Watan ushın, millet ushın, xalıq ushın!

Sud hákimiyatınıń haqıyqıy erkinligin támiyinlew huqıqıy demokratiyalıq mámleket hám kúshli puqaralıq jámiyetin qurıwdıń áhmiyetli shártlerinen biri bolıp tabıladı.

Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Ádil sudlaw tarawındaǵı nızamshılıqtı tallaw departamentiniń baslıǵı Otabek ISMOILOV penen sud sistemasında ámelge asırılıp atırǵan jumıslar haqqında sáwbetlestik.
– Puqaralardıń huqıqları menen erkinliklerin isenimli qorǵawdı támiyinlew ushın biyǵárez sud sistemasın jaratıw mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarları etip belgilendi. Usı maqsette ǵárezsizlik jıllarında sud-huqıq sisteması túp-tiykarınan jetilistirildi.
2017-2025-jıllarda Joqarǵı sud tárepinen 280 nen aslam normativlik-huqıqıy hújjet joybarı islep shıǵılıp, sud sistemasına baylanıslı 65 ten aslam nızam, párman hám qararlar qabıl etildi.
Bul hújjetler menen “Insan qádiri ushın” ideyası tiykarında haqıyqıy ádil sud sisteması qáliplestirildi. Xalqımız, sonıń ishinde, isbilermenlerdiń sud qorǵawına bolǵan talabı támiyinlenip kelinbekte.
– Mámleketlik uyımlardıń qararları hám olardıń lawazımlı shaxslarınıń nızamsız háreketleri (háreketsizligi) ústinen puqaralardıń sudqa shaǵımları qalay kórip shıǵılmaqta?
– Bul huqıq konstituciyalıq dárejede kepillengen. Onı ámelde támiyinlewge xızmet etetuǵın hákimshilik sudlar shólkemlestirildi. Bul puqaralar hám isbilermenlerdiń sud qorǵawına erisiw dárejesin jáne de arttırdı.
Mısal ushın, 2017-2024-jıllarda hákimshilik sudlar tárepinen 102 mıńnan aslam is kórilgen bolsa, sonnan 61 mıńǵa shamalas yamasa 60 procent talaplar qanaatlandırılǵan. Ótken jıldıń ózinde bul kórsetkish 41 procentti quraǵan.
Rayonlar aralıq, rayon (qala)lıq ekonomikalıq sudları dúzildi. 2017-jılga shekem xojalıq sudları tek wálayat dárejesinde xızmet kórsetken. Ayırım rayonlar sud imaratınan uzaq aralıqta jaylasqanı sebepli isbilermenler shaǵım arzasın bergen waqıttan tartıs sudta kórip shıǵılǵanǵa shekem wálayat orayına bir neshe márte qatnawǵa májbúr bolǵan. Bul bolsa, olardıń materiallıq qárejet hám artıqsha waqıt jumsalıwına sebep bolǵan.
Shólkemlestirilgen ekonomikalıq sudlardıń jaylasıwı alıs aymaqlarda jasaytuǵın puqaralardıń, sonıń ishinde, isbilermenlerdiń sud qorǵawına erisiw dárejesin arttırdı.
– Jeke menshik múlktiń qorǵalıwı hám qol qatılmaslıǵın támiyinlew baǵdarında qanday jumıslar ámelge asırılmaqta?
– Jeke menshik múlktiń qorǵalıwı hám qol qatılmaslıǵın sud arqalı qorǵaw kúsheytildi. Jeke menshik múlkke iyelik etiw, onnan paydalanıw hám onı basqarıw huqıqın tikkeley yamasa tikkeley emes sheklewdi názerde tutatuǵın, múlk qatnasıqlarında bazar ekonomikası principlerin tolıq engiziwge tosqınlıq etetuǵın tártip-qaǵıydalar, talaplar hám sheklewler biykar etildi.
Sonıń ishinde, jer uchastkalarına bolǵan huqıqtıń júzege keliwi ushın tiykar bolǵan hújjetlerdi, sonıń ishinde, Ministrler Kabineti, jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımlarınıń hújjetlerin olardıń ózi yamasa joqarı turıwshı uyım hám lawazımlı shaxslar tárepinen, atap aytqanda, prokuror protesti tiykarında biykarlaw jolı menen jer uchastkasına bolǵan huqıqtı saplastırıw ámeliyatına shek qoyıldı.
