1955-jılı belgili ilimpaz Qabıl Maqsetov Moskvadaǵı Shıǵıstı izertlew institutınıń aspirantı bolıp júrgeninde xalıq jırawı Qurbanbay Tájibaev penen kórisiw hám onnan «Qırq qız» qaharmanlıq eposın jazıp alıw maqsetinde Tórtkúl rayonına keledi. Biraq, «Qırq qız» dástanın aldın S.Máwlenov, Sh.Xojaniyazov hám A.Begimovlar jazıp alǵanlıqtan Qurbanbay jıraw onı qayta aytıp beriwdi maqul kórmeydi. Sonlıqtan, Q.Maqsetov «Qanshayım» eposın qaǵazǵa túsiredi. Bir elden ekinshi elge barıw biraz quramalı, imkaniyatlar sheklengen bolıwına qaramastan, professor Q.Maqsetov bul iygilikli isti ámelge asırıwǵa erisken edi. Al, házirgi kúnde elimizde bir jerge baraman, ushırasaman, izlenemen, úyrenemen degen insanǵa sharayatlar jetkilikli. Alısımızdı jaqın etiwshi avtomabiller hár saat sayın bir rayonnan ekinshi rayonǵa qatnap, adamlardı hám pikirlerdi jaqınlastırmaqta. Usınday bir waqıtta, ilimiy temamnıń tiykarǵı obekti bolǵan qaraqalpaq xalıq jırawı, 20 dan aslam dástandı bizge miyras qaldırǵan Qurbanbay Tájibaevtıń izleri bar, balalıǵı ótken jurttı kóriwim kerek, onıń muqaddes qábirin zıyaratlap, urpaqları menen sáwbetlesiwim tiyis degen oylar, niyetler kewlimnen ótti…
Qurbanbay Tájibaev 1876-jılı Qaraqalpaqstannıń házirgi Tórtkúl rayonınıń Shoraxan uchastkasında tuwılǵan. Urıwı – qaramańǵıt. Ol awılındaǵı mollaǵa qatnap, xat tanıytuǵın dárejege jetedi. Balalıǵı júdá awır hám mashaqatlı ótken. Sonlıqtan, jas waqtınan baslap mal baǵıp kún keshirgen. Biraq, ózinde jırawshılıq ónerge uqıbı hám qábileti bar ekenligin sezgenlikten, xalıqqa tanılǵan jıraw bolıp jetilisiwdi aldına maqseti etip qoyadı. Mudamı qoydıń keyninde júriw Qurbanbay jırawdı zeriktirgenligi sonshelli onı shopanlıq kásibiniń sırları emes, al, qobızdıń, duwtardıń sesti qızıqtırǵan. Xalıq qosıqlarına, dástanlarına, sazǵa, kórkem sózge degen qızıǵıwshılıǵı sheksiz bolǵan Qurbanbay jıraw Tórtkúldegi Jiyemurat jırawǵa, Buxaradaǵı Xalmurat jırawǵa, Qońırattaǵı Nurabılla jırawǵa shákirt túsedi. Uzaq jıllar dawam etken shákirtliktiń nátiyjesinde ol ustazlarınıń bay repertuarın, dástan, terme, tolǵawlardı atqarıw sheberligin puxta úyrenip aladı.
16-avgust, 2025-jıl. Bul kún men ushın umıtılmas waqıyaǵa tolı boldı. Atı tariyxtıń altın betlerine mórlengen, watanlaslarımızdıń húrmetine miyasar bolǵan Qurbanbay jıraw repertuarı haqqında izertlew jumısın (PhD) alıp barıp atırǵan bir waqıtta Tórtkúl rayonına jol aldım. Jırawdıń Tórtkúlde jasaytuǵın aqlıqları Dáwran hám Babur Qurbanbaevlar menen ushırastım. Meni jıllı júzlilik penen kútip aldı. Olar Qurbanbay jırawday ullı tulǵanıń aqlıǵı ekenligi menen maqtanatuǵının ayttı. Sonday-aq, ol haqqında jańa izertlew jumısları alıp barılıp atırǵanın esitip quwanǵanın jasırmadı. Bul sáwbet men ushın ilimiy derek bolıp qalmastan, kewlime nur quyǵan sabaq, ruwxıy baylıq boldı. Eń áhmiyetlisi, tek ǵana maǵlıwmatlar jıynaw menen sheklenip qalmastan, al úlken tásirler menen qayttım. Ásirese, jırawdıń tiykarǵı shejiresi, yaǵnıy, tuwısqanları, aqlıq-shawlıqları, shańaraǵı hám jeke ómiri haqqında birinshi márte esitkenlerim úlken qızıǵıwshılıq payda etti. Atap aytqanda, Qurbanbay jıraw Satımbay Qurbanbaev (1948-2003) hám Gúlchexra Qurbanbaeva (1950-1952) atlı perzentlerdiń ákesi, 6 aqlıqtıń atası hám 19 shawlıqtıń babası ekenligi málim boldı.
