Novella

Qudıq basına kelip, atına bir shelek suw tarttırıp torı tóbeldiń suwdı simirip iship turǵanına qarap turǵan jigittiń kózi anadayda iynaǵashın iynine salǵan kelinshekke tústi. Kelinshek jeyran júris penen adımlap kele berdi. Kózdiń wazıypası qaraw emespe? Jigit qudıq basına jaqınlaǵan kelinshekke tamsana qaradı.
-Kimniń kelinshegi eken? Ózine buyırsın!,-degenin bilmey qaldı.
Kelinshek bardamlı jerdiń ya qızı, ya kelini dep pámledi atlı jigit
Jigit kelinshekti bir jerde kórgendey boldı,ya dına túsire almadı,sonıń arasında kelinshek iynaǵashın iyninen túsirip,xúrmet-izzet penen;
-Sálem berdik,aǵa,dedi ortasha dawıs penen.
-Sálemińdi álik aldım qarındasım. Atıma suw ishkizip turıp edim, jániwar shóllep qalıptı. Shelegińnen suw tartıp berseń, atımdı birotala suwsınlatıp alayın, dedi kóz astınan telmire qarap.
-Meylińiz aǵa! At jarqılıq shólge shıdamlı jániwar ǵo. Qara suw, qara ter bolıptı, at sabıltıp, uzaqtan keldińiz aw shaması?
-Taptıń qarındasım. Shımbaydan shıqqanıma nedáwir waqıt boldı, shılbırdı bos qoyıp, erkin ózine qoyıp berdim. Torı tóbeldiń arqası qozıp,bir shawıp berdime de. Ózim de kún barında keńsege jeteyin dep niyet etip edim.
-Keshletip ne qıp júrsiz qarındasım, sizdi keshletip suwǵa jibergen kúyew ya jarım es,ya namısı joq áljuwaz birewdi daǵı…
-Aǵajan, óy dey górmeń! Kúyewim maqsım jigit, ana shoǵır terek biziń mákan boladı. Qarıy atanıń kelini bolaman. Atıńızdıń shóli qandı, shılbırın tartıń. Kún barında mende úyime jeteyin .
-Sizdey kelinshek bul dógerekte kimniń sáwer yarı eken, sizge ılayıq qaysı palwan bar eken dep oylanıp turǵanım edi.
-Aǵajan, asa qattı ketpeńiz, hár kimniń óz teńi bar, xár kimniń bir dárti bar. Suwǵa kelgen kelinsheklerdi shotlay berseńiz, ózińizge de ılayıq bolmas.
Torı tóbelli ernin qımdı, ras aw qudıq basında hár kimniń kelinshegine kóz tige beriw insapsızlıq. Qala berdi qudıq basına shólirkegen keledi.
Shólirkegen dedim be? Oyına kelgen sóz kókeyin kesti de turdı. Endi sóylew artıq bolatuǵının sezdi de kelinshekti baqladı.
Yapırmay, bunsha sulıw bul kelinshek, erni qaymaqtay, júzi ayday, shashı miyizdey qara, onnan qala berdi eki órim etip artqa taslaptı. Qızıllı jasıllı pópekti jelemikke qosıp órip, shashına bar saltanattı engizipti. Kiygen kiyimi shap-shaq,naǵıslı qara kamzoldıń beli qınama, qarsı ilgek penen ilip, belin qınay túsipti.
Kelinshek eki shelekti iynaǵashqa ildirip, jeńil iynine qaǵıp saldı da jıldamlatıp júre basladı.
Jigit bunday arıwdı, juwabıy nashardı kópten berli ushıratqan joq edi, júreginen dız etip ot shaǵılǵanday boldı. Dawısınıń sıńǵırlap turǵanın ayt!
Kelinshek ádewir jerge barıp qalıptı. Jigit torı tóbelge ǵarǵıp mindi de, kelinshektiń izinen shaba jóneldi. Tusınan ótip baratırıp;
-Erteń usınnan sál erterek qudıq basında kútemen, dedi entigip.
