Samarqand 2025-jıldıń 4-aprel kúni dúnyaǵa pútkilley ózgeshe statusta – zamanagóy jáhán diplomatiyası orayı sıpatında kózge taslandı. Sol kúni Prezidentimizdiń basshılıǵında “Oraylıq Aziya – Evropa Awqamı” birinshi sammiti bolıp ótti.

Ilajda Evropa keńesiniń Prezidenti Antoniu Koshta, Evropa komissiyasınıń Prezidenti Ursula fon der Lyayen, Qazaqstan Respublikası Prezidenti Qasım-Jomart Toqaev, Qırǵız Respublikası Prezidenti Sadir Japarov, Tájikstan Respublikası Prezidenti Emomali Rahmon, Túrkmenstan Prezidenti Serdar Berdimuhamedov, sonday-aq, Evropa tikleniw hám rawajlanıw bankiniń prezidenti Odil Reno-Basso hám Evropa investiciyalıq bankiniń basshıları qatnastı. Kún tártibine muwapıq, Oraylıq Aziya mámleketleri hám Evropa Awqamı arasındaǵı kóp táreplemeli qatnasıqlar hám ámeliy birge islesiwdi rawajlandırıw perspektivaları kórip shıǵıldı, xalıqaralıq hám regionallıq siyasattıń áhmiyetli tárepleri boyınsha pikir alısıldı.
Investiciyalıq birge islesiwdi keńeytiw hám tovar almasıwdı kóbeytiw, innovaciyalar, “jasıl” energetika, taw-kán, awıl xojalıǵı, transport, logistika hám sanlastırıw tarawlarında birgeliktegi baǵdarlama hám kooperaciya joybarların alǵa qoyıw, mádeniyat, turizm, ilim, bilimlendiriw hám basqa da tiykarǵı baǵdarlarda jedel almasıwlardı dawam ettiriw máselelerine ayrıqsha itibar qaratıldı.
Bul waqıyanı Evropa komissiyası Prezidenti Ursula fon der Lyayen bılay táriypledi:
– Ózbekstan hám Oraylıq Aziya mámleketleri Evropa ushın isenimli birge islesiwshiler. Bizdi kóp jıllıq doslıq baylanıstırıp turadı, qatnasıqlarımız jedel sawda-satıq, ideya hám innovaciya almasıwına tiykarlanǵan. Bul tıǵız hám strategiyalıq birge islesiwdiń bekkem tırnaǵı bolıp esaplanadı. Oraylıq Aziya menen jolǵa qoyılıp atırǵan jańa qatnasıqlar sonı ańlatadı, biz bir-birimizge isenim menen súyene alamız. Búgingi dúnyada bolsa bunday birge islesiw hár qashanǵıdan da áhmiyetke iye.
Haqıyqatında da, bir waqıtları xalıqaralıq processti abaylılıq penen baqlaǵan Ózbekstan búgin mine, usınday keń kólemli qarım-qatnas maydanına aylandı. Bul tek ǵana tosınnan yamasa jaǵdaylardıń úyleskenligi emes, bul Shavkat Mirziyoev ámelge asırıp atırǵan, tereń oylanǵan kúshli siyasattıń tábiyǵıy nátiyjesi bolıp esaplanadı. Prezident bir neshe jıl ishinde Ózbekstandı dúnya saxnasında jarqın, itibarlı atqarıwshıǵa aylandıra aldı. Mámleketimiz basshısınıń jańa diplomatiyalıq táliymatı úsh anıq princip – ashıq-aydınlıq, pragmatizm hám kóp táreplemelikke tiykarlanǵan.
Ashıq-aydınlıq – óz-ara húrmet hám birge islesiw ideyasın qollap-quwatlaytuǵın hár qanday sherik penen sóylesiwge tayarlıq.
Pragmatizm – nátiyjesiz bayanat yaki sheksiz tartıstan qashıp, anıq nátiyjege itibar qaratıw qábileti.
