Insan qádiri ushın

Awırı jeńil, múshkili ańsat bolǵan insanlardıń qálbinde minnetdarshılıq sezimi tamır jaydı
Adamlardı ne birlestiredi? Ideya, maqset, máp, ótmish, qádiriyatlar hám taǵı basqa. Bulardıń hámmesi bar gáp. Biraq men basqa mısal keltirmekshimen. Aytayıq, burın tanıs bolmaǵan eki adam birgelikte ter tógip miynet etip, biri birinshi gerbishti, ekinshisi ekinshi gerbishti qoyıp imarat qursa yamasa biri nál egip, ekinshisi túbine suw quyıp baǵ jaratsa; biri sharshaǵanda ekinshisi qol sozsa, biri shóllegende ekinshisi suw berse, diywallar biyiklesip, baǵlar miywege kirgen sayın miynetiniń óniminen ekewi birge quwansa, zawıqlansa, birin-biri bawırına basıp qutlıqlasa, olardı ne birlestirgen boladı?
Awa, adamlardı miynet, dóretiwshilik te birlestiredi. Bunıń turmıstaǵı dálilin kórmekshi bolsańız, Qaraqalpaqstanǵa keliń. Sebebi házir Qaraqalpaq diyarı dóretiwshilik maydanına aylanǵan. Ol jerde tashkentli, ferǵanalı, samarqandlı yamasa qashqadáryalı jerleslerimiz mektepler, baqshalar, medicina mákemeleri, kitapxanalar, turaq jaylar qurmaqta. Jergilikli xalıq penen birlesip, kóshe hám máhállelerdi abat etpekte. Adamlardıń kewline nur hám erteńine isenim alıp kirip atır.
Úsh jıl burın
Mámleketimiz basshısı 2022-jıl 23-24-fevral kúnleri Qaraqalpaqstan Respublikasına saparı waqtında bir iygilikli baslamanı alǵa qoyǵan edi. Úlken rejeler, maqsetler, úlken qarjı dárekleri menen birge, Ózbekstandaǵı 13 aymaq hákimleri hám isbilermenlerin alıp kelip, Aralboyı aymaǵın birgelikte rawajlandırıw maqsetinde hár bir wálayatqa Qaraqalpaqstannıń bir rayonın biriktirgen edi. Sol waqıtta Tashkent qalası hám wálayatlar hákimleri ózine biriktirilgen aymaqlarda isleytuǵın jumısları boyınsha prezentaciyalar ótkergen edi. Mámleketimiz basshısı bunıń sebebi hám áhmiyetin túsindirip:
– Aralboyında jaǵday jaman dep kópshilik aytadı. Biraq hámme de bul jerge kelip kórmegen. Araldıń hawasınan dem alıwı, sharayattı kórip, ádil baha beriwi ushın bul jerge pútkil respublikadan basshılardı jiberdim. Qaraqalpaqstannıń rawajlanıwına úlken qarjı qaratamız, – dep atap ótken edi.
Qaraqalpaqstanda kópshilik pútkil mámlekettiń itibarı, potencialı, qarjısı olarǵa qaratılıp atırǵanınan quwanıshlı bolsa da, bul isten qanday nátiyje kútilip atırǵanın túsinip jetpegenler de bar edi. Awa, insan ruwxıylıǵı sonday. Ásirese, reformalar boyınsha adamlar ózgerislerdi óz turmısında kórip, sezbegenshe isenbeydi.
Biriktirilgen aymaqlar jalpılamay hám jedellik penen Prezidentimizdiń tapsırmasın orınlawǵa kirisip ketti. Wálayat hákimleri, juwapkerler, isbilermenler, hátteki qurılısshılar ózine biriktirilgen rayonlarǵa kóship keldi, desek asıra aytqan bolmaymız. Kóp ótpey, Qaraqalpaqstandaǵı ǵalaba xabar quralları, sociallıq tarmaqlarda wálayatlar tárepinen fabrika, mektep, baqsha, kitapxana hám basqa da sociallıq obektler qurılıp paydalanıwǵa tapsırılıp atırǵanı haqqında xabarlar tarqala basladı. Hátteki, toylar, ilajlarda “bereket tapsın” degen minnetdarshılıqlar aytılatuǵın boldı. Kámbaǵal, sociallıq járdemge mútáj, turaq jayı jaramsız jaǵdayǵa kelip qalǵan shańaraqlarǵa turaq jaylar qurılıp, tóbesi jawılıp berilip atırǵanı bolsa úmitsiz kewillerde isenim oyatqan. Qalalar, máhálleler, awıllar, awıllardaǵı ózgerisler, dóretiwshilik jumısları, abatlıq adamlardıń qálbine kóshti.