Jigittiń oyına kelinshektiń iyesi bar aw, degen oy kelipte shıqqan joq. Bári qas qaǵımda, jigittiń erkinen tıs bolıp edi.
-Mınaday sulıw menen jasaǵan jigittiń ne ármanı bar eken, dep dawıslap aytıp jibergenin ózi sezbeyde qaldı.
Qápelimde ońı, yaki túsi ekenin ajırata almay, torı tóbelli at ústinde bul bir sáttiń ótkinshi lep ekenin ya, júreginen sol jánannıń urıp ketkenin bile almay tur.
Torı tóbelli qudıq basınan uzaqladı. Nege kelgenin, kimge kelgenin umıttı.
Kóz aldınan iynaǵashlı kelinshek ketpedi…
Yapırmay bala, jolımda sonsha qız boyın taslap turıptı, kelip-kelip birewdiń qatınına kóz salǵanım ne, onıń menen turmay, erten ushırasayıq dedim. Qatırdım, dep óziniń etin ózi jegeni menen sol kelinshekti jáne kórgisi kele berdi. Erkekke tán qushtarlıq shıǵar?! Jeligip-jeligip basılarman. Ózine-ózi aqıl aytqan jigit awıllıq keńsege qarap júrip ketti. Fanıs shıranıń jaqtısında jumıs islep otırǵan eki jigit at dúbirlisin esitip, dalaǵa juwırıp shıqtı.
-Sizdi keledi degenge keńse hújjetlerin taqlastırıp otır edik. Endi keshikti kelmeydi-aw dep pámlep edik.
-Kiyatırman! Men wádeniń adamıman. Erteń raykomda byuro boladı. Soǵan kolxoz aǵzalarıńızdıń tolıq esabın beriwińiz kerek, jan basına shaqqanda rayonǵa kelip atırǵan azıq-túliktiń ortashasın shıǵarıwım kerek. Urıstan keyingi dáwirde jumıslardıń háwij alǵanınıń jarqın dálili xalıqtıń abadanshılıǵı.
-Boladı, wákil inim! Bar maǵlıwmattı jazıp tayarlap qoydıq. Házir biz benen júrip miyman bolasız.
-Yaq aǵa! Meniń jumısım pitse eglemeń. Ele talay kelermiz.
-Siz túsliktiń jigitisiz. Shımbayda kay jerde jaylastıńız?
-Peduchiliщeniń jataqxanasınan orın berdi, házir oqıwshı joq eken. Pútkil peduchiliщede qarawıl ekewmiz.
Torı tóbelli wákil kerekli hújjetin aldı da, fanıstıń jaqtısında mórin bastırıp, jolǵa tústi.
Túnde bolsa, kelinshek aytqan shoǵır terekli awıldı bir aylanıp óteyin degen oy keldi.
Biytanıs atlı arba jol menen attı asıqtırmay, bir tegis júris penen kiyatır. Tap sol jol menen úlken jolǵa shıqsa boladı.
Jatar aldınan dógerek-dashtı bir kórip shıǵatuǵın ǵarrı atanıń názeri atlıǵa tústi. Atlı awıl tusınan ótip ketkenshe izinen qarap turǵan ǵarrı;
-Keshletip shıqqan qonaqtı daǵı. Júrisine qaraǵanda asıǵıs emestey. Topshıladı ǵarrı.
Kelinshek xojalıq ǵalma-ǵalınan qolı bosar emes. Maqsımnıń esigi jeńil emes. Kúni menen birew keldi, birew ketti. Nárenjan bolsa da suw-puw, mal-halǵa jaraydı. Arasında sozılma, sılqım awırıwı tutıp qalsa, eki-úsh kún jatıp qaladı. Sol waqıtları ornı oshırayıp, bilinip turadı.
– Áytewir tiri júrgey! Buǵan bir nárse bolsa ata-enem kótere almaydı. Barı jaqsı.
