyadaǵı qatnasıwshıdan Oraylıq Aziya integraciyası hám global diplomatiyanıń belsendi qatnasıwshısına aylandırdı hám mámlekettiń keleshegine bolǵan isenimdi jáne de bekkemledi.
2017-jıldan baslap Tashkent qońsı mámleketler menen óz-ara isenim hám paydalı qatnasıqlardı qurıwdı tiykarǵı wazıypa dep bilgenin atap ótiw kerek. Nátiyjede misli kórilmegen regionallıq sóylesiwlerge erisildi. Bul háreketler tek ǵana qatnasıqlardı sapa jaǵınan joqarı basqıshqa alıp shıǵıp qoymastan, al shegara máseleleri, suw resursların basqarıw hám transport koridorlarınan paydalanıw sıyaqlı uzaq jıllıq áhmiyetli mashqalalardı sheshiwge de járdem berdi. Nátiyjede regionallıq sawda 2016-jılǵa salıstırǵanda derlik úsh esege ósip, 2024-jılǵa kelip 7 milliard dollardı quradı. Bul bolsa, óz gezeginde, regionda ekonomikalıq abadanlıq hám turaqlılıqtı támiyinledi.
Bul processlerdi institucionallastırıw maqsetinde Prezident Shavkat Mirziyoev tárepinen Oraylıq Aziya mámleketleri basshılarınıń másláhát ushırasıwların shólkemlestiriw baslaması alǵa qoyıldı. Búgingi kúnge kelip, bul sammitler regionallıq turaqlılıq hám integraciyanıń áhmiyetli platformasına aylandı. Olar regionnıń diplomatiyalıq kórinisinde bekkem orın iyelep, isenim, óz-ara keńpeyillik hám keleshek ushın ulıwmalıq strategiyaǵa tiykarlanǵan «Oraylıq Aziya ruwxı»nıń qáliplesiwine óz úlesin qospaqta.
Sonıń menen birge, Oraylıq Aziyanıń global maydandaǵı roli de keńeyip barmaqta. Bul, sonıń ishinde, “S5+1” formatı arqalı da kózge taslandı. Bul formatta Evropa Awqamı, AQSh, Qıtay, Rossiya, Buǵaz mámleketleri, sonday-aq, sońǵı waqıtları Italiya sıyaqlı birge islesiwshiler qatnaspaqta. Sammitler regiondaǵı mámleketlerge jetekshi kúshler menen qatnasıqlarda teń salmaqlılıqtı saqlaw hám strategiyalıq avtonomiyanı qorǵaw imkaniyatın bermekte.
Ózbekstannıń jańa diplomatiyası sonı kórsetpekte, qarım-qatnas, inklyuzivlik hám pragmatikalıq birge islesiwdi tiykarǵı baǵdar etip belgilew arqalı Oraylıq Aziya óziniń ishki tileklesliginbirligin de, globallıq áhmiyetin de bekkemley aladı.
Shıǵıs hám Batıs arasındaǵı teń salmaqlılıq: strategiyalıq ashıqlıqqa qaray
Oraylıq Aziya óziniń tariyxıy transkontinentlik kópir sıpatındaǵı rolin qayta tiklep, Ózbekstan geosiyasiy biytáreplikti keń kólemli reformalar hám jedel diplomatiya menen úylestirgen halda, regionnıń sheshiwshi qatnasıwshısı sıpatında ortaǵa shıqtı. Mámlekettiń kóp vektorlı sırtqı siyasatı milliy mápler hám milliy qádir-qımbattı qorǵaw maqsetinde teń salmaqlılıqtı támiyinlew, suveren qararlar qabıl etiw hám diversifikaciyalanǵan birge islesiwdi rawajlandırıwǵa qaratılǵan.
Ózbekstan geografiyalıq jaylasıwı, tariyxı hám ekonomikalıq salmaǵı sebepli Qıtay hám Rossiyanıń tiykarǵı sheriklerinen biri bolıp qalmaqta. Jaqında Qıtay Rossiyanı artta qaldırıp, Ózbekstannıń eń iri sawda sherigine aylandı. Biraq Tashkent hesh bir birge islesiwshige tolıq ústinlik bermeydi. Mámleket “Ózbekstan – 2030” strategiyasında belgilengen tiykarǵı baǵdarǵa muwapıq, Shıǵıs hám Batıs penen de teń salmaqlı qatnasıqlardı qáliplestirmekte.
Sebebi, bul qatnas óz gezeginde Evropa hám Batıs penen qatnasıqlardı bekkemledi, sonıń menen birge, Jaqın Shıǵıs hám Aziya-Tınısh okeanı regionı menen birge islesiwdi keńeytti. Sonday-aq, Evropa Awqamı menen sóylesiw joqarı dárejede jedellesti, desek qáte bolmaydı. Sonıń ishinde, Evropa mámleketleri jetekshileriniń Tashkent qalasına ámelge asırǵan saparları, Samarqandtaǵı birinshi “Oraylıq Aziya – EA” sammiti, Germaniya, Franciya, Italiya, Vengriya hám basqa da mámleketler menen strategiyalıq sherikliktiń keńeyiwi buǵan ayqın mısal bola aladı.
Óz gezeginde, jaqın arada Evropa Awqamı menen Keńeytilgen sheriklik hám birge islesiw haqqındaǵı kelisim (EPCA) ratifikaciyalanıwı kútilip atırǵanın atap ótiw kerek. Ol sawda, mámleketlik basqarıw, klimat siyasatı, bilimlendiriw hám innovaciya tarawlarında jańa imkaniyatlar esigin ashıp beredi.