Kóp qırlılıq – diplomatiyalıq teńsalmaqlıq óneri. Bul processte Ózbekstan hár qıylı máplerdi tabıslı úylestirip, bir waqıttıń ózinde hám Shıǵıs, hám Batıs, jetekshi mámleketler hám regionallıq sherikler menen isenimli qatnasıqlar ornatpaqta.
Búgin Ózbekstannıń dawısı BMSh, YuNESKO, ShBSh, EBSh hám basqa abıraylı xalıqaralıq shólkemler minberlerinde ayrıqsha húrmet, itibar menen jańlamaqta. Mámleketler hám iri xalıqaralıq birlespelerdiń basshıları Shavkat Mirziyoevtiń xızmetlerin ashıq-aydın atap ótip, Ózbekstan regiondı birlestiriw, infrastrukturanı rawajlandırıw, adamgershilik mashqalaların sheshiw hám mádeniyatlararalıq sóylesiwdi bekkemlewde áhmiyetli rol atqarıp atırǵanın atap ótpekte.
Prezident Mirziyoevtiń basshılıǵındaǵı zamanagóy ózbek diplomatiyası global qáwip-qáterler dáwirinde tabıs gilti jekkeleniw emes, qatnasıw, qarama-qarsılıq emes, qarım-qatnas, kelispewshilik emes, birge islesiw ekenin dálillemekte. Áne, usı anıq hám izbe-iz poziciya, mámleket basshısınıń jeke isenimliligi hám diplomatiyalıq danıshpanlıǵı sebepli Ózbekstan búgin global diplomatiyanıń jańa hádiysesi statusın bekkem iyeledi. Endi ol haqqında aytadı, onıń pikirlerin tıńlaydı, onıń menen birge alǵa barıwǵa tayar turadı.
Tashkent sońǵı úsh jılda BMSh Bas Assambleyasınıń on arnawlı rezolyuciyasınıń baslamashısı boldı – Aralboyı regionın ekologiyalıq innovaciyalar aymaǵı sıpatında tán alıwdan baslap Oraylıq hám Qubla Aziyanıń óz-ara baylanıslılıǵı baǵdarlamasın qabıl etiwge shekem. Ózbekstan regionda birinshi bolıp Parlamentleraralıq Awqamnıń 150 Assambleyasına basshılıq etti, “UN Public Service – 2025” forumın ótkerdi hám YuNESKOnıń 43-Bas konferenciyasına tayarlıq kórmekte.
Ekonomikada “qol berip” dúzilgen kelisimler tez arada milliardlap dollarlıq investiciyalarǵa aylanbaqta: “Fitch” suveren reytingin BB dárejesine kóterdi, ETRB portfeli rekord dárejedegi 5 milliard evroǵa jetti, Tashkenttiń “jasıl” obligaciyaları bolsa úsh ese artıq talap penen satılmaqta. Evraziya kartasında jańa koridorlar – Qıtay – Qırǵızstan – Ózbekstan temir jolı hám Hind okeanına tutasatuǵın Transawǵan jónelisi payda bolmaqta. Energetika tarawında 1,5 GVt quwatlılıqqa iye “ACWA Rower” samal elektr stanciyası hám hár bir jańa imaratta májbúriy quyash energiyasın islep shıǵarıw sistemaları qurılmaqta.
Tiykarǵı baylıq xalıq hám qońsılardıń isenimi bolıp qalmaqta. Ózbekstan, Tájikstan hám Qırǵızstan Prezidentleri “Máńgi doslıq” haqqındaǵı Xojend deklaraciyasına qol qoyıp, Tashkent jaqsı qońsıshılıqtı ámeliy qádiriyatqa aylandıra alǵanın tastıyıqladı. Samarqandta Evropa Awqamı hám Oraylıq Aziyanıń barlıq bes mámleketi basshılarınıń bir dasturxan átirapında otırıwı, Mirziyoev usınıs etken “jumsaq shegaralar hám qatań kepillik” ideyası ámeliy siyasiy modelge aylanǵanın kórsetedi. Áne, usı sebepli búgin túrli paytaxtlardıń diplomatiyalıq dawıslarǵa qulaq salıp, birden-bir, isenimli pikirdi tıńlaw múmkin: Ózbekstan – kontinentler hám mádeniyatlar arasındaǵı isenimli kópir, keleshekti birge qurıw múmkin bolǵan sherik.
