Ózbekstan – global sóylesiw hám tájiriybe almasıw maydanına aylandı

Awa, pútkil dúnyanıń názeri bir neshe kún dawamında tariyxıy Turan menen Túrkstan úlkesindegi ullı el Ózbekstanǵa taslandı. Dúnya júzi jer silkiniw qáwpindegi terek sıyaqlı qaltırap, zorǵa turǵan qorqınıshlı zamanda dúnyadaǵı 140 tan artıq mámleketlerden kelgen siyasatshılar, parlament aǵzaları, xalıqaralıq shólkemlerdiń wákilleri ózbek topıraǵında bir dógerek, bir dasturxan átirapında otırıp insaniyat táǵdirine qáwip salıp atırǵan qáterlerdiń aldın alıw, mámleketler, milletler arasındaǵı bardı-keldilerdi kúsheytiw ilajları haqqında pikirlesti, áhmiyetli qararlar qabılladı. Sebebi, házirgi waqıtta dúnya jańasha qaǵıydalar tiykarında jasamaqta.

Keshte uyqıǵa ketip, erte tańda sizdi neler kútip atırǵanın, úlken-úlken minberlerden jáne qanday bayanatlar, shaǵımlar jańlawın boljap ta, kóz aldıńızǵa keltire de almaysız. Rossiya hám Ukraina, Izrail hám Hamas arasındaǵı tartıs, Ǵazadaǵı awır jaǵday-jas balalar hám hayal-qızlar óliminiń sońı kórinbey atırǵanı, Siriyadaǵı jaǵday, Iran-AQSh qatnasıqlarındaǵı keskinlik, Livandaǵı tınıshsızlıq, jekkelenip qalǵan Awǵanstan, qúdiretli mámleketler arasında baslanǵan hám háwij alıp atırǵan «bajı»lar urısı, AQSh hám Evropa arasındaǵı suwıqlıq, BMShqa isenimsizlik, xalıqaralıq nızam-qaǵıydalardı mensinbew hám yadrolıq qáwip-qáterler fonında Ózbekstanda eki iri xalıqaralıq ánjumannıń ótkeni haqıyqıy mánide itibarǵa ılayıq boldı. Dúnya xalqınıń Ózbekstanǵa bolǵan itibar, húrmet hám mehir-muhabbatın jańa dárejelerge alıp shıqtı.
Birinshisi, 4-aprel kúni áyyemgi Samarqand úlkesinde bolıp ótken «Oraylıq Aziya-Evropa Awqamı» birinshi sammiti. «Keleshekke investiciya» súreni astında ótken bul ilaj dúnya xalıqaralıq málimleme qurallarında keńnen jarıtıldı. Ánjuman eń áhmiyetli mashqalalar – mámleketler, xalıqlar, regionlar arasındaǵı doslıqtı bekkemlewge, óz-ara bekkem ekonomikalıq tilekleslikke, sociallıq, mádeniy rawajlanıwǵa baǵıshlandı. Ilajda eki kontinent mámleketleriniń basshıları – Evropa keńesi Prezidenti Antoniu Koshta, Evropa komissiyası Prezidenti Ursula fon der Lyayen, Qazaqstan Respublikası Prezidenti Qasım-Jomart Toqaev, Qırǵız Respublikası Prezidenti Sadir Japarov, Tájikstan Respublikası Prezidenti Emomali Rahmon, Túrkmenstan Prezidenti Serdar Berdimuhamedov, sonday-aq, Evropa tikleniw hám rawajlanıw banki prezidenti Odil Reno-Basso hám Evropa investiciya banki administraciyası qatnastı. Bul májiliste delegaciyalar basshıları eki region arasındaǵı ámeliy birge islesiwdi keńeytiw boyınsha usınıslar bildirdi. Jasalma intellekt, «úlken maǵlıwmatlar», sanlastırıw hám kosmoslıq izertlewler tarawında ilimiy-texnologiyalıq almasıw boyınsha birgeliktegi baǵdarlama islep shıǵıw baslaması alǵa qoyıldı. Oraylıq Aziya mámleketleri menen Evropa Awqamınıń birinshi sammitinde terrorizm, ekstremizm, radikalizm, kiberjınayatshılıq, narkotrafik hám nızamsız migraciyaǵa qarsı gúresiwde birge islesiw máseleleri dodalandı.
