Pikir

Sońǵı aylarda sociallıq tarmaqlarda keń dodalawlarǵa sebep bolıp atırǵan sorawlardan biri – “Sırt elde oqıǵan qızǵa úylener me edińiz?” degen soraw boldı. Bul soraw, bárinen burın, tek ǵana jeke tańlaw yamasa qızıqlı dodalaw emes. Ol jámiyetimizde sheshilmegen kóplegen mashqalalar – hayal-qızlardıń erkinligi, gender teńligi, zamanagóy bilimge múnásibet, xalıqaralıq ortalıqta tárbiya hám mádeniyat máseleleri boyınsha pikir júrgiziwge májbúrleydi. Bunday sorawlar astında jasırınǵan stereotipler hám sana astı boljawları sonshelli keń, olarǵa bir qaraǵanda ápiwayı kúlki menen qarawımız, tiykarında tereń sociallıq mashqalalardı aqlawǵa teń bolıp qalmaqta.

Sırt elde oqıp atırǵan yamasa bilim alıp kelgen qızlar kóbinese óz elindegi jámiyette eki tárepleme basımǵa ushıraydı. Olarǵa xalıqaralıq qádiriyatlar tásir etken hám dástúriy shańaraq modeline sáykes kelmeydi, dep boljanadı.
Negizinde bolsa, sırt elde oqıp atırǵan hár bir hayal-qız – hár qıylı oylaw sistemaları, din, mádeniyat, jámiyetke bolǵan qatnaslar menen duslasıp atırǵan shaxslar. Bul process oǵan tek ǵana akademiyalıq bilim emes, al turmıslıq immunitet, sın kózqarastan pikirlew hám erkin qarar qabıl etiw qábiletin de beredi. Biraq ózbek jámiyetinde hayal-qızǵa óz betinshe qarar qabıl etiw qábileti elege shekem gúman menen qaralatuǵın faktor. Bul bolsa tiykarǵı qarama-qarsılıq deregi.
1920-jılları Túrkstan jadidleri el perzentlerin, sonıń ishinde, qızlardı da sırt elge oqıwǵa jibergen. 1926-jılı Germaniyaǵa jiberilgen 70 studentten ayırımları qızlar edi. Bunday mártlik qádemler óz waqtında bilim arqalı milletti rawajlandırıw tárepdarları sıpatında qádirlengen edi. Búgin bolsa tap usı joldı tańlaǵan zamanagóy qızlar “Sırtqı ortalıqta buzılǵan” degen tamǵa menen bahalanbaqta. Másele bunday ápiwayılıq penen bahalanıwı múmkin emes. Bul – ilimge, qádiriyatqa, hayal-qızlar roline bolǵan kózqaraslardıń ózgeriwi haqqında.
“Sırt elde oqıǵan qız” ataması jámiyet oy-pikirinde elege shekem dástúriy túsinikler menen qarama-qarsılıqqa kirispekte. Negizinde bolsa soraw basqasha bolıwı kerek edi: “Sırt elde oqıp, qánigeli bolǵan qızdı jámiyet óziniń rawajlanıwında qanday rolge qoymaqshı?”
Tilekke qarsı, búgingi dodalawlarda bul qızlar bilimli qánige emes, al tek ǵana “turmısqa shıǵıw obekti” sıpatında kórilmekte. Hayallardıń bilimine qaraǵanda jeke turmısın dodalaw – bul insan qatnasındaǵı awır qátelik. Máselen, Amerikada oqıytuǵın ul balaǵa “Qaytıp kelip, eldi kóteredi” degen úmit bolsa, qız balaǵa “Qaytıp kelgennen keyin, ózgergen shıǵar” degen gúman bar.
Sırt elge oqıwǵa ketiw hár qashan da “joldan shıǵıw” degeni emes. Bul, óz jolın tabıw, bilim arttırıw, úlken dúnyaǵa qaray isenimli qádem taslaw. Eger biz sırt elde oqıp atırǵan hár bir qızdı unamsız kózqarastan bahalasaq, bul arqalı jámiyettiń ózine isenimsizlikti, tárbiyadaǵı ázzilikti kórsetemiz. Perzentlerimizdi isenim menen tárbiyalay alsaq, olar qay jerde bolıwına qaramastan, ózligin umıtpaydı.
Búgin xalıqaralıq kólemde sırt elde oqıǵan qızlar diplomatiya, xalıqaralıq media hám ilimiy joybarlar, medicina, texnologiya, qarjı hám huqıq tarawlarında xalıqaralıq sheńberde wákillik etpekte. Olardıń arasında Fulbright, Chevening, Erasmus+ sıyaqlı abıraylı stipendiyalardı qolǵa kirgizgenler bar. Olar Ózbekstanǵa tek ǵana bilimlendiriw emes, al jańa mádeniy qatnaslar, jumıs usılı, xalıqaralıq baylanıs quralların alıp kelmekte. Eger biz bul kúshli hayal-qızlardı tek ǵana jámiyetlik turmısta kelin, hayal rolinde bahalasaq, jámiyettiń baylıqların ózimiz joǵaltamız. Bul – tek ǵana gender teńligi emes, sociallıq rawajlanıw pátin ańlaw máselesi.
Sociallıq stereotipler óz-ózinen joǵalmaydı. Olardı bilimlendiriw arqalı, media quralları arqalı, shańaraq tárbiyasında, jetekshi hayal obrazları arqalı saplastırıw múmkin.
Usı kózqarastan, Ózbekstanda hayal-qızlardıń xalıqaralıq dárejedegi jetiskenlikleri ǵalaba xabar qurallarında jeterli dárejede sáwlelendirilmewi de stereotiplerdiń tamır jayıwına tiykar jaratpaqta.
“Sırt elde oqıǵan qızǵa úylener me edińiz?” degen soraw negizinde jámiyetke baylanıslı soraw. “Biz bilimi, umtılısı, mártligi bar hayalǵa qanday múnásibette bolamız?” Bul sorawǵa hár birimiz ózimizden baslap juwap izlewimiz kerek. Bolmasa, bilimi artqan hayaldı jámiyetten qısıp shıǵaramız – oǵan tek ǵana huqıq emes, imkaniyat bermeymiz.
Sırt elde oqıp atırǵan qız – bul tek ǵana “Turmısqa shıǵıwǵa jaramlı yamasa jaramsız” degen ápiwayılıq penen ólshenetuǵın shaxs emes. Ol – keleshek dóretiwshisi. Solay eken, endi teńgeniń ekinshi tárepine qaraw, jámiyette hayal-qızlardıń roli haqqında jańasha qatnas jasaw waqtı kelmegen be eken?

Dildora DWSMATOVA.
ÓzA