Evropadan tısqarı, Ózbekstannıń ashıqlıǵı “jasıl energetika”, sanlı ekonomika hám turaqlı rawajlanıw tarawlarında da keńeyip barmaqta. Sırt el investiciyalarına tek ǵana kapitaldıń kirip keliwi emes, al bilim hám texnologiyalar transferi jáne institucionallıq potencialdı kúsheytiw dáregi sıpatında qaralmaqta. Bul bolsa reformalardı jedellestiriw hám mámleketlik xızmetlerdiń nátiyjeliligin arttırıwǵa xızmet etpekte.
Ámeliy jaqtan, bul strategiya Ózbekstannıń Shıǵıs hám Batıs penen isenimli birge islesiwin bekkemleydi. Bul bolsa teń salmaqlı diplomatiya milliy rawajlanıwdı jedellestiriw hám global turaqsız sharayatta turaqlılıqtı kúsheytiwin kórsetpekte.
Kóp tárepleme platformalardaǵı jedel diplomatiya
Ózbekstan xalıqaralıq maydandaǵı óziniń qatnasıwın BMSh, EQBSh, ǴMDA, ShBSh, TMSh, IBSh hám Ekonomikalıq birge islesiw shólkemi sıyaqlı kóp tárepleme shólkemlerde, sonday-aq, Jáhán banki, ETRB, ADB hám ABII sıyaqlı jetekshi qarjı institutlarında belsene qatnasıw arqalı keńeytti. Bul keń kólemli birge islesiw integraciyasınıń izbe-iz strategiyasın bildiredi hám kóp táreplemelikti milliy rawajlanıw hám global birge islesiw ushın qural sıpatında qollanıwǵa xızmet etedi.
2017-jıldan berli Ózbekstan óz baslamaları menen xalıqaralıq kólemde tán alınıp kelmekte. Sonıń ishinde, BMSh Bas Assambleyası Tashkent tárepinen alǵa qoyılǵan onlaǵan rezolyuciyalardı qabıl etti. Sonday-aq, mámleket Samarqand hám Tashkentte iri sammitlerge basshılıq etip, bir qatar regionallıq shólkemlerde de jetekshilik rolin qolǵa kirgizdi. Tek ǵana 2022-jıldıń ózinde Ózbekstan ShBSh, TMSh hám IBShǵa basshılıq etti. Bul bolsa, onıń regionallıq muwapıqlastırıwshı sıpatındaǵı ornın jáne de bekkemledi.
Ózbekstan kóplegen global ilajlarǵa da basshılıq etip atırǵanın atap ótiw kerek. 2025-jılı Samarqand birinshi márte BMSh Mámleketlik xızmeti forumına basshılıq etti. Usı jıldıń aqırında bolsa Tashkentte YuNESKO Bas konferenciyasınıń 43-sessiyası bolıp ótedi. Bul ánjuman 1985-jıldan berli birinshi márte Parijden tısqarıda ótkeriledi.
Hámmemizge belgili, kóp tárepleme baslamalar mámlekettiń ekonomikalıq diplomatiyası menen de tıǵız baylanıslı. Onıń tiykarǵı baǵdarları sawda hám investiciyanı rawajlandırıw, Ózbekstan ónimleri hám xızmetleriniń iri bazarlarǵa kiriw imkaniyatların támiyinlewden ibarat. Tiykarǵı maqset bolsa – Jáhán sawda shólkemine (JSSh) aǵza bolıw. 2020-jılı sóylesiwler qayta tiklengeninen berli Ózbekstan Jenevadaǵı jumısshı topar májilislerinde belsene qatnasıp kelmekte hám kelesi jılı Kamerunda bolıp ótetuǵın JSShnıń 14-ministrler konferenciyasında aǵzalıqtı rásmiylestiriwdi rejelestirmekte.
Ulıwma alǵanda, Ózbekstannıń strukturalardaǵı kóp tárepleme jedel qatnasıwı mámlekettiń ishki reformaların alǵa qoyıw, xalıqaralıq qarım-qatnas hám birge islesiwge úles qosıw menen birge, onıń regionallıq oray hám isenimli global sherik sıpatındaǵı ornı bekkemlenip atırǵanın kórsetpekte.
Juwmaq
Keyingi on jıl ishinde Ózbekstannıń sırtqı siyasattaǵı transformaciyası – ashıq-aydınlıq, turaqlılıq hám pragmatizm dúnya turaqsızlıǵı sharayatında diplomatiyanıń nátiyjeli qurallarınan biri ekenligin ayqın kórsetti. Regionallıq birge islesiwdi tereńlestiriw, Shıǵıs hám Batıs penen teńdey tiykarda qatnasıqlardı rawajlandırıw jáne kóp tárepleme platformalarda belsene hám nátiyjeli qatnasıw arqalı Tashkent ózin isenimli regionallıq sherik hám konstruktivlik globallıq qatnasıwshı sıpatında kórsetti.
Ózbekstan kópirler qurıw, Oraylıq Aziyanı global basqarıw tarmaqlarına baylanıstırıw hám xalıqaralıq birge islesiwden ishki modernizaciya ushın qural sıpatında paydalanıw jolın tańladı. Qarım-qatnas, aralaspaw hám diversifikaciyalanǵan birge islesiwge tiykarlanǵan kóp vektorlı siyasat mámleketler ushın suverenitetti bekkemlew, rawajlanıwdı jedellestiriw hám globallıq turaqsızlıq sharayatında da regionallıq turaqlılıqqa úles qosıw imkaniyatın kórsetpekte.

Eldor TULYaKOV,
“Taraqqiyot strategiyasi” orayınıń
atqarıwshı direktorı
ÓzA