Bul hújjetler tek ǵana sud tárepinen biykar etiledi yamasa haqıyqıy emes, dep tabıladı.
– Sud qararların qayta kóriw basqıshları qanday nátiyje bermekte?
– Sud qararlarınıń úzil-kesil ádil bolıwı ushın olardı qayta kórip shıǵıw basqıshları bar. Bul keyingi jıllarda jetilistirilip, wálayat dárejesinde islerdi qayta kóriwdiń jańa basqıshları (kassaciya, tekseriw instanciyaları), Joqarǵı sudta bolsa, tekseriw instanciyası engizildi. Bul reforma 2024-jıl 1-yanvardan ámeliyatqa engizildi. Bul arqalı puqaralarǵa wálayat dárejesinde islerdi apellyaciya yamasa kassaciyada hám tekseriw tártibinde, Joqarǵı sudta tekseriw tártibinde qayta kórip shıǵıw imkaniyatı jaratıladı.
Onda, joqarı instanciya sudları tárepinen isti jańadan kóriw ushın tómengi sudlarǵa jiberiw tártibi biykar etildi hám olarǵa is boyınsha juwmaqlawshı qarar qabıl etiw juwapkershiligi júklendi.
Reforma nátiyjesinde sud islerin kóriwdiń oǵada oraylasqanlıǵı saplastırıldı. Hár bir sud instanciyasına is boyınsha juwmaqlawshı qarar shıǵarıw minnetlemesiniń júklengeni xalıqtıń artıqsha waqıt hám qárejetleriniń únemleniwine alıp keldi.
– Sudlardı sanlastırıw jumısları qay dárejede?
– Sudlarda islerdi kórip shıǵıwda ádillikti, ashıq-aydınlıqtı támiyinlew ushın “Elektron ádil sudlaw” sisteması jaratıldı.
Sudyalar arasında jumıslardı insan faktorısız, avtomat túrde bólistiriw, sudlarǵa elektron múrájat hám sud hújjetlerin táreplerge elektron túrde jiberiw, sud májilislerin audiojazıwǵa alıp barıw, sud qararların Internet tarmaǵında járiyalaw, sud májilislerinde aralıqtan turıp qatnasıw imkaniyatın keńeytiw sıyaqlı zamanagóy qatnaslar nátiyjesinde ádil sudlaw nátiyjeliligine erisilmekte.
Sudlardıń málimleme sisteması menen ministrlikler hám uyımlardıń málimleme sistemaları arasında maǵlıwmatlardı elektron túrde alıw tártibi ámeliyatqa engizilip, olar menen maǵlıwmatlar almasıwı 100 procent sanlı túrge ótkerildi.
Joqarǵı sudtıń Interaktiv xızmetler portalı iske qosılıp, ol arqalı puqaralarǵa 49 túrdegi interaktiv xızmetler kórsetilmekte.
Onda sudlarǵa elektron túrde múrájat etiw, sud qárejetlerin elektron túrde tólew, nızamlı kúshke kirgen sud qararları menen tanısıw, jumıslardıń jaǵdayın onlayn baqlap barıw, sud shaqırıw qaǵazın elektron alıw, sud májilisiniń kestesi menen onlayn tanısıp barıw, dúnyanıń qálegen jerinen turıp sud májilislerinde mobil videokonferencbaylanıs sisteması arqalı qatnasıw sıyaqlı interaktiv xızmetler jolǵa qoyıldı.
Házirgi waqıtta sudlardıń jumısına puqaralarǵa huqıqıy járdem kórsetiw, sud hújjetleriniń joybarların avtomat túrde tayarlaw hám sud ámeliyatın tallaw baǵdarında jasalma intellekt texnologiyaların engiziw boyınsha ilajlar kórilmekte.
– Sudlar jumısınıń ashıq-aydınlıǵın támiyinlew baǵdarında qanday ilajlar ámelge asırıldı?
– Sudlardıń jumısı haqqında jámiyetshilik hám ǵalaba xabar quralların xabardar etiw maqsetinde hár sherekte wálayat sudlarınıń baslıqları hám olardıń orınbasarları tárepinen brifingler ótkeriw ámeliyatı jolǵa qoyıldı.
