Еkonomikası rawajlanǵan, ayırım mámleketlerde kredit sisteması turaqlı isleydi. Mashqalalar derlik kózge taslanbaydı. Biraq bul, barlıq jerde hámmesi «bes» degeni emes, islenetuǵın jumıslar bir talay. Máselen, kredit alıw, onı rásmiylestiriw, paydalanıw, belgilengen múddetlerde qaytarıwdaǵı mashqalalardı alıń, jeterli – qálegenshe tabıladı.
Onıń ústine bul tarawda aldawshılıq jaǵdayları kún sayın háwij alıp atırǵanı da bar gáp.

Barlıq mámleketlik uyımlar, sonıń ishinde, bankler de álle qashan sanlastırılǵan sistemaǵa ótken bir waqıtta qarıydardıń kiberjınayatshılar qarmaǵına ilinip, bir neshe sekundlar ishinde mańlay teri menen tapqan baylıǵınan ayırılıp qalıp atırǵanı haqqındaǵı suwıq xabarlar tez-tezden qulaǵımızǵa shalınıp, kewildi qapa etedi.
Bunday unamsız jaǵdaydıń dawam etiwi puqara-qarıydar menen bank arasındaǵı isenimge zıyan keltiriwi turǵan gáp.
Búgin átirapımızda kredit alalmay atırǵanınan nalıp júrgen watanlaslarımızdıń da, kredit alıp qarızın waqtında tóley almay «qoyan» bolıp júrgen qarıydarlardı da, ózi xabarsız biraq atında bir dúnya qarızı bar-atına kredit rásmiylestirilgen sergizdan bolıp júrgen adamlardı da kóriw múmkin.
Xosh, nege sonday! Negizinde kredit kimlerge beriledi!
Onı rásmiylestiriw tártip-qaǵıydaları, bank hám qarıydar juwapkershiligi, qalaberdi, shaxsqa baylanıslı maǵlıwmatlardı «sırtqa bildirmew» búgin qanshalar kepillengen! Aldawshılar mine, usı «ázzi» noqatlardan paydalanıp, bank hám qarıydar arasındaǵı isenim kópirine zıyan jetkerip atırǵan joq pa!…
Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, 2023-jılı kiberqáwipsizlik baǵdarında 6 mıń 455 jınayat islengen bolıp, olardıń 76 procenti (4 mıń 923) puqaranıń bank plastik kartalarındaǵı pullardı qorǵa kirgiziw menen baylanıslı. Sonday-aq, 2024-jıldıń 8 ayında kiberqáwipsizlik baǵdarında (bank kartası menen baylanıslı jaǵdaylar boyınsha) puqaralar tárepinen 36 mıń 811 múrájat jollanǵan, sonnan 20 mıń 810ı urlıq hám 16 mıńı aldawshılıq jınayatına baylanıslı ekenin túsindirip otırıw shárt emes.
Oliy Majlis Senatınıń ótken háptede bolıp ótken 4-jalpı májilisinde qabıl etilgen Ózbekstan Respublikasınıń «Kredit málimlemesi almasıwı haqqında»ǵı Ózbekstan Respublikası Nızamına kredit tarawındaǵı qatnasıqlardı jáne de jetilistiriwge qaratılǵan ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw haqqında»ǵı nızam joqarıda tilge alınǵan boslıqlardıń ornın toltıradı, bank hám qarıydar arasındaǵı qatnasıqtı bekkemleydi, qáwipsizlikti kepilleydi, kiberjınayatshılar jolına duzaq boladı.
Endi kreditti onlayn túrde, aralıqtan turıp ta rásmiylestiriwińiz múmkin boladı. Yaǵnıy, siz endi internet arqalı arza tapsırıw hám juwmaq alıw imkaniyatına iyesiz. Bankke barıp, gezek kútiw yamasa hújjetlerdi arnawlı orınlarda tekseriw sıyaqlı artıqsha áweregershiliklerdiń aldı alınadı.
Bul nızamǵa fizikalıq táreplerdiń olar menen kredit kelisimlerin dúziwge qadaǵan etiwdi belgilew hám onı alıp taslawǵa bolǵan huqıqların, olardı Kredit kelisimin dúziw qadaǵan etilgen shaxslar reestrine kirgiziwdiń tártibi hám shártlerin, sonday-aq, kredit málimlemesinen paydalanıwshılardıń belgilengen qadaǵan etiwdi buzǵan jaǵdayda kredit kelisimin dúzgeni ushın juwapkershilik belgileniwin názerde tutıwshı ózgerisler hám qosımshalar kirgizilgen.
Bunnan tısqarı, kredit byurolarına olardıń jumısın tártipke salıwshı nızamshılıq talapların buzǵanı ushın Ózbekstan Respublikası Oraylıq banki tárepinen qollanılatuǵın ilajlar hám sankciyalar belgilenedi.
Nızamda xalıqtı kreditlew tarawındaǵı aldawshılıq jınayatlarınan qorǵaw hám olardıń xabarısız olardıń atına kredit rásmiylestiriw hám aralıqtan turıp onlayn qarjıların sheship alıw jaǵdayların saplastırıw maqsetinde fizikalıq shaxslar tárepinen erkin túrde kredit alıwdan waz keshiw mexanizmi engiziledi.
Bunnan tısqarı, kredit byuroları maǵlıwmatlar bazası negizinde kredit kelisimin dúziw qadaǵan etilgen shaxslar reestrin qáliplestiriw jolǵa qoyıladı.