Ánjumanda evropalı birge islesiwshilerdiń terrorizmge qarsı gúres máseleleri boyınsha sóylesiwdi jolǵa qoyıw usınısı bir awızdan penen qollap-quwatlandı. Evropa Awqamınıń region qáwipsizligine sadıqlıǵın bildiretuǵın – «VOMSA» hám «CADAP» baǵdarlamaları sheńberindegi ámeliy birge islesiwdi, sonday-aq, Awǵnastanda tınısh rawajlanıwdı támiyinlew máseleleri boyınsha másláhátlesiwlerdi dawam ettiriw áhmiyetli ekenligi atap ótildi. Birinshi sammit sońında eki region arasında strategiyalıq sheriklik ornatıwdı názerde tutıwshı Birgeliktegi deklaraciya hám oǵada áhmiyetli minerallar tarawında birge islesiw haqqında deklaraciya qabıllandı.
Samarqand ánjumanı jáne bir márte Ózbekstannıń dúnya siyasatında tutıp atırǵan ornın, Ózbekstan tımsalında region elleriniń xalıqları, basshılarınıń tileklesligin, bul region dúnya siyasatında ózine tán rol atqarıwı múmkin ekenligin anıq kórsetti.
Házirgi waqıtta, Evropanıń áyyemgi Turan úlkeleri menen birge islesiwi ayırım «doslarımız»ǵa jaqpaǵanı, olardıń oyına qurt túskenin de esten shıǵarmaw kerek…
Kúni keshe paytaxt Tashkentte óz juwmaǵına jetken Parlamentleraralıq Awqamnıń 150-yubiley Assambleyası bolsa haqıyqıy mánide Ózbekstan hám ol tutqan jol qánshelli durıs ekenligine jáne bir jarqın mısal. Ánjumanda 140 tan artıq mámlekettiń 2 mıńǵa shamalas deputatları qatnastı. Ózbekstan paytaxtında dúnyadaǵı jaǵday, mashqalalar tilge alındı, tallandı.
Ásirese, ánjumanda Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirzieyovtiń qatnasıp hám shıǵıp sóylegen sózi millionlaǵan kewillerdi birdey saza bergenin ayrıqsha atap ótiw kerek. Dúnyanıń hár qıylı regionlarındaǵı kelispewshilikler global hám regionallıq tınıshlıq hám qáwipsizlikke ayrıqsha qáwip salıp atırǵanı, Ukraina krizisi BMSh basshılıǵında, ámeldegi xalıqaralıq normalar tiykarında sheshiliwi kerek ekenligi, Palestina krizisi ushın birden-bir sheshim «eki xalıq ushın – eki mámleket» principi ekenligi, Awǵanstandı óz mashqalaları menen jalǵız qaldırmaw, qayta tiklenetuǵın energiyaǵa ústinlik beriw, «jasıl» texnologiyalarǵa ótiwdi qollap-quwatlaw – keleshek áwladlar alındaǵı wazıypalar, jasalma intellekt tarawında pútkil dúnyada oyın qaǵıydaları birdey bolıwı kerek ekenligi, Parlamentleraralıq awqam sistemasında Jaslar parlamentleriniń global platforması zárúr ekenligi, pútkil dúnya kámbaǵallıqtan qutılıw jolın birgelikte izlewi kerek ekenligi haqqındaǵı usınıslar xalqımızdıń erk-ıqrarı, dawısı menen jańladı.
