Qaraqalpaqstan Respublikası sudında ǵalaba xabar quralları wákilleriniń qatnasıwında baspasóz konferenciyası bolıp ótti.

Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń baslıǵı K.Tarixov, Hákimshilik sudınıń baslıǵı A.Nurlipesov, Qaraqalpaqstan Respublikası sudı baslıǵınıń orınbasarları A.Adilov, A.Kerimbaev, B.Qtaybekovlar ádil sudlawdı ámelge asırıw, puqaralardıń huqıqları menen erkinliklerin qorǵaw maqsetinde 2024-jıl dawamında ámelge asırılǵan jumıslar haqqında maǵlıwmat berdi.
Atap ótilgenindey, 2024-jıl dawamında Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudları tárepinen 2323 jınayat isi kórilip, ótken jıldıń usı dáwirine salıstırǵanda isler sanı 366 ǵa yaki 18,7 procentke kóbeygen.
Kórip tamamlanǵan jınayat isleri 70,9 procentti quraǵan. 2144 shaxsqa jaza tayınlaw menen ayıplaw húkimi, 22 shaxsqa aqlaw húkimi, 138 shaxsqa jaza tayınlanbastan ayıplaw húkimi shıǵarıldı. 77 shaxsqa tayınlanǵan jaza shártli esaplanıp, olardıń qarsısına sınaq múddeti belgilendi. Al 644 shaxstıń isleri táreplerdiń óz-ara jarasqanlıǵı, islengen jınayatlardıń kem áhmiyetliligi sebepli óndiristen qısqartılıp, 9 shaxstıń qarsısına medicinalıq xarakterdegi májbúrlew sharaları qollanıldı,
Ayıplaw húkimi shıǵarılǵan islerdiń 26,3 procentin quraǵan
577 shaxsqa erkinen ayırıw, 31,4 procentin quraǵan 688 shaxsqa erkinlikti sheklew, 29,2 procentin quraǵan 639 shaxsqa dúzetiw jumısı, 0,8 procentin quraǵan 17 shaxsqa májbúriy jámiyetlik jumıslar, 8,8 procentin quraǵan 193 shaxsqa járiyma jazası tayınlandı.
Urlıq jınayatı 14,4 procentke, aldawshılıq jınayatı 15,7 procentke, transport quralları háreketi yaki olardan paydalanıw qaǵıydasın buzıw jınayatı 16,7 procentke kóbeygen.
Bunnan tısqarı, sudlar tárepinen 2024-jıl dawamında korrupciyaǵa baylanıslı jámi 561 shaxstıń qarsısındaǵı 316 jınayat isi kórilip, bul kórsetkish aldınǵı jıldıń usı dáwirine salıstırǵanda 43,6 procentke kóbeygen.
Korrupciya menen baylanıslı jınayatlar tarawlar kesiminde qaralǵanında isbilermenlik tarawında 179 shaxs (31,9%), mámleketlik úlesi bar kárxanalarda 39 shaxs (6,9%), bank tarawında 25 shaxs (4,4%), mektepke shekemgi bilimlendiriwde 22 shaxs (3,9%), xalıq bilimlendiriwinde 18 shaxs (3,2%), joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw tarawında 16 shaxs (2,8%), huqıqqorǵaw tarawında 14 shaxs (2,5%), densawlıqtı saqlaw tarawında 14 shaxs (2,5%), hákimliklerde 6 shaxs (1,06%)tı qurap, basqa tarawlarǵa qaraǵanda bir qansha kóbeygenligi kórinedi.
Usı dáwirde korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlardıń júz beriwiniń aldın alıw maqsetinde kárxana, mákeme hám shólkemlerge kórilgen islerdiń 44,9 procentin quraǵan 142 ayrıqsha uyǵarıwlar shıǵarılǵan.
Usı jılda kórilgen islerdi ótken jıl menen salıstırǵanda kelisimler menen baylanıslı, turaq jay, miynet qatnasıqları, zıyan, kommunallıq tólemlerdi óndiriw menen baylanıslı isler kóbeygen bolsa, ayrıqsha tártipte júrgiziletuǵın isler, shańaraq, jerge hám salıq qarızın óndiriwge baylanıslı isler biraz azayǵan.
