Gender teńligi – bul jámiyette hayal-qızlar hám er adamlardıń teń huqıq, imkaniyat hám juwapkershiliklerge iye bolıwı degeni. Bul princip tek ǵana nızamshılıq jaqtan emes, al turmıstıń barlıq tarawlarında, yaǵnıy bilimlendiriw, miynet bazarı, siyasiy belsendilik hám shańaraqlıq qatnasıqlarda da teńdey imkaniyatlardı támiyinlewdi názerde tutadı.

Gender teńligi támiyinlengen jámiyetler ádalatlı, inklyuziv hám turaqlı rawajlanıwǵa erisedi. Sonlıqtan, búgingi global processlerde gender teńligi tek ǵana sociallıq mashqala emes, al ekonomikalıq ósiw hám insan kapitalın rawajlandırıwdıń tiykarǵı faktorı sıpatında qaralmaqta.
Xosh, Jáhán sawda shólkemi ushın gender teńligi boyınsha óz aldına májbúriy talaplar hám qaǵıydalar bar ma?
– Házirgi waqıtta Jáhán sawda shólkemi (JSSh) ushın gender teńligi boyınsha ayrıqsha májbúriy talaplar hám qaǵıydalar joq. Biraq shólkem bir qatar xalıqaralıq baslamalardı qollap-quwatlap, vendorlar arasında teńlikti bekkemlewge járdem berip kelmekte.
Usınday áhmiyetli baslamalardan biri – Buenos-Ayres deklaraciyası bolıp, oǵan 120 dan aslam mámleket qosılǵan. Bul deklaraciya májbúriy hújjet esaplanbaǵan bolsa da, ol hayal-qızlardıń imkaniyatların keńeytiw, atap aytqanda, olardıń xalıqaralıq sawdaǵa qatnasıwı arqalı olardı qollap-quwatlawǵa qaratılǵan. Deklaraciya sheńberinde mámleketler maǵlıwmatlardı jıynaw hám tájiriybe almasıw minnetlemelerin alǵan.
Sonday-aq, JSShnıń «Aid for Trade» baǵdarlaması rawajlanıp atırǵan mámleketlerge texnikalıq járdem kórsetiwde gender máselelerin inabatqa aladı. Ásirese, bul baǵdarlama hayal isbilermenlerdi qollap-quwatlaw hám olardıń sanlı texnologiyalar bazarına shıǵıw imkaniyatların arttırıwda ayrıqsha áhmiyetke iye.
JSSh sheńberinde gender teńligi máseleleri tiyisli profil komitetlerinde dodalanadı. Olarda mámleketler milliy ámeliyatlar, sonday-aq, hayal-qızlar sawdada ushırasıp atırǵan tosqınlıqlar haqqında pikir alısadı. Bunnan tısqarı, JSSh gender teńligin eki tárepleme kelisimler arqalı qollap-quwatlaydı. Máselen, Kanada hám CHili arasında dúzilgen kelisim hayal-qızlar huqıqları hám imkaniyatların qollap-quwatlaw baǵdarındaǵı óz aldına baplardı óz ishine alǵan.
Sonı ayrıqsha atap ótiw kerek, JSSh normativlik-huqıqıy bazasında tikkeley minnetlemeler názerde tutılmaǵan bolsa da, shólkem hayal-qızlardıń huqıqların bekkemlew hám erler jáne hayal-qızlar arasında teńlikti támiyinlew baǵdarında jedel háreket etpekte.
Ózbekstanda bolsa gender teńligin támiyinlew baǵdarında sońǵı jıllarda isenimli qádemler taslandı. 2019-jılı «Hayal-qızlar hám er adamlar ushın teńdey huqıq hám imkaniyatlar kepillikleri haqqında»ǵı hám «Hayal-qızlardı kúsh kórsetiw hám zorlıqtan qorǵaw haqqında»ǵı nızamlar qabıl etilip, bul tarawdaǵı mámleketlik siyasattıń huqıqıy tiykarı jaratıldı.
Házirgi waqıtta usı nızamlar tiykarında ministrlikler hám uyımlarda gender ekspertizası ótkerilmekte. Atap aytqanda, Ádillik ministrligi tárepinen barlıq mámleketlik uyımlar ushın gender ekspertizası boyınsha metodikalıq qollanba islep shıǵılǵan. Sonday-aq, 300 den aslam hújjetti qayta kórip shıǵıw rejelestirilgen.
Áhmiyetlisi, ekspertiza tek ǵana jańa joybarlar menen sheklenip qalmay, al ámeldegi hújjetlerdegi diskriminaciyalıq normalardı anıqlaw hám saplastırıwdı da názerde tutadı. Nızamshılıqqa «gender auditi» túsinigi kirgizilip, mámleketlik uyımlar hám shólkemlerde erler hám hayal-qızlar ushın teńdey imkaniyatlar, kadrlar siyasatı, miynet sharayatları qalay támiyinlenip atırǵanı bahalanbaqta.
Bul nızamshılıqtı jetilistiriwde áhmiyetli qádem bolıp, onıń nátiyjesi xalıqaralıq reytinglerde de sáwlelenbekte. Máselen, Jáhán bankiniń 2024-jılǵı «Hayal-qızlar, biznes hám nızam» indeksinde Ózbekstan 11,9 ballǵa ósiwge eristi. Bul bolsa mámlekette ámelge asırılıp atırǵan háreketler nátiyje berip atırǵanın kórsetedi.
Juwmaq ornında sonı atap ótiwdi qáler edim, Saudiya Arabstanınıń Ózbekstandaǵı «ACWA Power» kompaniyası da usınday áhmiyetli baslama menen shıqpaqta. Dástúriy túrde ótkerilip kiyatırǵan «Sanlı energetika dáwirinde hayal-qızlar jetekshiligi: huqıqıy, biznes hám insanıylıq perspektivalar» atamasındaǵı ilajlarda mámleketimizdegi belsendi hám intaker hayal-qızlardı jámlew quwanıshlı jaǵday. Bunday sóylesiwler dawamında mashqalalarǵa sheshim tabıw, jańa usınıs hám ideyalardı alǵa qoyıw imkaniyatı jaratıladı.

ÓzAnıń xabarshısı Nasiba Ziyodullaeva jazıp aldı.