Mehir baǵıshlaǵan qarar
Bizińshe, mámleketimiz hám húkimetimiz tariyxında aldın bunday qarar qabıl etilmegen. Bul jerde Ministrler Kabinetiniń 2023-jıl 2-fevraldaǵı “Qaraqalpaqstan Respublikasında xalıq ushın múnásip turmıs sharayatların jaratıw hám máhálleler infrastrukturasın bunnan bılay da jaqsılaw ilajları haqqında”ǵı qararın názerde tutıp atırman. Bul qarar Prezidentimizdiń 2022-jıl 1-noyabrdegi “Aralboyı regionın turaqlı rawajlandırıw boyınsha jumıslardıń nátiyjeliligin arttırıw ilajları haqqında”ǵı pármanına tiykarlanıp, Qaraqalpaqstanda ótkerilgen úyreniwler nátiyjesinde anıqlanǵan sharayatı awır shańaraqlar hám puqaralardı qollap-quwatlaw jáne awıl hám máhállelerdiń infrastrukturasın rawajlandırıw maqsetinde shıǵarılǵan.
Qararda Qaraqalpaqstannıń Nókis qalası hám Bozataw, Qaraózek, Kegeyli, Qońırat, Qanlıkól, Moynaq, Nókis, Taqıyatas, Taxtakópir, Xojeli, Shımbay, Shomanay rayonları wálayatlar hám Tashkent qalası hákimliklerine biriktirilgeni óz kórinisin tapqan.
Sonday-aq, qarar tiykarında aymaqtaǵı turmıs sharayatı awır 21 mıńnan aslam shańaraqtıń jaylarınıń tóbesin shiferlaw hám jasaw ushın jaramsız, awır jaǵdaydaǵı 709 shańaraqtı qaytadan qurıw jáne 2000 kilometr topıraq jolǵa qum-щeben tósew belgilengen.
Tórtkúl, Beruniy, Ellikqala hám Ámiwdárya rayonlarındaǵı turaq jaylardı ońlawǵa mámleketlik byudjet esabınan 112,3 milliard sum, qalǵan qala hám rayonlardaǵı turaq jaylardı ońlawǵa Qaraqalpaqstan Respublikası, Tashkent qalası hám wálayatlar hákimlikleriniń jergilikli byudjeti esabınan 231,6 milliard sum, 4 rayonda 2000 kilometr ishki jollarǵa qum-щeben tósew jumısları ushın Ministrler Kabinetiniń rezerv fondı esabınan 20 milliard sum ajıratılǵan.
Dóretiwshilik hám doslıq maydanı
Búgin Kegeyli rayonına barsańız ándijanlılar qurǵan fabrika, Nókis rayonında samarqandlılar qurǵan meshit yamasa kitapxana, Moynaqta Tashkent wálayatı miynetkeshleri tárepinen qurılǵan “Doslıq baǵı”, mektep, sport maydanshası, dep kórsetedi adamlar.
Haqıyqatında da, samarqandlılar tárepinen Nókis rayonındaǵı 6,5 gektar maydanda qurılǵan “Eslew maydanı”, “Imam Iyshan” meshiti, 90 orınlıq Urgut miymanxanası, iri sawda kompleksin óz ishine alǵan “Diyqan bazarı”, máhálle gúzarı hám bir qatar jańa imaratlar paydalanıwǵa tapsırıldı.
