Búgingi kúnde derlik barlıq tarawlarda sistemalı analiz, zamanagóy bilim túsinikleri kirip keldi. Sistemalı analiz, zamanagóy bilim máselesi logikalıq hám kritikalıq oylaw tárizi menen baylanıslı bolǵanlıǵı ushın da búgingi dáwirdiń eń aktual máseleleri qatarına kiredi. Prezidentimiz tárepinen mámleketimizdiń jasları menen ushırasıwındaǵı bildirilgen pikirleriniń tiykarǵı mazmun-mánisi jaslarımızdıń miynet bazarınan múnásip orın iyelewge, isbilermenlik qábiletlerin rawajlandırıw boyınsha qabıl etilgen 3 hújjetlerge, kambaǵallıqtı bilim arqalı qısqartıwǵa, kitapqumarlıq mádeniyatın rawajlandırıwǵa, shet tillerin puqta ózlestiriwge, bilimlendiriw sistemasındaǵı joybarlarǵa, jaslarımızdıń sanasında ideologiyalıq immunitetti qáliplestiriwge, zamanagóy bilimlerdi tereńnen ózlestiriwine itibar qaratıldı.
2025-jılı 14-fevral kúni Kóksaray rezidenciyasında Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń mámleketimiz jasları menen sóylesiwi bolıp ótti. Ushırasıwda jaslar menen islesiwdiń nátiyjeliligin jáne de arttırıw, olarǵa jáne de keń imkaniyatlar jaratıw ilajları dodalandı hám belsendi jaslardıń usınısları tıńlandı. «Ullı shayırımız Erkin Vahidovtıń aytqanınday, jaslıq – bul júrektiń altın sózi. Buǵan qosımsha etip, jaslar – xalqımızdıń, Watanımızdıń altın fondı, desek durıs boladı. Xalqımızdıń 60 procentin jaslar quraytuǵını da bul pikirdi tastıyıqlaydı. Búgingi kúnde biz márt hám jigerli xalqımızǵa, kúsh-ǵayratlı jaslarımızǵa isengenimiz ushın óz aldımızǵa úlken-úlken maqsetler qoymaqtamız, sheklerdi bálent alıp atırmız. Keleshekte Úshinshi Renessans tiykarın jaratatuǵın jańa Xorezmiyler, Beruniyler, Ibn Sinalar, Mırza Ulıǵbek hám Áliysher Nawayılar qay jerden payda boladı? Bul úlken wazıypalardı kim orınlaydı? Men qayta-qayta tákirarlawdan sharshamayman. Álbette, bul iygilikli ideyalardı sizler – búgingi Jańa Ózbekstan jasları ámelge asırasızlar» – dep atap ótti Prezident.
Prezidentimiz tárepinen joqarıda bildirilgen pikirleri jaslarımızdı zamanagóy bilim arqalı Jańa Ózbekstandı qurıwǵa baǵdarlap atırǵanlıǵınan derek beredi. Zamanagóy bilim bul zaman talabına juwap bere alatuǵın bilim bolıp esaplanadı. Zamanagóy bilim degende hár bir jańa dáwir, zaman talabınan kelip shıǵatuǵın, jámiyettegi bilimlendiriw reformalarınıń teoriyalıq hám ámeliy mexanizmlerin qamtıp alǵan, rawajlanıwǵa xızmet etetuǵın, bilim alıwshılar hám bilim beriwshilerdiń máplerin jámlestiretuǵın, innovaciyalıq ideyalarǵa sistemalı analiz hám kritikalıq múnásibetti qáliplestire alatuǵın zamanagóy, integraciyalıq, aqıl hám bilimge tiykarlanǵan bilim procesin túsiniw múmkin.
Jaslarımız hár qıylı tarawlardaǵı jetiskenlikleri menen zamanlaslarına órnek bolıp atırǵanı atap ótildi. Házirgi waqıtta dúnyadaǵı «top» joqarı oqıw orınlarında 1,5 mıńnan aslam studentlerimiz bilim almaqta. Bul Ózbekstan ushın tariyxta baqlanbaǵan waqıya. Jaqında Birlesken Arab Ámirliklerinde ótken úlken forumda Tashkent qalasındaǵı Prezident mektebi globallıq dárejede eń abıraylı nominaciyada jeńimpaz dep tabıldı. «Bunıń tiykarǵı faktorı nede, dep sorasańız, men bárinen burın jaslarǵa múnásibet mámleket kóleminde pútkilley ózgergende, dep juwap bergen bolar edim. Ul-qızlarımız jaslar máselesi mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarına aylanǵanın sezinip, ózlerine sheksiz kúsh almaqta» – dedi Prezident.