Kelinshek eki shelek suwın tındırıp, kir juwayın dep gúybeńledi. Qostaǵı qazanǵa suwın quyıp, ottı áste jaǵıp qoydı.
Ot qarańǵıda dógerekke tek jaqtı berip qoymay, ıssılıqta berdi. Muzlap qalǵan denesin otqa taplap, ısınǵanday boldı. Áweli ata-enesiniń kiyimlerin basqaǵa qospay juwıp aldı. Burınnan solay. Ata-enesin qattı húrmet etedi. Olardıń aldında artıq aspay sóylepte kórgen joq. Jaslıǵıma, tárbiyasıma, maqsımnıń xojalıǵına sińip ketti.
Shınjırma-shınjır ulama áwladınan qalǵan jalǵız Ubaydulla. Aǵayın-tuwǵanı Iranǵa ketkende nárenjan balasın kóp oyladı. «Jalǵız balamnıń denesi shólde qalar, uzaq sábbege jaramaydı, tamaǵınan ótsem, keńes xukimeti meni jey qoysın»-, dep mańlayına qayıl bolıp qalıp edi mákanda. Keńes húkimeti bunı jemedi, pallaqqa aspadı. Háwli-háremin tartıp aldı da awıldıń ooo shetine, kebir jatqan alańlıqqa qosın tiktirdi. Sonda jalǵız ulı Jandullası jeti jasar bala edi.
Shúkir aw! Topıraqtan tısqarı bolsań, báriniń ilajı bolar eken. Imarat kóterdi, baǵıw-hárem etti. Ubaydulla maqsımnıń eltisi basqa kótermedi. Ózinen úmitti úzip, usı jalǵız túyirdi úylendirip edi. Anaw-mınaw emes, appaq ayday on beske jańa ǵana qádem basqan Aydanaǵa. Hoo, ana awıldaǵı baslıqtıń qarındasına.
Baslıq yaq dey almadı. Keńes húkimetiniń kolxoz baslıǵı bolǵanı menen, qálbinde din áhline húrmeti bálent edi dá…
-Íqlas qalas degen tuwısqanım! Ne deyseń? Yaq deseń de turaman. Yaqshı deseń Alla razı bolar tuwısqanım.
Íshqı ne, kúyew ne Aydana parqına túsinbesten aǵasınıń bir awız sózin jıqpastan kete berdi.
Quw tirishilik dawam eter edi. Tańnıń atısı, kúnniń batısı. Kelim-ketim. Qazan ottan túspes, sháwgimde suw paqırlap qaynap turar…Ata-eneniń aldına shıqqan emes, bárhá kirpik tómende. Qız bolıp endi jetilisip kiyatır. Kókiregi awıra berdi, sóytse túrtiyip endi e….k bilingen eken. Beli awırıp, shoyırılıp qaldı bir kúni, ishinen shanshıw qatıp shıdatpas. Qız bolǵannıń belgileri eken aw.
Atası Ubaydulla da, enesi Ímsınay da ishlerinen awır gúrsinedi. Áljuwaz balasınıń usı kelinniń kewlin alıp júrgenine shubhalanadı, biraq tis jarıp, sırtqa shıǵarıwǵa qaymıǵadı.
Sóytip júrgendegi ǵo mınaw kórimlik.
Qosta Aydana kir juwıwın dawam eter edi, ata-enesiniń kiyiminen keyin kúyewiniń kiyimin suwǵa salar eken, selqos juwa basladı. Júregi ózine baǵınbas, álle nárseni kúsey berdi.
Íńıldap qosıq aytqanın sezbey qaldı.
Esigimniń aldı qatar salmadı,
Biziń yardıń balalıǵı qalmadı,
Balalıǵı qalmaǵanın sonnan bil,
Jurt qatarı kelip xabar almadı.
Atasınıń ádeti bar. Iyt úrse qora betten, mal-haldan xabar aladı. Kózinen ótkerip, ergeneklerdi muqıyat baylaydı.Tawıq qora, mal qora, eshki qora, hátteki qostıń esigin de dıqqattan shette qaldırmaydı. Iyt kirip keter dep qostıń támbisin basadı.