Fizikalıq tárepti onıń arzasına bola kredit kelisimin dúziw qadaǵan etilgen shaxslar reestrine kirgiziw (qadaǵan etiw) hám reestrden shıǵarıw (qadaǵan etiwdi biykarlaw), sonday-aq, fizikalıq shaxs tárepinen kredit kelisimin dúziw qadaǵan etilgeni yamasa qadaǵan etiwdiń biykar bolǵanı haqqındaǵı maǵlıwmatlardıń kredit kelisimin dúziw qadaǵan etilgen shaxslar reestrinde bar ekenligi boyınsha málimlemeni qáliplestiriw tártibi belgilendi.
Nızamda fizikalıq shaxstıń kredit kelisimin dúziwi qadaǵan etilgen shaxslar reestrinde bar ekenligi yamasa joq ekenligi hám qadaǵan etiw (qadaǵan etiwdi biykarlaw) haqqındaǵı arzanıń jaǵdayı haqqında málimleme alıwda – beriwde kredit byurolarına huqıq hám minnetlemeler bar.
Sonday-aq, nızam menen fizikalıq tárepler haqqında maǵlıwmattı Kredit kelisimin dúziwi qadaǵan etilgen shaxslar reestrine kirgiziw tártibi engizilip, kredit málimlemesi subyekti – fizikalıq shaxslar tárepinen kredit kelisimin dúziwdi qadaǵan etiw (qadaǵan etiwdi biykarlaw) haqqındaǵı arza menen birden-bir interaktiv mámleketlik xızmetler portalına elektron túrde, mámleketlik xızmetler orayına jazba túrde múrájat etiw imkaniyatı jaratıldı.
Bul ilajlar, yaǵnıy, kirgizilip atırǵan ózgerisler menen kredit ajıratıwda aldawshılıq jaǵdaylarınıń aldı alınadı. Nızamǵa bola kredit kelisimin dúziw qadaǵan etilgen shaxslar reestri engiziledi.
Puqaralarǵa bul reestrǵe kirgiziw boyınsha arza beriw arqalı kredit kelisimin dúziwdi qadaǵan etiw imkaniyatı jaratıladı. Atap aytqanda, kredit kelisimin dúziw qadaǵan etilgen shaxslar reestri Oraylıq bank tárepinen belgilengen tártipler tiykarında kredit byuroları tárepinen júrgiziliwi, bankler hám bank emes kredit shólkemlerine Reestrdi teksermesten turıp kredit ajıratıw qadaǵan etiliwi hám Reestrdegi puqaraǵa kredit ajıratqanı ushın kredit kelisimi boyınsha kelip shıǵatuǵın aqıbetlerge juwapkershilik belgilenbekte.
Oraylıq bank tárepinen kredit byurolarına qaǵıydabuzarlıq ushın ilajlar kóriledi hám sankciyalar qollanıladı. Onda, kredit byurolarına qaǵıydabuzarlıqlardı saplastırıw haqqında orınlanıwı májbúriy bolǵan kórsetpeler jiberiw hám bazalıq esaplaw muǵdarınıń bes mıń esesine shekemgi muǵdarda járiyma óndiriw názerde tutıladı.
Bul nızam nızamshılıqta usı waqıtqa shekemgi kózge kórinbes qáweterli boslıq ornın toltıra aladı dep, arqayın ayta alamız. Nızamnıń hár bir bántin úyreniw, ámel etiw, turmısqa qollanıw bolsa sizge, bizge, hámme-hámmemizge baylanıslı.

Abdusaid KWChIMOV,
Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi
Senatınıń Byudjet hám ekonomikalıq
máseleler komitetiniń aǵzası.
ÓzA