Gastronomiyalıq turizmdi rawajlandırıw maqsetinde rayon orayında “Samarqand osh” orayı ashıldı. Nókis rayonı oraylıq emlewxanasına tez medicinalıq járdem kórsetiwdiń sapasın jaqsılaw maqsetinde wálayattıń jergilikli byudjeti qarjıları esabınan 3 “Damas” markalı tez medicinalıq járdem kórsetiw mashinası hám medicinalıq ásbap-úskeneler alıp berildi.
Ásirese, Aqmanǵıt posyolkasında máhálle gúzarınıń paydalanıwǵa tapsırılıwı xalıq ushın haqıyqıy sawǵa boldı. Eki qabatlı zamanagóy imarattıń birinshi qabatında posyolkalıq puqaralar jıyını, ekinshi qabatta derlik 73 mıń kitap fondına iye rayonlıq málimleme-kitapxana orayı jaylasqanı xalıqqa, ásirese, kitapqumar jaslarǵa qolaylıq jarattı.
Moynaq rayonındaǵı búgingi ózgeris hám jańalanıwlarda bolsa Tashkent wálayatınıń úlesi úlken. Sonıń ishinde, “Doslıq” mákan puqaralar jıyını hám Hákim ata Sulayman Baqırǵaniy zıyarat kompleksinde kitapxanalar shólkemlestirilgeni, rayonlıq medicina birlespesi tez járdem bólimi ushın zamanagóy imarat qurılǵanı, “Úshsay” awıl puqaralar jıyınındaǵı “Toqpaq ata” elatlı punktindegi 4-mektep filialı hám 5-mektep ushın jańa sport zalı hám asxana imaratı qurılǵanı, Qızıljar awılında konteyner ornatılıp, gózzallıq salonı hám tigiw cexı ashılǵanı, kámbaǵal shańaraqlardıń tozıwı jetken 142 jaydı jańadan qurıw jumısları dawam etip atırǵanın kóriw múmkin.
Kegeyli rayonı Ándijan wálayatına biriktirilgen. Ándijanlı isbilermen tárepinen rayonnıń Aqtuba awılında 2022-jılı dekabrde paydalanıwǵa tapsırılǵan, trikotaj ónimlerin islep shıǵarıw kárxanasında búgin 130 adam jumıs penen támiyinlengen. Olardan 110 ı hayal-qızlar. 80 hayal-qız Ándijan wálayatına barıp, kásip-óner sırların úyrenip keldi. Kárxanada kúnine 1500 tayar ónim islep shıǵarıladı. 2024-jılı ónimlerdi eksport etiw boyınsha rossiyalı birge islesiwshiler menen shártnama dúzilgeni jumısshılardıń da qızıǵıwshılıǵın arttırdı.
Shomanay rayonı Xorezm wálayatına biriktirilgen. Qońsılar tárepinen de aymaqtı rawajlandırıw boyınsha birgelikte islep shıǵılǵan “jol kartası” tiykarında bir qatar joybarlar ámelge asırıla baslandı. Sonıń ishinde, 2022-jılı 1,6 milliard sum esabınan “Birleshik” awıl puqaralar jıyını aymaǵında jańadan 50 orınlıq mektepke shekemgi bilimlendiriw shólkeminiń imaratı qurılıp, paydalanıwǵa tapsırıldı. Awılda bul mektepke shekemgi bilimlendiriw shólkeminiń jumıs baslawı nátiyjesinde balalardı baqshaǵa qamtıp alıw 45 procentten 90 procentke jetti.
Xalıqtıń turmıs sharayatın jaqsılaw maqsetinde xorezmliler 349 turaq jayda qurılıs-ońlaw jumısların orınladı. Sonıń ishinde, 329 turaq jaydıń tóbesi jabıldı, 20 sı jańadan qurıldı.
Aqjap máhállesinde jasawshı ekinshi topar mayıbı Bahadır Allambergenov, Monshaqlı máhállesinde jalǵız jasawshı Jalǵas Elmuratov jańa úy qurıp berilgeninen minnetdar bolsa, Naǵima Ubaydullaeva (Monshaqlı máhállesi), Qalbay Seytov (Mádeniyat máhállesi) úyiniń tóbesi shiferlanıp, bir múshkili jeńil bolǵanınan quwanıshlı.