Kir juwıp atırǵan kelinniń ıńıldısı qulaǵına tal-tal esitildi.
Qızıl gúl degeniń qırman emespe,
Qız bala degeniń miyman emespe,
Ákemniń úyinde súrmegen dáwran,
Jat elge barǵanda árman emespe.

Ubaydulla ǵarrıǵa balasınıń halı ayan. “Kelinimniń mini joq, ayıp ózimde. Náreste ele gúnasız aw. Kótermedi dep kempirim qıńqıldaydı. Ol neni sezsin! Qayaqtan kóteredi. Ulım hálsiz bolsa?” Basqa oylawǵa taqatı jetpedi. Jamanı jawdıń basına! Qoy, kewlim, qoy! Eplep balama qosenet bolıp júrse bolar!
Degen menen ǵarrınıń júregi urıp ketti. Keshegi belgisiz atlınıń kelinime tanıslıǵı joqpa eken? Kelinniń kewli xáwlirip tur ǵoy. Mańlayım qurıp qalmasa bolǵanı ǵo. Qostaǵı ıńıldı dawam etti.
Ortadı, ortadı, boyım ortadı,
Sarı maydan sırqıp alǵan torqadı,
Oń jaqtaǵı qalıńlıǵı turǵanda,
Shep jaqtaǵı sallaqıǵa jortadı.
Bul nesi? Kúyewine isenimsizlik barma, ya kewli tolmay júrme eken…
Ǵarrı dóńbekship, toqsan oy torabında tańdı atırdı.
Kelinshekte uyqı joq. Baǵana ata-enesiniń táháret suwın jılıtıp bergennen oyaw. Shubatılǵan oy qıynaydı. Tań saz berip atajaq. At ústindegi jigit qıyalınan keter emes. Jası otızlar shamasında aw. Atqa qonıp otırısın ayt! Palwan deneli bolsa kerek. Biziń dógerektegi adamlarǵa uqsamaydı. Tórtkúl sháhárinen bolsa kerek, tilin sál burıp sóyleydi eken. Nede bolsa, naǵız jigit eken! Kelinshek tamsandı.
Kelinshek birden óz oyınan shorshındı. Kúyewine jalt qaradı. Eki ayaǵın bawırına alıp, tońǵanday búrisip atır.
Ashıwı keldi. Er dep er emes, jer dep jer emes. Kelinshegim eken dep bir qarap, bawırına baspasa?! Uyat dep bárine kónip kiyatırman. Jasım áyne jigirmada eken. Íshqı otına túsip kórmeppen ay. Ne nárse eken ıshqı degen?
Kelinshektiń kúndelikli tirishiligi dawam etti. Azanda erte sıyırdı sawıp aldı, sawǵan sútin sapırıp pisirdi. Mallardı padaǵa qosıw ushın kúyewi Jandullaǵa;
-Búnin keshegige qaraǵanda jaqsı uyıqladıń, aldıńǵı kúni mazań joq edi. Tura ǵoy, maldı aldıńa salıp bereyin. Úyirge qosıp kele ǵo, dese;
-Óziń aq qosıp jiberse. Dińkem bolmay tur,-deydi.
Kelinshek endi kúyewine ala kózlenip, tesireyip qaradı.
Arıq, juwas, áljuwaz, iyni bir jaqqa qıysayıńqıraǵan, saqal-murtı ósińkirep ketken.
Usı da bay bolıp! Ádira ketsin! Ya bayǵa jaramaydı, ya malǵa jaramaydı.
Qaǵınıńqırap-silkinińkirep, tırqıratıp quwıp mal-hal, qoy-eshkini awıldıń padasına qostı. Qolında shıbıǵı. Kele sala sút qazannıń qasındaǵı kishkene qazanǵa ata-enesiniń jarmasın tayarladı. Qara qumandı qozǵa qalap, paqırlatıp, shayın qaynattı. Daladaǵı sıpaǵa dasturxan jaydı.