Jańa diplomatiyalıq baǵdar
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev tárepinen belgilengen zamanagóy diplomatiyalıq baǵdar búgin xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen qıyın processlerge salmaqlı hám ámeliy qatnas úlgisi sıpatında qabıl etilmekte. Jańa sırtqı siyasat doktrinası tiykarında pútkilley ashıqlıq principi jámlengen. Tashkent óz esikleri dúnyanıń hár qanday mámleketi menen teń huqıqlı hám óz-ara húrmetke tiykarlanǵan sóylesiw ushın ashıq ekenligin ayqın kórsetti. Bunday diplomatiyalıq filosofiya mámleketke beyimlesiwsheń bolıw, xalıqaralıq mashqalalarǵa jedel juwap beriw hám sonıń menen birge óziniń milliy mápin qorǵawda turaqlılıq hám ǵárezsizlikti saqlap qalıw imkaniyatın bermekte.
Pragmatizm Ózbekstan sırtqı siyasatınıń áhmiyetli baǵdarı esaplanadı. Shavkat Mirziyoev diplomatiya bálentpárwaz bildiriwde emes, al puqaralar hám mámleketke anıq payda keltiretuǵın ámeliy jumısta kóriniwi kerek ekenligin bárqulla atap ótken. Bunday qatnas mámleketke sózdi ámelge, kelisimdi real nátiyjege aylandıra alatuǵın isenimli sherikke tán bekkem abıray alıp keldi. Búgingi kúnde tap sonday pragmatizm Evropa, Aziya, Jaqın Shıǵıs hám Amerika kontinentinen investor hám sheriklerdi tartıp, Ózbekstandı global birge islesiw jedel rawajlanıp atırǵan maydanǵa aylandırdı.
Ózbekstan diplomatiyalıq strategiyasındaǵı jáne bir tiykarǵı element – mápler teńsalmaqlıǵı. Prezident mámleket kereksiz kelispewshiliklerden qashıp, bloklar siyasatına aralaspastan, kóp táreplemeli qatnasıqlar ornatıwǵa umtılıp atırǵanın bir neshe márte aytqan. Shavkat Mirziyoevtiń pikirinshe, “búgin diywallar hám tosıqlar dáwiri emes, al óz-ara túsinisiw kópirleri hám jolları zamanı.” Ol BMSh Bas Assambleyasında usı kózqarastı anıq bildirip, “zamanagóy xalıqaralıq mashqalalardı kúsh hám basım menen jeńip bolmaydı, bul process diplomatiyalıq sabır-taqat, xalıqaralıq huqıqtı húrmetlew etiw hám sóylesiw mádeniyatın talap etedi,” dep atap ótken edi.
Mámleketimiz tańlaǵan sóylesiw usılı álle qashan dúnya júzi boylap tán alınbaqta. Bul – salmaqlı sóylesiw usılı, sóylesiwshini dıqqat penen tıńlawǵa tayarlıq hám qarsılasınıń kózqarasın esapqa alıw. Áne, usınday qatnas eń qıyın jaǵdaylarda da, tartıslı shegara máselesi me, suw-energetika mashqalası ma yamasa xalıqaralıq kelispewshilik pe, kelisim jolın tabıw imkaniyatın beredi.
– Diplomatiya álle qashan júzege kelgen krizisti sheshiw emes, al jaǵdaydıń aldın alıw ushın islewi kerek, – deydi Shavkat Mirziyoev. – Haqıyqıy diplomatiya basqalar mashqalanı kórgen jerde sheshimdi kóre alıw hám olar jabıq dep esaplaǵan jerde esiklerdi asha alıw qábileti.