Qatarında 181 milliy parlament hám 15 baqlawshı mámleket hám 25ten aslam xalıqaralıq hám parlamentleraralıq shólkemlerden 2 mıńǵa shamalas delegatlar qatnasqan bul Awqamnıń yubiley Assambleyası tek ǵana Ózbekstanda yamasa Oraylıq Aziya regionında emes, ǴMDA aymaǵında da birinshi márte bolıp ótti.
– Men de 15 jıl dawamında parlament aǵzası bolǵanman, dúnyanı tınısh-tatıw, jámiyetlerdi jáne de abadan etiwge qaratılǵan ullı jumısıńız qanshelli juwapkershilikli ekenin jaqsı bilemen hám túsinemen. Sizler – xalıqlardı bir-birine baylanıstırıwshı bekkem doslıq kópirisiz. Sizler – adamlardıń dárti menen táshwishi hám mashqalaların eń tómengi sistemadan baslap, kerek bolsa, regionallıq hám xalıqaralıq kólemge alıp shıǵıwǵa, olarǵa nátiyjeli sheshim tabıwǵa erise alǵan qúdiretli kúshsiz. Bunday joqarı isenim hám húrmetti biz elimizde alıp barılıp atırǵan keń kólemli demokratiyalıq reformalar, parlamentarizm hám wákillikli hákimiyattı rawajlandırıw baǵdarında erisilip atırǵan úlken nátiyjelerdiń tán alınıwı sıpatında qabıl etemiz,-dep atap ótti óziniń shıǵıp sóylegen sózinde Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoev.
Jaqında járiyalanǵan «Parlamenttegi hayal-qızlar 1995-2025-jıllar» atamasındaǵı esabatqa bola, Ózbekstan Aziya regionında eń joqarı kórsetkishke eristi, sonday-aq, sońǵı 30 jıl ishinde hayal deputatlar sanınıń ósiwi boyınsha da jetekshi bolıp kelmekte. Ózbekstanda kúshli parlamentti qurıw, nátiyjeli parlament diplomatiyasın qollanıw ushın keń sharayatlar jaratılmaqta.
Ózbekstan parlament baǵdarında global áhmiyetke iye bolǵan bir qatar xalıqaralıq baslamalardı alǵa qoyıp kiyatırǵanı oǵan ayqın mısal. Atap aytqanda, Birlesken Milletler Shólkemi Bas Assambleyasınıń «Turaqlı rawajlanıw maqsetlerine erisiwdi jedellestiriwde parlamentlerdiń rolin kúsheytiw haqqında»ǵı rezolyuciyası qabıl etiliwi bunǵan dálil bola aladı. Tilekleslik, tınıshlıq hám demokratiyanı bekkemlew súreni astındaǵı Parlamentleraralıq Awqamnıń usı sessiyasında bul kúnniń eń áhmiyetli másele hám mashqalaları dodalandı. Ánjuman dawamında dúnyanıń abıraylı parlament delegaciyaları tárepinen xalıqtı sociallıq qorǵaw, kámbaǵallıqtı qısqartıw, nızam ústinligin támiyinlew, insan huqıqların qorǵaw, gender teńlikke erisiw, ilim texnologiyanı rawajlandırıw hám basqa da áhmiyetli temalar dodalandı. Maqset, parlamentler arasındaǵı birge islesiwdi rawajlandırıw, tınıshlıq hám demokratiyanı bekkemlew máselelerine ayrıqsha itibar qaratıwdan ibarat edi, álbette. Ánjuman sheńberinde derlik 80 ilaj ótkerildi. Olardıń hár birinde házirgi kún ushın aktual bolǵan regionallıq hám xalıqaralıq máseleler kórip shıǵıldı. Ánjumanda tek ǵana Ózbekstan, Oraylıq Aziya, Evropa emes, al ulıwma dúnya júziniń áhmiyetli másele hám mashqalaları boyınsha tiyisli qararlar qabıl etildi.