Mámleketimiz basshısınıń sózi menen aytqanda, “Qaraqalpaqstannıń Shveycariyası” bolǵan Bozataw rayonı Ferǵana wálayatı hákimligine biriktirilgen edi. Ótken dáwirde bul rayonda da kóplegen joybarlar ámelge asırıldı. Bir qatar obektler xalıqqa xızmet etpekte. Ásirese, jerdiń ónimdarlıǵın arttırıw, jabayı toǵaylar átirapında jańa jer ózlestiriw, suw tamtarıslıǵı mashqalasın saplastırıw máselelerine itibar qaratıldı.
Suw Bozataw ushın ómir-ólim máselesi. Ferǵana wálayatınıń jergilikli byudjeti esabınan suw alıp kelindi. Bunıń ushın on jıllar dawamında paydalanılmay jatırǵan salmalar tazalandı.
Ferǵanalılar onnan aslam sociallıq obektti paydalanıwǵa tapsırdı. Máselen, “Qusxanataw” APJ aymaǵında Ferǵana wálayatı hákimliginiń qarjısı esabınan 9-mektepke shekemgi bilimlendiriw shólkemi hám 5-mektepte kapital rekonstrukciya jumısları orınlandı. Búgin awıl balaları ushın barlıq qolaylı sharayat jaratılǵan.
Prezidentimizdiń usı bir baslaması arqalı qala hám rayonlarda keń kólemli qurılıs-abadanlastırıw jumısları orınlandı. Máhálleler, awıllardıń kelbeti ózgerdi, jańa isbilermenlik subektleri jumısın basladı. Investiciyalar kirip keldi, adamlar jumıslı boldı, turmısı ózgerdi… Joqarıda olardan tek ayırımların mısal retinde keltirdik.
Maqalanı adamlardı ne birlestiriwi haqqındaǵı soraw menen biykarǵa baslamadıq. Eń áhmiyetlisi, Aralboyı tek ǵana dóretiwshilik emes, al doslıq hám awızbirshilik, óz-ara miyrim-shápáát orayına aylandı. Dostıń járdemi menen awırı jeńil, múshkili ańsat bolǵan insanlardıń qálbinde minnetdarshılıq sezimi tamır jaydı. Birgelikte ótkerilip atırǵan toy-mereke, bayram saltanatları ózbek hám qaraqalpaq xalıqların jáne de birlestirdi, tuwısqanlıq baylanısların jáne de bekkemledi. Qaraqalpaqstanlılardıń basqa wálayatlarǵa, wálayatlılardıń bolsa Qaraqalpaqstanǵa barıp-keliwi shólkemlestirildi. Bul tájiriybe almasıw menen bir qatarda kewillerdi jaqınlastırdı, maqsetlerdi birlestirdi. Qullası, bir-birine qan-tuwısqan, quda-qudaǵay bolıp ketken ózbek hám qaraqalpaq xalıqlarınıń barıs-kelisi jáne de keńeydi.
Búgin bolsa awızbirshilik penen jaratılǵan materiallıq baylıqlarǵa eki xalıq arasındaǵı awızbirshilik, doslıq hám miyrim-shápáát sıyaqlı ruwxıy baylıqlar jáne de kórkemlik, jańasha mazmun-mánis baǵıshlap tur.
Dáwletliniń qonaǵı qos keledi
Negizinde, maqalanı usı jerde juwmaqlap atırǵan edim. Biraq qaraqalpaqstanlılardıń IV Tashkent xalıqaralıq investiciyalıq forumınan keyingi quwanısh hám tolqınlanıwı, sociallıq tarmaqlar arqalı ashıqtan-ashıq bildirilip atırǵan qanaatlanıwshılıq, minnetdarshılıq temanı jańa kózqarasta dawam ettiriwge iytermeledi.