Ushırasıw dawamında Qurbanbay jırawdıń húrmetine jaqında islep bolınǵan byustti de kóriw nesip etti. Byust rayondaǵı balalar muzıka hám kórkem óner mektebinde ornalasqan eken. Menińshe, bul byust tek ǵana estelik emes – jırawdıń xalıqshıllıǵınıń tımsalı. Sonday-aq, onıń ómiri hám iskerligine qaratılǵan ayrıqsha itibar hám keleshek áwladlarǵa ruwxıy tárbiya deregi bolıp xızmet etedi. Ullı tulǵanıń kórinisin sáwlelendirgen bul shıǵarma úlken juwapkershilik penen dóretilgen. Eń qızıqlı tárepi sol kúni byust avtorı, belgili xudojnik Abdulla Radjabov penen de diydarlastım. Tórtkúlge barǵan kúnim Tashkent qalasınan xızmet saparınan kelgen Abdulla aǵa menen kórisiwimiz kútilmegende júz berdi. Ol byustti jaratıw procesi, ideya hám ilham derekleri, qanday ruwx hám mazmun bergenligi haqqında tolıq aytıp berdi.
«Men negizi, xudojnikpen. Bul skulptor sıpatındaǵı dáslepki jumısım. Jırawdıń dóretiwshiligin júdá húrmet etemen, onıń ıqsalbentimen. «Qırıq qız» dástanın oqıp shıqqanman. Bul byust – men ushın sóz qádirin ańlaw belgisi. Onı jaratıwǵa 7 ay waqıt sarıpladım. Jırawdıń aqlıq-shawlıqların izlep kelgenińizdi kórip tóbem kókke jetti» – deydi ol, kuwanıshın jasıra almaǵan halda. Haqıyqatında da, byusttegi hár bir sızıq, hár bir háreket artında jırawǵa degen ayrıqsha húrmet bar ekenligi sezilip turadı. Byustti islegen insan menen tosınnan ushırasıwımız da bálkim Qurbanbay jırawdıń sharapatı shıǵar degen oylar ótti ishimnen…
Men búgin Qurbanbay jırawdı ózimshe jańadan dórete aldım. Onı endi tek ǵana ilimiy jumısımnıń obekti dep emes, al jurtın jaqsı kórgen, xalıq qálbinde máńgi jasaytuǵın insan, baba, ata hám pidayı el perzenti dep te tanıdım.
Jırawdıń urpaqları menen sáwbetlesiw arqalı onıń xalıq arasındaǵı abırayı búgingi kúnde de joqarı ekenligine jáne bir márte gúwa boldım. Ásirese, toy-bayramlarda, otırıs-jıyınlarda, qońsı-qoba arasında jırawdıń aqlıqlarına «jıraw baba» dep sıy-húrmet kórsetiler eken. Bul jırawdıń atı xalıq arasında tiri ekenligin ańlatadı.
Saparımnıń áhmiyetli bólimleriniń biri – Ellikqala rayonında jaylasqan Abdulla Norinjon baba qoyımshılıǵındaǵı Qurbanbay jıraw qábirin zıyarat etiw boldı. Ol jerde qálbimde jáne bir márte jırawǵa degen minnetdarshılıq sezimleri tuwıldı hám onıń ruwxına quran oqıldı. Bul zıyarat ilimiy saparımnıń shoqqısı desem qátelespeymen.
Sonday-aq, rayon aymaǵındaǵı mámleketlik qorǵaw dizimine alınǵan «Úlken Gúldirsin» qalanı da zıyaratlar ekenmen, Qurbanbay jırawdıń ózbek hám qaraqalpaq tillerinde atqarǵan «Gúldirsin ápsanası» atlı dástanı qıyalımnan ótti. Óziniń improvizatorlıǵı hám kórkem fantaziyası tiykarında ol usı ápsananı úlken epikalıq shıǵarma dárejesine kótergen. Sol jerde Qurbanbay jırawdıń sheberligine jáne bir márte qayıl qaldım.
Búgingi kúnde Qurbanbay jırawdıń bir waqıtları dástan atqarǵan qobızı Qaraqalpaqstan Respublikasi tariyxı hám mádeniyatı mámleketlik muzeyinde ekenligin maǵlıwmat retinde keltirip ótiw orınlı, dep oylayman.
Ilimiy saparım juwmaǵına jeter eken, jırawdıń atın hám dóretiwshiligin máńgilestiriw maqsetinde balalar muzıka hám kórkem óner mektepleriniń birine Qurbanbay jırawdıń atı berilse, 2026-jılı jırawdıń 150 jıllıǵı xalıqaralıq kólemde belgilense degen usınıslar da kewlimnen ótip atırǵanı haqıyqat… Sebebi, biz jaslar, izleniwshiler, ilimpazlar hám keń jámiyetshilik Qurbanbay jıraw miyras qaldırǵan 20 dan aslam dástan bar ekenligin biliwimiz, úyreniwimiz dárkar dep oylayman.
Jırawdıń dástanları basılıp shıqqan «Qaraqlpaq folklorı»nıń tomların, ÓzR IAQQB Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim izertlew institutınıń fundamental kitapxanasındaǵı eposlardıń qol jazba nusqaların, sonday-aq, jırawdıń kelbeti sızılǵan súwretlerin, oǵan tiyisli bolǵan barlıq buyımların bir jerge toplap, kishkene bolsa da úy-muzeyin shólkemlestirsek edi, degen oylar menen Nókiske keldim.

Aysholpan Orazımbetova,
ÓzR IAQQB Qaraqalpaq gumanitar ilimler
ilim izertlew institutı tayanısh doktorantı
Qaraqalpaqstan xabar agentligi