Xalıqaralıq Assambleya Ózbekstan parlamentiniń baslaması menen «Sociallıq rawajlanıw hám ádillik ushın parlament háreketi» temasında ótkerilgeni tereń simvolikalıq mánige iye. Házirgi kúnde Jańa Ózbekstan izge qaytpas demokratiyalıq reformalar hám pragmatikalıq sırtqı siyasat jolınan isenimli qádem taslap, dúnya jámiyetshiligi menen tikkeley, ashıq hám jedel qarım-qatnas alıp barmaqta.
Dúnyanıń hár qıylı regionlarındaǵı kelispewshilikler global hám regionallıq tınıshlıq hám qáwipsizlikke ayrıqsha qáwip salmaqta. Parlamentleraralıq Assambleya qatnasıwshılarınıń atap ótiwinshe, sońǵı jılları dúnyanıń hár qıylı regionlarında qurallı soqlıǵısıwlar (Rossiya-Ukraina, Izrail-Palestina), ekologiyalıq (Myanma hám Tailand) hám texnogen apatshılıqlar, ekonomikalıq krizisler, «sawda urısları» (AQSh-Qıtay), terrorizm hám ekstremizm qáwipleri barǵan sayın kúsheyip barmaqta. Bunday quramalı sharayatta dúnyada tınıshlıqtı saqlaw, sociallıq rawajlanıw hám ádillikti támiyinlewde parlamentlerdiń qatnasıwı hám tásirin arttırıwdı zamannıń ózi talap etpekte. Ayırım mámleketlerde sońǵı jılları urısqa qarsı shıǵıw, atıspalardı toqtatıw, tınıshlıq hám jarasıw ushın gúres jaǵdayları, tilekke qarsı, ashıq qadaǵalaw astına alınbaqta. Bunday jaǵdaylarǵa biypárwa qaraw múmkin emes.
Ózbekstan parlamentariyleriniń bul tarawdaǵı barlıq usınıs hám baslamaları Parlamentleraralıq Awqamnıń Strategiyası maqsetlerine tolıq sáykes ekenligi assambleya qatnasıwshıları tárepinen atap ótilgeni, sonıń menen birge, qarım-qatnaslarımız búgingi tariyxıy Assambleya juwmaqları boyınsha qabıl etilgen Tashkent deklaraciyasında da óz kórinisin tapqanı quwanıshlı, álbette.
Mámleketimiz basshısınıń bayanatında dúnyada júz berip atırǵan, waqıya-hádiyselerdi real, ádil tallanıwı, ortaǵa taslanǵan áhmiyetli hám global usınıslarınıń qatarı májilis qatnasıwshılarına mámleketimizde parlament institutın rawajlandırıw boyınsha islengen jumıslar haqqında tolıq maǵlıwmat berip ótkeni, ayrıqsha, itibarlı.
Sońǵı jılları Oliy Majlis Nızamshılıq palatasınıń tolıq wákillikleri 5 ewden 12ge, Senat wákillikleri bolsa 14ten 18ge arttırılǵanına dıqqat qaratayıq. Prezidenttiń bir qatar wákillikleri nızam shıǵarıwshı hákimiyatqa ótkerildi. Milliy parlamentimizde hayal-qızlardıń úlesi búgin 38 procentke jetti. 2021-jılı Oliy Majlis palataları janında birinshi márte jaslar parlamentleriniń jumısı jolǵa qoyıldı. Bunday maǵlıwmatlardı ushırasıw qatnasıwshıları jıllı kútip aldı. Mámleketimiz wákilleri Aziya Parlamentleri Assambleyası, Oraylıq Aziya parlamentleri forumı, Evropada qáwipsizlik hám birge islesiw shólkemi Parlament Assambleyası, Ǵárezsiz Mámleketlerdiń Doslıq Awqamı Parlament Assambleyası sıyaqlı strukturalarda belsene qatnasıp atırǵanın, bir sóz benen aytqanda, Jańa Ózbekstan úlken dúnyaǵa ashıq, hár qanday doslıq qatnasıqlarına tayar ekenligi Prezidentimiz tárepinen ayrıqsha atap ótildi.