Haqıyqatında da, jaqında bolıp ótken IV Tashkent xalıqaralıq investiciyalıq forumında da aymaqtı rawajlandırıw máselesine jáne bir márte itibar qaratıldı. “Boston Consulting Group” kompaniyası menen birgelikte Qaraqalpaqstandı 2035-jılǵa shekem rawajlandırıw boyınsha uzaq múddetli strategiya islep shıǵılǵanı málim etildi.
Forum sheńberinde ótkerilgen “Qaraqalpaqstannıń ekonomikalıq rawajlanıw strategiyası: házirgi jaǵday, ósiw baǵdarları hám keleshektegi imkaniyatlar” temasındaǵı panel sessiyasında aymaqtıń ekonomikalıq, investiciyalıq potencialı, tiykarǵı baǵdarlar hám sırt el investorları ushın jaratılıp atırǵan qolaylı sharayatlar haqqında tolıq maǵlıwmat berildi.
– Bul sessiya Qaraqalpaqstandı sociallıq-ekonomikalıq rawajlandırıw, aymaqqa sırt el investorların tartıwǵa qaratılǵan, – deydi qaraqalpaqstanlı jas isbilermen, “Biogumus” fermer xojalıǵınıń baslıǵı Sherzod Niyazimbetov. – Biz awıl xojalıǵınıń wákilimiz. Búgingi kúnde pomidor jetistiremiz hám Italiya, Franciya, Germaniyaǵa eksport etemiz. Ónimimiz dúnya bazarında básekige shıdamlı. Erisip atırǵan jetiskenliklerimizdiń barlıǵı jas isbilermenlerge qaratılıp atırǵan itibardıń jemisi bolıp esaplanadı. Bizge jer ajıratıw, jeńilletilgen kredit, salıq jeńillikleri hám logistika máselelerinde berilip atırǵan imkaniyatlar jumısımızdı bunnan bılay da rawajlandırıw hám keńeytiwge xızmet etpekte. Búgin xojalıǵımızda 200 den aslam adam jumıs penen támiyinlengen. Olardıń kópshiligi Nókis rayonında jasaytuǵın hayal-qızlar bolıp esaplanadı. Bul ilaj sırt elli sheriklerimizdiń qatarın bunnan bılay da keńeytiwde úlken áhmiyetke iye, álbette.
Forum sheńberinde farmacevtika, turizm, sanaat hám qayta islew, qurılıs, bilimlendiriw, agrosanaat hám ekologiya tarawlarında bir qatar iri investiciyalıq joybarlar boyınsha kelisimlerge erisildi.
Álbette, bulardıń barlıǵı Qaraqalpaqstannıń investiciyalıq tartımlılıǵın arttırıw, ekonomikanı diversifikaciyalaw hám sırt el investiciyaların tartıwda áhmiyetli qádem bolıp xızmet etedi. Bul arqalı regionda jańa jumıs orınları jaratıladı, óndirislik quwatlıqlar keńeyedi hám dúnya bazarlarında básekige shıdamlı ónimler jetistiriliwi támiyinlenedi.
Bul ele hámmesi emes. Gáp sonda, forum mazmun-mánisi jaǵınan Qaraqalpaqstanda da dawam etti. Nókis qalasındaǵı “Aq qus” kompleksinde Ózbekstan Respublikası Awıl xojalıǵı ministrligi, Jáhán banki hám Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı menen birgelikte “Ózbekstanda klimat ózgeriwi sharayatında aqıllı awıl xojalıǵı” temasında seminar-trening bolıp ótti. Ilajda ministrlik sistemasındaǵı joqarı bilimlendiriw hám ilimiy-izertlew mákemeleriniń basshıları, Jáhán bankiniń wákilleri, xalıqaralıq birge islesiwshi shólkemler hám sırt elli ekspertler qatnastı.
IV Tashkent xalıqaralıq investiciya forumı sheńberinde ótkerilgen sessiyada investorlar Qaraqalpaqstanǵa kelip, Aralboyınıń úlken potencialı menen tanısıw hám keń imkaniyatlar kólemin bahalawǵa mirát etilgen edi. Usı forumnıń úzliksiz dawamı sıpatında shólkemlestirilgen ilajda xalıqaralıq tájiriybeler tiykarında Ózbekstanda agrar hám azıq-awqat tarawında klimat ózgeriwiniń unamsız aqıbetlerin jumsartıw, oǵan sáykes aqıllı awıl xojalıǵı ámeliyatın qollanıw, Aralboyı regionında qolaylı agroekosistemanı jaratıw hám bul baǵdardaǵı óz-ara birge islesiw baylanısların bunnan bılay da rawajlandırıw máseleleri dodalandı.