Jınayatshılıq hám huqıqbuzarlıqtıń kelip shıǵıwı, olardıń kóbeyiwi sebepleri analiz etilgende tiykarınan puqaralardıń jámiyet ushın paydalı jumıs penen jeterli támiyinlenbegenligi, burın jınayat islep jazasın ótep kelgen shaxslarǵa profilaktikalıq baqlawdıń jeterli dárejede ornatılmaǵanlıǵı hám kóbinese xalıqtıń huqıqıy sawatlılıǵın arttırıw baǵdarında úgit-násiyat jumısları nátiyjeli alıp barılmaǵanlıǵı, sonday-aq, transport quralları háreketi yaki olardan paydalanıw qáwipsizligi qaǵıydaların buzıw menen baylanıslı jınayatlardıń kóbeyiwine spirtli ishimlikler iship avtotransport basqarıwı, tezlikti hádden tıs asırıwı, urlıq jınayatınıń kóbewine jábirleniwshi shaxslardıń ózlerine tiyisli jeke múlklerdi qarawsız taslap ketiwi, aldawshılıq jınayatınıń kóbeyiwine jábirleniwshi shaxslardıń isenimine kirip internet tarmaqlarınan paydalanıw arqalı plastik kartalardan pullardı sheship alıwı sebep bolıp atırǵanlıǵın kóriwimiz múmkin.

2024-jıl dawamında Puqaralıq isleri boyınsha sudlardıń óndirisinde birinshi instanciya tártibinde ulıwma 29.620 is bolıp, sonnan sudlar tárepinen 26.454 is kórilip tamamlanǵan. Al, ekonomikalıq isler boyınsha sudlar tárepinen sud buyrıǵı tártibinde 4 is , ápiwayılastırılǵan tártipte 649 is kѳrilgen. Jámi 1.209 dawa arza elektron túrde kelip túsken.
– Bárshemizge málim bolǵanınday, elimizde huqıqıy demokratiyalıq mámleket qurıwda áhmiyetli baǵdarlardan biri bolǵan biyǵárez sud hákimiyatın qáliplestiriw jolında izbe-iz reformalar ámelge asırılmaqta. Ásirese, sońǵı jıllarda sud sistemasında júdá kóp ózgerisler, jańalıqlar júz berdi hám olardıń nátiyjesinde puqaralardıń huqıqlarınıń ádil sudlaw arqalı qorǵalıwı imkaniyatları biraz arttı,-deydi Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń baslıǵı K.Tarixov.
Ótken jıldıń 1-yanvar kúninen baslap sud islerin qayta kóriwdiń oraylastırılıwına shek qoyılıp, islerdi wálayat hám oǵan teńlestirilgen sudlarda apellyaciya yaki kassaciya hám reviziya tártibinde kóriw basqıshları engizilgen edi. Sonday-aq, isler Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudında reviziya tártibinde hám Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudınıń Prezidiumında qayta kóriletuǵın boldı. Bunnan tısqarı, joqarı instanciya sudları tárepinen birinshi instanciya sudlarınıń biykar etilgen qararların jańadan kóriw ushın qaytadan sol sudlarǵa jiberiw tártibi shıǵarıp taslanıp, hár bir sud instanciyasına is boyınsha aqırǵı qarar shıǵarıw minnetlemesi júklendi.
Usı ózgerislerge bola aldın sudlarda bolmaǵan reviziya instanciyası shólkemlestirilip, bul arqalı orta buwın sudları, yaǵnıy wálayat hám oǵan teńlestirilgen sudlardıń imkaniyatlarınan nátiyjeli paydalanıw, puqaralardıń Konstituciyada názerde tutılǵan sud arqalı qorǵalıw hám sudqa shaǵım etiw huqıqlarınıń kepillikleri jáne de arttı.
Bıyıl da sud sistemasında bir qatar jańalıqlar bolıp atır.
