Prezidentimizdiń «Málimleme texnologiyaları járdeminde júz beriletuǵın jınayatlarǵa qarsı gúresiw jumısın bunnan bılay da kúsheytiwge qaratılǵan ilajlar haqqında»ǵı qararınıń áhmiyeti haqqında Huqıqtı qorǵaw akademiyası baslıǵınıń birinshi orınbasarı Evgeniy Kolenko múnásibet bildirdi:

– Sanlı texnologiyalar jedel rawajlanıwı menen málimleme sistemaları jámiyetlik turmıstıń barlıq tarawlarına kirip keldi. Bul xalıqtıń áhmiyetli xızmetlerden keńnen paydalanıwına hám olardıń sapası menen jedelliginiń artıwına sharayat jarattı. Áhmiyetlisi, bul ashıq-aydınlıqtı támiyinlew, hár qıylı byurokratiyalıq tosqınlıqlardı saplastırıw hám korrupciya dárejesin azaytıw imkaniyatın berdi.
Biraq sanlastırıwdıń abzallıqları menen birge, qáwip-qáterleri de bar ekeni sır emes. Kiberjınayatlar sanınıń ósiwi menen birge, olardıń quramalasıp baratırǵanı baqlanbaqta. Bul jınayatlardı islew usılları barǵan sayın quramalasıp barmaqta. Fishing hújimleri, viruslar, jalǵan qońırawlar, shaxs(drop)lardan paydalanıw sxemalarına shekem, tólem sistemaların buzıw hám jeke maǵlıwmatlardı urlawǵa shekemgi jınayatlar usılar qatarına kiredi.
Bunday sharayatta kiber qáwip-qáterlerge qarsı gúresiwdegi barlıq qatnaslardı túp-tiykarınan modernizaciyalawǵa talap kúsheyiwi tábiyǵıy jaǵday. Nızamshılıq, texnikalıq baza, tásir kórsetiw hám kadrlar tayarlaw mexanizmleri jaǵdayǵa qarap turaqlı jetilistiriliwi kerek.
Mámleketimiz basshısınıń jańa qararı áne, usıǵan qaratılǵan. Bul hújjet málimleme texnologiyalarınan paydalanǵan halda islenetuǵın jınayatlarǵa qarsı gúresiw tarawında birden-bir hám maqsetli mámleketlik siyasattı qáliplestiriwde áhmiyetli qádem boldı.
Korrupciyaǵa qarsı gúresiw milliy keńesiniń keńeytilgen májilisinde belgilengen tapsırmalardıń orınlanıwı sheńberindegi bul qarar Ózbekstanda kiberjınayatlardıń aldın alıw hám anıqlawǵa baylanıslı ilajlardı hár tárepleme kúsheytiwge qaratılǵan keń kólemli strategiyalıq baslama bolıp esaplanadı. Onda bul túrdegi qáwip-qáterlerge qarsı gúresiwdiń shólkemlestiriwshilik hám huqıqıy tárepleri qamtıp alınǵan.
Bul qarar sanlı qáwip-qáterlerdiń jedel ósiwi sharayatında áhmiyetli hám óz waqtında qabıl etilgen hújjet boldı. Qararda tek ǵana ilajlar keltirilip ǵana qalmastan, al kiberjınayashılıqqa qarsı gúresiw boyınsha nátiyjeli sistemanı jaratıwǵa bolǵan bir tutas kózqaras usınıs etilgen. Onda nızamshılıq tártipke salıw hám texnikalıq sheshimlerden baslap, profilaktikalıq ilajlar, uyımlararalıq hám xalıqaralıq birge islesiwge shekemgi áhmiyetli baǵdarlar qamtıp alınǵan.
Qararda sanlı tarawdaǵı kiberhújimlerden qorǵawdı támiyinleytuǵın bekkem huqıqıy tiykardı jaratıwǵa itibar qaratılǵanı ayrıqsha áhmiyetke iye. Onda huqıq qorǵaw uyımları hám qarjı shólkemlerinen baslap, telekommunikaciya kompaniyaları hám puqaralar, ulıwma, barlıq qatnasıwshılardıń roli hám juwapkershiligi belgilendi.
Hújjettegi qaǵıydalardı ámelge asırıw nátiyjesinde Ózbekstanda kiber qáwip-qáterlerge qarsı gúresiw sezilerli dárejede jaqsılanadı. Sebebi, tarawdıń modernizaciyalanıwı qáwipsiz sanlı ortalıqtı qáliplestiriw imkaniyatın beredi. Xalıqtıń zamanagóy texnologiyalarǵa bolǵan isenimin hám málimleme qáwipsizligi tarawında mámleketimizdiń xalıqaralıq abırayın arttıradı.