Qabıl etilgen sud hújjeti oqıp esittirilgennen soń onıń mazmun-mánisi sud procesi qatnasıwshılarına túsindiriledi. Sudlar shıǵarǵan qararlar Joqarǵı sudtıń veb-saytında turaqlı túrde járiyalanıp barıladı.
Joqarǵı sudta Jámiyetlik birge islesiw orayı jáne wálayatlıq hám oǵan teńlestirilgen sudlarda baspasóz xızmetleriniń shólkemlestirilgeni xalıq penen ashıq-aydın pikirlesiwdi jolǵa qoyıw hám sud hákimiyatınıń ashıq-aydınlıǵın arttırıw jolında kórilgen áhmiyetli ilaj boldı.
Jámiyetshilikti sudtıń jumısı haqqında hár sherekte ǵalaba xabar quralları arqalı xabardar etip barıw tártibi engizildi.
Konstituciyada belgilengen sud hákimiyatınıń erkinligi kepilliklerin jáne de bekkemlew maqsetinde sudlardıń basshıları xalıq deputatları jergilikli keńeslerine bir jılda keminde bir márte málimleme usınıwı haqqındaǵı qaǵıyda biykar etildi.
Usı reforma nátiyjesinde ádil sudlawdıń mámleketlik hákimiyattıń basqa tarmaqlarınan erkin túrde jumıs alıp barıwına baylanıslı demokratiyalıq princip ámelde júzege shıqtı.
– Sud islerin júrgiziwde ámeliyatqa jańa institutlar kirgizildi. Bul qanday nátiyje bermekte?
Jınayat procesinde jarasıw institutı keńeytildi, jınayat isleri boyınsha rayonlıq, qalalıq sudlarda ayrıqsha sudyalar – tergew sudyaları lawazımları kirgizildi. Jınayat isi boyınsha – dáslepki tıńlaw, puqaralıq hám ekonomikalıq sudlarda – sudqa shekemgi májilis, ápiwayılastırılǵan tártipte is júrgiziw, mediaciya institutları engizildi.
Insan huqıqların sud arqalı qorǵaw sistemasın bunnan bılay da jetilistiriw, jınayat is júrgiziwinde insanıylıq principleri tiykarında “Xabeas korpus” institutın jáne de keńnen engiziw maqsetinde 2025-jıl 1-yanvardan tergew sudyalarınıń jumısı jolǵa qoyıldı.
Sudqa shekemgi is júrgiziw dáwirinde processual qararlarǵa sankciya beriw hám jınayat isin kórip shıǵıw wazıypası jınayat isleri boyınsha rayonlıq, qalalıq sudlardıń wákilligine berildi.
Tergew sudyası institutınıń ámeliyatqa engiziliwi operativ-izlew hám tergew jumısında shaxstıń huqıqları menen erkinliklerin isenimli qorǵaw kepilliklerin bunnan bılay da kúsheytiwge imkaniyat jarattı.
Shańaraqtı bekkemlew, hayal-qızlardıń nızamlı máplerin júzege shıǵarıw boyınsha ámelge asırılıp atırǵan jumıslardıń logikalıq dawamı sıpatında puqaralıq isleri boyınsha rayonlararalıq sudlarda shańaraqlıq kelispewshiliklerdi kóriwge qánigelesken sudyalar korpusın qáliplestiriw maqsetinde 2024-jıl 1-fevraldan tájiriybe tárizinde “Shańaraq sudyaları” shólkemlestirildi.
Nızam hújjetlerin ámeliyatta birdey qollanıw, birden-bir sud ámeliyatın qáliplestiriw maqsetinde Joqarǵı sud plenumınıń qararları qabıl etiletuǵının atap ótiw kerek. Keyingi eki jılda bul baǵdarda 20 dan aslam qarar qabıl etildi hám áhmiyetli túsinikler berildi.
Juwmaqlap aytqanda, sud tarawındaǵı reformalar insan huqıqların isenimli qorǵaw, nızam ústinligin támiyinlewge xızmet etpekte.

ÓzAnıń xabarshısı
Norgul ABDURAIMOVA
sáwbetlesti.