2024-jıl 10-iyunda Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń “Operativ-izlew hám tergew jumıslarında shaxstıń huqıqları menen erkinliklerin isenimli qorǵaw kepilliklerin jáne de kúsheytiw ilajları haqqında”ǵı pármanı qabıl etilgen edi. Usı pármanǵa muwapıq, 2025-jıldıń 1-yanvarınan baslap jınayat isleri boyınsha sudqa shekemgi is júrgiziw dáwirinde processuallıq qararlarǵa sankciya beriw máselesi jınayat isleri boyınsha rayonlıq, qalalıq sudlarda óz aldına sudyalar, yaǵnıy tergew sudyaları tárepinen kórip shıǵıw tártibi engizildi hám usı maqsette jınayat isleri boyınsha rayonlıq, qalalıq sudlarda tergew sudyası lawazımı kirgizildi. Sonday-aq, bul sudyalarǵa hákimshilik huqıqbuzarlıqlar haqqındaǵı islerdi kórip shıǵıw wákilligin beriw názerde tutıldı.
Soǵan tiykarlanıp, 2024-jıl 24-dekabrde qabıl etilgen Nızamǵa bola, ámeldegi processuallıq nızamshılıqqa hám basqa da nızamlarǵa ózgeris hám qosımshalar kirgizilip, tergew sudyalarınıń wákillikleri, olardıń jumıslarınıń nızamlı tiykarları belgilep berildi. Mine, usı ózgerislerge tiykarlanıp, Qaraqalpaqstan Respublikasında da 2025-jıldıń 1-yanvarınan baslap 18 tergew sudyaları óz jumısların basladı hám olar házirgi kúnde respublikamızdıń hár bir rayonında birewden, Nókis qalasında ekewden islep atır.
Solay etip, 1-yanvardan baslap tergew sudyaları, házirgi kúnde tek jınayat islerin kórip shıǵatuǵın jınayat isleri boyınsha sudyalardıń (Qaraqalpaqstan Respublikasında olardıń derlik hámmesi (17) sud baslıqları) wákilligine kirgen, jınayat isleri boyınsha sudqa shekemgi is júrgiziw dáwirinde processuallıq qararlarǵa sankciya beriw (qamaq, úy qamaǵı, tintiw, múlkti xatlaw h.t.b.) haqqındaǵı materiallardı, sonday-aq, hákimshilik huqıqbuzarlıqlar haqqındaǵı islerdi kórip shıqpaqta.
Konferenciyada Qaraqalpaqstan Respublikası sudları tarıyxı kitabı baspadan shıqqanlıǵı atap ótildi.

Qaraqalpaqstan sudlarınıń tariyxı hám búgingi kúninen derek beretuǵın, Qaraqalpaqstanda sud uyımlarınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwınıń tiykarǵı basqıshları, biyǵárez sud hákimiyatınıń shólkemlestiriliwi, sonday-aq sud tarawında xızmet etken hám házirgi waqıtta óz jumısın alıp barıp atırǵan sudya hám xızmetkerler haqqında sóz etiwshi «Qaraqalpaqstan Respublikası sudları: tariyx hám búgin» dep atalǵan usı kitap tuwralı maǵlıwmatlar jámlengen prezentaciya roligi qoyıp berildi.
Sudlardıń jumısın sáwlelendiriwde jurnalistlerdiń xızmetleri ayrıqsha ekenligi atap ótilip, bir qatar jurnalistlerge minnetdarshılıq bildirilip, aldaǵı waqıtları da xalıqtıń iygiligi ushın usınday belsendi birge islesiw boyınsha pikir-usınıslar bildirildi. Sebebi, ashıq-aydınlıqtı támiyinlewde, ǵalaba xabar quralları arqalı sud processlerin sáwlelendiriw arqalı sudlardıń jumısları haqqında keń jámiyetshilikti xabar etiw imkaniyatı artadı. Bul óz gezeginde sud sistemasına degen xalqımızdıń isenimin arttırıwǵa járdem beredi.
Bir topar jurnalistlerge minnetdarshılıq xatları tapsırıldı.
Baspasóz konferenciyasında qatnasıwshılar ózlerin qızıqtırǵan sorawlarǵa juwap aldı.

Á.Jiyemuratov,
Qaraqalpaqstan xabar agentligi.