Kiberjınayatlarǵa qarsı gúresiw tarawındaǵı potencialdı bekkemlewge qaratılǵan keń kólemli institucionallıq hám shólkemlestiriwshilik-ámeliy ilajlardı ámelge asırıw qarardaǵı áhmiyetli baǵdarlardan biri bolıp esaplanadı. Bul ápiwayı texnikalıq ilajlar emes, al mámleketlik uyımlar tiykarında zamanagóy shaqırıqlarǵa nátiyjeli juwap bere alatuǵın bekkem infrastrukturanı jaratıw bolıp esaplanadı.
Atap aytqanda, Bas prokuratura sistemasında kiberjınayatshılıqqa qarsı gúresiw tarawında nızamlılıqtı támiyinleytuǵın arnawlı bólim shólkemlestiriledi. Tómengi prokuratura uyımlarında da tap usınday bólimler qáliplestiriledi.
Prokurorlıq qadaǵalawdı ámelge asıratuǵın arnawlı bólimlerdiń shólkemlestiriliwi bul tarawda tergewdiń nızamlılıǵın támiyinleydi. Bul huqıqbuzarlıqlardı operativ anıqlaw, tergew háreketleriniń sapasın arttırıw hám jábirleniwshilerdiń huqıqların qorǵawdı kúsheytiw jáne bunday kategoriyadaǵı jumıslardı tergewdiń birden-bir ámeliyatın qáliplestiriw imkaniyatın beredi.
Kiberqáwipler arnawlı bilim hám kónlikpelerdi talap etkeni ushın qararda joqarıda kórsetilgen bólimler hám Huqıq qorǵaw akademiyasınıń barlıq xızmetkerleri usı jıldıń 1-iyuline shekem májbúriy qánigelik arttırıw kurslarında oqıwı názerde tutılǵan. Bul olardıń sanlı kriminalistika, texnikalıq tallaw hám málimleme qáwipsizligi tarawında huqıqtı qollanıw ámeliyatı boyınsha zamanagóy bilimlerge iye bolıwın kepilleydi.
Huqıq qorǵaw akademiyası Sanlı kriminalistika ilimiy-izertlew institutı quramında Kiberjınayashılıqqa qarsı gúresiw hám sanlı tergewge járdemlesiw orayı shólkemlestiriledi.
Kiberjınayatlardı islew sebeplerin hám sharayatların ilimiy jaqtan úyreniw oraydıń áhmiyetli jumıs baǵdarlarınan biri boladı. Tek ǵana statistikalıq tallaw emes, al sanlı ortalıqta jınayatlardı islewge járdemlesetuǵın sociallıq-psixologiyalıq, shólkemlestiriwshilik hám texnikalıq faktorlar tereń izertlenedi.
Kiberjınayatlardı tergew hám ashıw nátiyjeliligin arttırıwǵa qaratılǵan ilimiy tiykarlanǵan usınıslardı islep shıǵıw ekinshi áhmiyetli baǵdar boladı.
Oray tergew uyımlarınıń ámeliyatın tallaw, mashqalalı jaǵdaylardı anıqlaw, sanlı dáliller taktikası, olardı jıynaw hám bahalaw boyınsha metodikalıq usınıslar beriw menen shuǵıllanadı. Bul jınayat-processuallıq jumıstıń sapasın arttırıw hám ashılmaǵan jınayatlar sanın azaytıw imkaniyatın beredi.
Sanlı tergew tarawında bilimlendiriw procesine metodikalıq járdem beriw orayınıń áhmiyetli wazıypalarınan biri boladı. Oqıw baǵdarlamaların jańalaw jańa kurslar, seminar hám treningler tayarlawda ilimiy qollanbalardan paydalanıladı. Bul, tek ǵana yuridikalıq emes, al zárúr texnikalıq bilimlerge iye qánigelerdi tayarlaw imkaniyatın da beredi. Bul, ásirese, jedel rawajlanıp atırǵan texnologiyalar hám sanlı mákanda jınayatshılıqtıń turaqlı ózgeriwsheń túrleri sharayatında júdá áhmiyetli bolıp tabıladı.
Bul qarar elimizde kiberqáwipsizliktiń zamanagóy sistemasın qáliplestiriwde áhmiyetli qádem boldı. Turaqlı sanlı ortalıqtı jaratıwda mámleket, jeke sektor hám jámiyettiń háreketlerin birlestiriwde áhmiyetli vektor wazıypasın da atqaradı.

Norgul Abduraimova, ÓzA