Búgingi kúnde mine usınday usıl sebepli ózbek diplomatiyası tınıshlıq hám awızbirshilik quralına aylanıp, regiondı turaqlastırıw, túrli mámleketler hám xalıqlardıń ulıwma maqsetke erisiw jolındaǵı háreketlerin birlestiriwge xızmet etpekte. Bul úlgi XXI ásirde diplomatiya tek ǵana sóylesiw sheńberinde bir-birin qarsı alıwǵa hám turaqlı tınıshlıq jáne abadanlıq jolın birgelikte izlewge tayar teń huqıqlı sherikler otırǵan jaǵdayda ǵana nátiyjeli bolıwı múmkin ekenligin kórsetpekte.
Oraylıq Aziya: birge islesiwdiń jańa dáwiri
Shavkat Mirziyoevtiń “diplomatiyalıq revolyuciyası” Ózbekstan ushın jańa baǵdar belgilep berdi. Bul processtiń dáslepki áhmiyetli nátiyjesi Oraylıq Aziyanıń konstruktivlik sheriklik formatına anıq ótiwinde óz kórinisin taptı. Bul baǵdarda Tashkent tartıwshı kúsh sıpatında kózge taslandı. Ózbekstannıń jedel poziciyası sebepli region Prezidentleriniń másláhát ushırasıwları bir mártelik jaqsı niyet belgisinen turaqlı isleytuǵın mexanizmge aylandı. AQShtıń qatnasıwındaǵı C5+1 formatı bolsa sóylesiwge qosımsha súyenish berdi – sońǵı eki sammit dawamında júkler ushın “jasıl” koridor kelisip alındı, tarif siyasatınıń ulıwma principi islep shıǵıldı. Nyu-Yorkta birden-bir tólem hám logistika sisteması ushın imkaniyat jaratatuǵın sanlı integraciya boyınsha “Jol kartası”na qol qoyıldı. Amerika tárepi buǵan juwap retinde DFC hám USAID kredit liniyaların milliard dollarǵa shekem arttıratuǵının járiyaladı. Eń áhmiyetlisi – diplomatiyalıq konsensus bekkemlendi.
Ózbekstan, Tájikstan hám Qırǵızstan Prezidentleri tárepinen 2025-jıl 31-martta qol qoyılǵan Máńgi doslıq haqqındaǵı Xojend deklaraciyası óz-ara isenimniń eń ayqın belgisi bolıp esaplanadı. Hújjet tek ǵana úsh shegaranıń sońǵı “tutasıw noqatı”n nızamlı túrde belgilep qoymastan, al keleshektegi barlıq kelispewshiliklerdi tek ǵana tikkeley sóylesiw jolı menen sheshiw minnetlemesin de ornatadı.
Tájikstan Sırtqı isler ministrligi bunı “regionallıq jarasıwdıń tariyxıy basqıshı” dep atadı, BMSh Qáwipsizlik Keńesi bolsa deklaraciyanı “preventiv diplomatiya úlgisi” sıpatında alǵısladı. Ratifikaciyadan soń dárriw úsh shegara ótiw mánzili arqalı háreket tiklendi. Bunnan keyingi yarım jıllıq nátiyjege bola, úsh mámleket arasındaǵı tovar almasıw kólemi 27 procentke ósti. Jaqında “qaǵazda qalatuǵın” dep esaplanǵan mega joybarlar jaqınlasıwdıń infrastrukturalıq tiykarın qáliplestirmekte 2024-jıl iyun ayında Pekin, Bishkek hám Tashkent Qıtay – Qırǵızstan – Ózbekstan temir jolı jónelisin úzil-kesil tastıyıqladı, Narın jerinde qurılıs-izlew jumısları baslandı. Qublada Ózbekstan hám Awǵanstan Oraylıq Aziyanı Arab teńizi portları menen birinshi márte eń qısqa qurǵaqlıq jolı arqalı baylanıstıratuǵın Mozori Sharif – Qabul – Peshavar transawǵan koridorınıń texnikalıq-ekonomikalıq parametrlerin kelisip aldı. Hár eki magistral Aziya rawajlanıw banki hám Islam rawajlanıw banki tárepinen qollap-quwatlanbaqta, júk tasıw potencialı jılına 20 million tonnadan aslam, dep bahalanbaqta.