Ilaj sheńberinde miymanlar Nókis qalasındaǵı “Qoraqalpoq basaltwool” kárxanası, sonday-aq, I.Savickiy atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik kórkem óner muzeyinde bolıp, respublikanıń sanaat, turizm baǵdarlarındaǵı imkaniyatları menen tanıstı. Qatnasıwshılar ushın Moynaq – Aral teńiziniń qurıǵan aymaǵı hám Aral teńizi tariyxı muzeyine sayaxat shólkemlestirildi.
Qaraqalpaqlarda “Dáwletliniń qonaǵı qos keledi” degen naqıl bar. Ózbekstan, pútkil wálayatlar usı aymaqtıń rawajlanıwı ushın gúresip atırǵan bir waqıtta potenciallı sırt elli investorlar da usı jerge baǵdarlanbaqta. Álbette, forumda atap ótilgenindey, Qaraqalpaqstanǵa kirgizilip atırǵan investiciya jańa jumıs orınların ashıw, jergilikli isbilermenlerdi qollap-quwatlaw, jaslardıń keleshegin jáne de jaqsılawǵa xızmet etedi.
Rası, adamlar ótken jılı Qaraqalpaqstan ushın shın mánisinde bereketli hám tariyxıy waqıyalarǵa bay dáwir bolǵanın elege shekem tán aladı. Sebebi jıl dawamında bir qatar iri joybarlar, jańa sanaat kárxanaları, turizm orayları, energetika quwatlıqları, málimleme texnologiyaları parki iske qosıldı. Ámiwdárya ústinen Qaraqalpaqstandı Xorezm menen baylanıstıratuǵın uzınlıǵı 423 metr bolǵan jańa avtomobil hám temir jol kópiri paydalanıwǵa tapsırıldı. Bul jańalanıwlar xalqımızda sheksiz quwanısh, maqtanısh sezimlerin oyattı.
Bunnan tısqarı, Taxtakópir rayonındaǵı Qaratereń kóli boyında jańa etno-turistlik kompleks qurıldı. Nókis qalasındaǵı “Aq quw” kompleksinde diametri 42, biyikligi 22 metrdi quraytuǵın qaraqalpaq milliy otawı tiklenip, Ginnestiń rekordlar kitabına kirgizildi. Qońırat – Beynew avtomobil jolınıń jańadan qurılǵan 240 kilometr bólegi paydalanıwǵa tapsırıldı. Shınında da, Qaraqalpaqstanda keyingi jıllarda boy kórsetken bunday ózgerisler, adamlarımızdıń turmısına jańasha mazmun, abadanlıq, kewillerine quwanısh hám shúkirshilik, erteńgi kúnge isenim alıp kirgen tariyxıy jańalanıwlardıń dizimin jáne uzaq dawam ettiriw múmkin. Tiykarǵısı, bul jerde baslanǵan jańa rawajlanıw qádemleri, Araldıń qurıǵan ultanında kún sayın boy sozıp, shólistanlıqtı bostanǵa aylandırıp atırǵan jasıl álem qaraqalpaqstanlılardıń turmıs tárizine, oy-pikirine kóship, kúsh-ǵayratı, isbilermenlik ruwxına azıq bermekte.
2025-jıldıń birinshi yarımında erisilip atırǵan onnan kem bolmaǵan nátiyjeler bolsa úlken-kishi, bárinen burın, shúkirshilik penen jasawǵa, sharayatlar, imkaniyatlar, barlıq-barlıq jemislerdiń qádirine jetiwge shaqırmaqta.

Nazira MATYaQUBOVA,
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatı,
Ózbekstanda xızmet kórsetken jurnalist
Qaraqalpaqstan xabar agentligi