Ishin jaylaǵan tútin alısıwdı dawam etpekte.
Ene ańlamadı da, atası kelinniń basqan adımın qalt jibermey otır. Kelinniń ayaq alısında ózgeris bar ekenin baǵana qoy-eshkini shırpıldatıp urǵanında seze qoydı.
“Biziń lámser búgin de waqtılı tura almadı aw, jaramadı balam, jaramadı.
Kelinnen ayrılıp qalmasaq bolar edi. Bir Biypatpanıń tuqımı bul. Áńgime biziń jalǵızda bolıp tur aw.”
Atası suwıtıp, shay ishiwin dawam etti. Elti bolsa, ekewine jaltaq, erinen aldın gáp baslawǵa xáddi sıymay otır. Tártip solay.
Shay-xalqastan keyin ǵarrı háwizge taza suw jiberiw ushın arnanıń toǵırtqasın ashıwǵa ketti. Xáwizde órshitilgen balıq bar. Balıqsız bolmaydı. Háwizde balıq baǵıw ańsat emes. Tez-tez taza suw ashıp, góne suwdı qashırıw kerek. Mayda balıqlar qashırǵanda ketip qalmaw ushın tor saladı, bolmasa, balıqtan ayrılıp qaladı. Kúnine bir-eki márte mákke, sulı shashıp azıqlandıradı. Mine ǵarrıǵa gúybeńlep kúnde jumıs tabıladı.
Keshegi jalǵız atlı usı joldan ótkeni ǵarrınıń jáne yadına túsirip, mazasın aldı. Bul awılǵa nege qayrıldı, úlken jolǵa tuwrılap shıqqanda bolmaspa edi? Kimde sharwası bar edi? Oy túbine jete almaǵan ǵarrı azan menen tońırtqanı ashıw ushın muzday suwǵa tústi, denesi, júregi qısqannan, suwıq suwdı da ańlar emes. Háwirin suwıq suw basqanday.
Kempiri de qurı otırmay, búgin qayaqtaǵı jabaǵı júnlerdi shıǵarıp, tútiwge kiristi.
Kempir ǵarrısınıń dım úndemegenin masıl ulınıń búginde jatqanına ,waqtında turmaǵanına qapa boldı aw dep túsindi.
Kelin, ata, ene bir-birin ańlıǵanday lám-mim demedi. «Nede bolsa, atam-enem aman bolǵay! Allataalam durıs joldı siltegeyseń» deydi kelin. «Jalǵızımnıń óskenin-óngenin kórgeymen», deydi ene. «Kelinimdi Alla kópsinbesin. Ana balanı súyrep júrgendey, buǵan aqıl-es, sabır-taqat bergey!»,-dep ǵarrınıń eki qolı jaǵasında.
Keshke taman kelin qolına iynaǵashın alıp, ya júrerin, ya qaların bilmey oylandı, aqırı eki shelekti qıstırdı da qudıqqa qarap jol aldı. Qudıqtıń basında jalǵız atlı kútip tur edi…
Suwǵa ketken kelinniń kele qoymaǵanın ǵarrı da, kempir de sezdi, ǵarrı jampańlap qudıq basına júgirdi. Suwı joq eki shelek qańtarılıp tur edi. Iynaǵash iyesin kútkendey jerde búgilip jatır edi… Sorlı ǵarrı sorına sorpa tógilgenin seze ǵoydı. Tek eh dewge kúshi jetti, qattı-qayırım bir sóz aytıp qoyıwdan ózin tıydı…

Epilog

Shoraxanlı qayshılı urıwınıń jigiti sol dáwirdiń naǵız azamatı edi.Urısta qan keshken jigit, paraxatshılıqta óz baxtın usılayınsha taptı. Olar bir-birine hár demde ashıq bolıp kóp jıl jasadı, biraq Alla taalam olardı bir tırnaqqa zar etti…

Oralxan Saparova,

Qaraqalpaqstan xabar agentligi