Region ushın dástúriy túrde eń áhmiyetli esaplanǵan suw hám energetika tarawındaǵı nátiyjeler de itibarǵa ılayıq. 2025-jıl yanvar ayında Qırǵızstan, Qazaqstan hám Ózbekstan energetika ministrleri Jáhán banki járdeminde suw shıǵarıw kestesin qısta tegis aymaqlarǵa elektr energiyasın jetkerip beriw menen baylanıstırǵan halda, 1,9 GVt quwatlılıqqa iye Qambarata GES-1di birgelikte qarjılandırıw haqqındaǵı kelisimge qol qoydı. Ózbekstan hám Tájikstan Zarafshanda 140 megavattlı Yavan GESin qurmaqta – bul tómengi aǵıstaǵı mámleket joqarı aǵıstaǵı qońsısı gidroenergetikasına investiciya kirgizgen birinshi jaǵday. Sonıń menen birge, Dushanbe CAPS birlesken energiya sistemasına jalǵanbaqta, bes respublika bas ministrleriniń orınbasarları máwsimler aralıq jetispewshilikti jumsartatuǵın “suw ornına energiya” principi boyınsha kelisip aldı. Usı tárizde on jıldan az waqıt ishinde Oraylıq Aziya shashaw mámleketler arxipelagınan bir-birin tolıqtıratuǵın ekonomikalıq-transport ekosistemasına aylandı. Temir jollar, birgeliktegi GESler, ashıq shegaralar hám birden-bir tarif siyasatı jańa reallıqtı qáliplestirmekte. Onda hár bir tárep jámáátlik turaqlılıqtan mápdar. Hám hár bir áhmiyetli waqıyada – Xojend kelisimine me, Qıtay – Qırǵızstan – Ózbekstan joybarına ma yamasa Qambarata bógetine me, ózbek diplomatiyasınıń ornı seziledi.
Diplomatiyalıq baslamalar hám xalıqaralıq maydan
Tashkenttiń “regionallıq moderatorlar” kategoriyasınan global baslamashılar klubına úzil-kesil ótiwiniń eń ayqın kórsetkishi BMSh Bas Assambleyası tárepinen Ózbekstannıń usınısı yamasa birgeliktegi avtorlıǵında qabıl etilgen on arnawlı rezolyuciya bolıp esaplanadı. Aralboyı regionın “ekologiyalıq innovaciya hám texnologiyalar aymaǵı” dep járiyalaǵan A/RES/75/278 hújjeti hám “Oraylıq hám Qubla Aziya arasındaǵı óz-ara baylanıslılıqtı bekkemlew haqqında”ǵı A/RES/76/295rezolyuciyası tekstiniń mazmunı sonı kórsetedi, Tashkent milliy kún tártibin – ekologiya, transport hám klimattı 193 mámleket ushın ulıwma mápke aylandırıwdı biledi. Áne usı logika Samarqandtı eń iri kóp tárepleme forumlar kartasına alıp shıqtı. 2025-jıldıń oktyabr-noyabr aylarında áyyemgi qala Oraylıq Aziya tariyxında birinshi márte YuNESKOnıń 43-Bas konferenciyasına basshılıq etedi. Usı jıldıń iyun ayında bolsa bul qalada “2030-jılǵa shekem bes jıl: sanlı transformaciyanı jedellestiriw” súreni astında BMSh Mámleketlik xızmetleri forumı – 2025 bolıp ótti.