Sońǵı jılları elimizde BMSh institutları hám Parlamentleraralıq awqam menen birgelikte Aziya hayal-qızlar forumı hám Dúnya parlamentleri hayal basshıları sammiti tabıslı ótkerilgeni de Ózbekstanda hayal-qızlardıń ornı ayrıqsha ekenligine jarqın dálil.
Ózbekstan Prezidentiniń Assambleyada shıǵıp sóylegen sózindegi jáne bir áhmiyetli tárep, bul jan qońsımız Awǵanstan máselesi bolıp esaplanadı. Men mámleketimiz basshısınıń «Bizge qońsı bolǵan Awǵanstan haqqında toqtap ótpew múmkin emes. Bul mámlekettiń xalıqaralıq maydanda jekelenip qalıwına jol qoymaw, ámeldegi húkimet penen konstruktivlik qarım-qatnas ornatıw, Awǵanstanǵa Oraylıq Aziya regionınıń ajıralmas bólegi hám jańa imkaniyatlar mákanı sıpatında qaraw kerek dep esaplaymız. Bul baǵdarda parlamentlerdiń járdemine isenemiz» degen sózlerin tıńlaǵanda, belgili shayır hám oyshıl, siyasatshı Muhammed Iqbaldıń bunnan 120 jıl burın aytıp ketken mına sózlerin esledim: «Aziyada bir terek bar. Ol jaynasa pútkil Aziya gúrkirep jaynaydı, eger qawjırap qalsa, onıń bul jaǵdayı pútkil Aziyaǵa tásir etedi. Biliń, bul terek Awǵanstandur». Awa, jan qońsımız Awǵanstan gúllep-jasnawı kerek.
Álbette, dúnyadaǵı hesh bir mámleket hám jámiyet tek ǵana kóplegen nızam yamasa qararlar qabıl etiw menen rawajlana almaydı. Hámmemiz bul jolda birlesip, nızam dóretiwshiligi ruwxın kúsheytip, bar bilim hám tájiriybemizdi birden-bir maqsetke qaratıw arqalı ulıwmalıq maqsetimizge erise alamız, dep atap ótti ánjuman qatnasıwshıları. Assambleya sheńberinde ótken hár qıylı ilajlar hám debatlarda parlamentler aldında turǵan eń tiykarǵı wazıypalar boyınsha hár tárepleme pikir alısıldı hám perspektivalı rejeler belgilep alındı. Qabıl etilgen barlıq qararlar bolsa kóp táreplemeli hám uzaq múddetli birge islesiwimiz tariyxında jańa bet ashıwına gúman joq.
«Sociallıq rawajlanıw hám ádillik ushın parlament háreketi» degen súren astında Tashkentte ótken ulıwma jer júzilik Parlamentleraralıq Awqamnıń 150-yubiley assambleyası dúnyada sociallıq integraciya, múnásip miynet, kámbaǵallıqtı qısqartıw hám xalıqtıń qarar qabıl etiwdegi qatnasın keńeytiw sıyaqlı kóplegen usı kúnniń áhmiyetli máseleleri boyınsha qabıl etilgen tariyxıy qararları menen tek ǵana arnawlı qabıl etilgen – Tashkent deklaraciyasında emes al Oraylıq Aziya hám dúnya parlamentariysı tariyxında óziniń múnásip ornın iyeleydi.
Eski Túrkstanda jám boldı dúnya,
Dúnyaǵa nur shashqay bul qutlı ziya…

Abdusaid Kwchimov,
Ózbekstan Respublikası Oliy
Majlisi Senatınıń aǵzası.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi