Tashkentte “Strategiyalıq sheriklikti bekkemlew: tariyxıy baylanıslardan keń kólemli birge islesiwge qaray” atamasında Oraylıq Aziya mámleketleri hám Arab qoltıǵı mámleketleri birge islesiw keńesi tallaw oraylarınıń birinshi forumı óz jumısın basladı.

Oǵan Oraylıq Aziya mámleketleri hám AQMBK mámleketlerinen 70 ten aslam abıraylı ekspertler, sonday-aq, AQMBK Sekretariatı, diplomatiyalıq korpus hám isbilermen topar wákilleri qatnaspaqta.
Ilajda shıǵıp sóylegen Ózbekstan Respublikası Prezidenti janındaǵı Strategiyalıq hám regionlararalıq izertlewler institutı (SRII) direktorı Eldor Aripov ótkerilip atırǵan ánjumannıń áhmiyetin ayrıqsha atap ótti. “Tashkent forumı regionlar arasındaǵı ilimiy-ekspertlik sóylesiwdi bekkemlewde burılıs baǵdarı bolıp, birge islesiwdiń ulıwma kún tártibin jańa strategiyalıq mazmun menen bayıtıwǵa qaratılǵan ideyalar almasıw hám baslamalardı islep shıǵıw ushın nátiyjeli maydan jaratadı,” – dedi E.Aripov.
Bunnan soń ol Oraylıq Aziya hám AQMBK arasındaǵı jedel pátler menen rawajlanıp atırǵan qatnasıqlardıń hár tárepleme tallanıwın usındı.
Institut basshısınıń atap ótiwinshe, regionlardı tek ǵana ulıwmalıq ótmish emes, al keleshek rejelerindegi uqsaslıq ta birlestirip turadı. Ásirler dawamında Oraylıq Aziyadan Arabstan yarım atawı jaǵalarına shekemgi bolǵan bazarlar, mádeniyatlar hám ideyalardı baylanıstırǵan Ullı Jipek jolı ekonomikalıq hám civilizaciyalıq óz-ara baylanıslılıqtıń tiykarı bolıp xızmet etken. Bul processte Baǵdadtaǵı “Danıshpanlıq úyi” ayrıqsha orın iyelegen, onda Oraylıq Aziya hám arab dúnyası ilimpazları birgelikte jáhán tariyxı baǵdarın ózgertip jibergen ilimiy shıǵarmalar dóretken.
“Búgingi kúnde bul tariyxıy baylanıslardı qayta tiklew arqalı biz energetika, logistika, ilimiy-texnikalıq hám investiciyalıq tarawlarda birge islesiwdiń jańa kópirlerin qurmaqtamız,” – dep atap ótti E.Aripov.
Onıń aytıwınsha, bul joldaǵı eń áhmiyetli qádem 2023-jıl iyulde Jiddada ótkerilgen tariyxtaǵı eń birinshi «Oraylıq Aziya – Arab qoltıǵı mámleketleri birge islesiw keńesi» sammiti boldı. Bul ilaj regionlararalıq birge islesiwdi rawajlandırıwda jańa basqıshtı baslap berdi hám turaqlı siyasiy sóylesiw ushın institucionallıq tiykar jarattı. Onıń sheńberinde sırtqı isler ministrleriniń ushırasıwları, investiciyalıq forumlar ótkeriliwi jolǵa qoyıldı, 2023-2027-jıllarǵa mólsherlengen Birgeliktegi háreketler rejesi qabıl etildi.
SRII direktorı bul birge islesiw álle qashan ámeliy nátiyjeler berip atırǵanın atap ótti. Atap aytqanda, sońǵı úsh jıl ishinde Ózbekstannıń AQMBK mámleketleri menen sawda aylanısı úsh esege (257 million dollardan 812 million dollarǵa shekem) arttı, birgeliktegi kárxanalardıń sanı bolsa eki esege kóbeyip, derlik 400 ge jetti.
Qoltıq mámleketleriniń Ózbekstan ekonomikasına kirgizgen investiciyalarınıń ulıwma kólemi 3 milliard dollardan arttı. BAÁ – 1,5 mlrd; Oman – 250 mln; Kuveyt – 220 mln.). Bunnan tısqarı, ulıwma bahası 30 milliard dollardan aslam bolǵan 100 ge shamalas joybar islep shıǵılmaqta. Turistlik almasıwlarda da unamlı ózgerisler júz bermekte. 2024-jılǵa kelip, Qoltıq mámleketlerinen respublikaǵa turistler aǵımı 12 mıń adamnan astı, bul 2021-jılǵa salıstırǵanda eki esege kóp degeni.
Sonıń menen birge, ol atap ótkenindey, keyingi jıllarda erisilgen úlken jetiskenliklerge qaramastan, birge islesiw kólemi elege shekem regionlar arasındaǵı óz-ara baylanıslardıń bar potencialın tolıq kórsetpey atır.
Birge islesiwdi rawajlandırıw perspektivalarına toqtap ótip, E.Aripov jaqın jıllarda birge islesiwdi sapa jaǵınan tereńlestiriwge úles qosatuǵın bir qatar áhmiyetli máselelerge tolıq toqtap ótti.
Birinshiden, ol regionlar arasında awır kelispewshiliklerdiń joq ekenligin hám olardıń globallıq turaqlılıq hám izbe-iz rawajlanıwǵa ulıwmalıq umtılısın atap ótti. Eki region mámleketleri Birlesken Milletler Shólkemi, Islam birge islesiw shólkemi, Shanxay birge islesiw shólkemi hám Biytáreplik háreketi sıyaqlı abıraylı xalıqaralıq strukturalar sheńberinde óz-ara qollap-quwatlawdı dawam ettirmekte.
Ekinshiden, investiciyalıq tómenlew, protekcionizmniń kúsheyiwi, sawda urısları hám global logistika shınjırlarındaǵı turaqsızlıq sıyaqlı jańa global qáwip-qáterlerge birgelikte juwap beriw áhmiyetli, dep esaplaydı ekspert. “Tek háreketlerdi birlestiriw arqalı joqarıdaǵı shaqırıqlarǵa juwap beriwdiń nátiyjeli hám turaqlı modellerin islep shıǵıwımız múmkin,” – dep anıqlıq kirgizdi ol.
Úshinshiden, eki region da jedel ózgerislerdiń tariyxıy áhmiyetli basqıshın basınan ótkermekte. Sonıń menen birge, tek ǵana zamanagóy ekonomikalıq processler emes, al Qoltıq hám Oraylıq Aziya mámleketleriniń rawajlanıw strategiyaları da júdá uqsas. “Saudi Vision 2030,” “Qatar National 2030,” “Oman Vision 2040” – bul strategiyalıq hújjetler “Qazaqstan – 2050,” “Uzbekistan Vision – 2030,” Qırǵızstan hám Tájikstannıń 2030-jılǵa shekem rawajlanıw strategiyası hám Oraylıq Aziyadaǵı basqa da modernizaciya baǵdarlamaları menen kóp jaǵınan uqsas bolıp esaplanadı.
Tórtinshiden, qánigeniń atap ótkenindey, hár eki regionda da jedel regionalizaciya processleri baqlanbaqta: Qoltıq mámleketleri bul baǵdarda kóp jıllıq tájiriybege iye bolsa, Oraylıq Aziya birge islesiw hám birlestiriw tiykarların qurıwǵa endi ǵana kiristi. Qánigeniń pikirinshe, bunday sharayatta AQMBK niń Oraylıq Aziyadaǵı regionnıń turaqlı rawajlanıwına qaratılǵan ulıwma regionallıq baslama hám joybarlardı qollap-quwatlawı ayrıqsha áhmiyetke iye boladı.
SRII wákiliniń pikirinshe, sóylesiwdi qollap-quwatlawda tallaw orayları áhmiyetli rol atqarıwı kerek. «Búgingi hám aldaǵı birge islesiwimiz joqarı dárejedegi ushırasıwlardı málimleme-tallaw jaǵınan támiyinlewge hám regionlar arasındaǵı sóylesiwdi bekkemlewge jańa túrtki bolatuǵınına bekkem isenemen», – dep juwmaqladı Eldor Aripov.

ÓzA