Tashkent Parlamentleraralıq awqamnıń 150-Assambleyası mánzili sıpatında tańlanǵanı da maqsetke muwapıq. Usı jıl 5-9-aprel kúnleri paytaxtımızda 140 mámleketten kelgen delegatlar jıynaldı. Yubiley forumınıń Ózbekstanda ótkeriliwi “mámlekettiń parlament reformaları hám jámiyetlik qadaǵalawdı keńeytiw tarawındaǵı sezilerli jetiskenlikleri” menen túsindirildi. 2025-jıl 4-aprelde bolıp ótken “Oraylıq Aziya – Evropa Awqamı” birinshi sammiti “global rawajlanıw” shıńı boldı. Samarqandta Evropa keńesiniń baslıǵı Antoniu Koshta hám Oraylıq Aziyanıń bes respublikası prezidentleri bir dógerekke jıynaldı. Ursula fon der Lyayen “Global Gateway”nıń 12 milliard evrolıq paketin járiyaladı hám qatnasıwshılardı “tańlaw sherikleri” dep atadı. Ushırasıw iyesi Shavkat Mirziyoev bolsa regionnıń EA menen tovar aylanısı álle qashan 54 milliard evroǵa jetkenin atap ótti.
Basqasha aytqanda, qısqa tariyxıy dáwir ishinde Ózbekstan jáhán diplomatiyası “kompası”n ashıwǵa eristi. Ámeliy xarakterge iye mashqalalardan baslap, planeta kólemindegi sheshimlerge shekem, Aral boyındaǵı ekologiyalıq innovaciyadan baslap, Evroaziya koridorları hám sanlı mámleketlik basqarıwǵa shekem. Hár bir jańa platforma, hár bir rezolyuciya mámlekettiń xalıqaralıq konsensus isenimli arxitektorı sıpatındaǵı abırayın jáne de bekkemlemekte.
Ózbekstannıń diplomatiyalıq fenomeni tek ǵana dúnya kólemindegi keń kólemli tán alıw emes, al isenim reytingi, misli kórilmegen investiciyalar aǵımı hám iri “jasıl” joybarlar portfelinde sáwlelengen ámeliy tabıslar shınjırına aylanbaqta. Búgingi kúnde ósip baratırǵan ekonomikalıq potencial, jedel sanlastırıw, mánzilli sociallıq baǵdarlamalar hám saqawatlı gumanitarlıq kún tártibi mámlekettiń jańa sırtqı siyasiy kelbetiniń ajıralmas bólegine aylanbaqta.
Eń itibarǵa ılayıq tárepi sonda, Tashkent dúnyanıń Oraylıq Aziyaǵa kózqarasın ózgerte aldı. Keshe ǵana sırtqı birge islesiwshiler hár bir respublika menen qatań “ayrıqsha” jumıs alıp barǵan bolsa, búgin, kóp jaǵınan Shavkat Mirziyoevtiń isenimli baslamaları sebepli, region barǵan sayın kóbirek óz-ara baylanıslı bir pútin sistema sıpatında qabıl etilmekte. Belgili bir mámlekettiń tabısı birgeliktegi joybarlar, “beslik” másláhátlesiwi formatları esabınan kóbeymekte. Mine, usı sinergiya isenim hám ashıq-aydınlıq ortalıǵı húkim súrip atırǵan Ózbekstandı Evropa, Aziya hám Jaqın Shıǵıs arasındaǵı isenimli kópirge aylandırmaqta, pútkil Oraylıq Aziyanıń investiciyalıq tartımlılıǵın arttırmaqta.
Pragmatizm, máplerdiń teń salmaqlılıǵı hám xalıqaralıq huqıqtı puqta húrmet etiw jolı Tashkentke mámleket suverenitetin bekkemlew hám sonıń menen birge regionallıq awızbirshiliktiń itibarlı arxitektorı bolıw imkaniyatın bermekte.

Abduaziz XIDIROV, ÓzA