Zamanagóy bilim belgili bir zárúrlik hám talaptan kelip shıǵadı. Jaslarımızda zamanagóy bilimge bolǵan talap hám zárúrlik asıp barǵanda ǵana, ol kirip keledi hám bilimlendiriw sistemasınıń rawajlanıwına tásir etedi. Prezidentimizdiń baslaması menen jaslarımız ushın jaratılıp atırǵan bilimlendiriw sistemasındaǵı imkaniyatlar jaslarımızdıń bilimdi iyelewge bolǵan talaplarınıń artıwına túrtki bolmaqta. Sebebi, búgin zamanagóy bilimsiz rawajlanıwǵa erisiw qıyın process bolıp esaplanadı.

Hár jılı miynet bazarına 600 mıńnan aslam jaslar kirip kelmekte. 2030-jılǵa barıp bul kórsetkish 1 millionǵa jetedi. Bul mámleket hám jámiyetke úlken juwapkershilik júkleytuǵını atap ótildi. Bul baǵdarda jaslardı qollap-quwatlaw sisteması jaratıldı. Tek ǵana «Jaslar dápteri» arqalı ótken jılı 180 mıń jasqa 345 milliard sumlıq járdem kórsetildi. Ótken 8 jılda jas isbilermenlerdiń sanı 3 esege kóbeyip, búgin biznes wákilleriniń derlik 40 procentin jaslar quramaqta. Jumıssız jaslar 2 esege azaydı. Jumıssızlıqtan awlaq máhállelerdiń sanı 1 mıń 889 ǵa jetti.
Aldın joqarı bilimlendiriwde 1 orın ushın keminde 10 jigit-qız básekilesetuǵın edi. Qısqa dáwirde joqarı oqıw orınlarınıń sanı 3 esege kóbeytildi. Sistemada qamtıp alıw 42 procentke jetti. Hayal-qızlarǵa kontrakti mámleket tárepinen qaplap berilip atırǵanı esabınan student qızlardıń sanı 11 esege kóbeydi. «Men bir turmıslıq pikirdi tákirarlawdan sharshamayman: bir qızdı oqıtsaq, pútkil shańaraqtı oqıtqan bolamız. Shańaraq bilimli, aǵartıwshı bolsa, pútkil jámiyet bilimli, aǵartıwshı boladı. Bul baǵdardaǵı jumıslardı jáne de jedel dawam ettiremiz,» – dedi Prezident. Bilim bul ashıq sistema. Barlıq rawajlanǵan mámleketlerdiń bilimlendiriw sistemasın kórip shıǵatuǵın bolsaq, bilimdegi ashıqlılıqtan ǵana kóplegen jetiskenliklerge eriskeniniń gúwası bolamız.
Ótken 25 jıl ishinde mámleket esabınan 800 jas sırt elge oqıwǵa jiberilgen bolsa, tek ǵana «Еl-yurt umidi» fondı arqalı sońǵı 7 jılda 3 esege kóp ul-qızlarımız bunday imkaniyatqa iye boldı. Endi, Jaslar agentligi sırt elde oqıp atırǵan hár bir studentke bas bolıp, talapların anıqlawı, Watanǵa qaytıp, óz ornın tabıwı, tabıslı karera qılıwı sıyaqlı máselelerde Mámleketlik xızmetti rawajlandırıw agentligi menen teńdey juwapker bolatuǵını belgilendi.
Jáne bir ibratlı mısal – «Kitapqumar millet» ideyası tiykarında jaslarda kitapqumarlıq mádeniyatın qáliplestiriw ulıwma milliy háreketke aylandı. Dástúriy tárizde ótkerilip atırǵan «Jas kitapqumar» tańlawında qatnasıwshılardıń sanı 6 esege artıp, 3 millionǵa jetti. Bir topar belsendi jaslar tárepinen jaratılǵan «Oqıw» joybarı arqalı 1 millionnan aslam jas kitapqumarlar qatarına kirdi.
Jańa bir bilimlendiriw reforması kirip kelgende, bir eski bilimlendiriw sistemasın jańası menen almastırıw procesin joqarıdaǵı bilimlendiriw sistemasında alıp barılıp atırǵan reformalar mısal boladı. Búgingi kúnde zamanagóy bilim sistemasın engizbey turıp, zaman talabına say kadrlardı jetilistirip bolmaydı.
Házirgi jedel informaciya almasıw dáwirinde jas áwlad, ásirese, balalarımız ushın milliy kontentlerdi jaratıw áhmiyetli wazıypa bolıp tabıladı. Bunday kontentti baqsha hám mekteptegi bilimlendiriw processlerinde kórsetiw arqalı jáne de ǵalaba en jaydırıw zárúr ekenligi atap ótildi. Prezident búgin jaslar isbilermenliginde pútkilley jańa dáwirdi baslap beretuǵın 3 úlken hújjetke qol qoyǵanın járiyaladı. Birinshi hújjetke muwapıq, Jaslar agentligi janında Jaslar isbilermenligin rawajlandırıw fondı shólkemlestirilip, oǵan 100 million dollar qarjı ajıratıldı. Endi isbilermen jaslarǵa 2,5 milliard sumǵa shekem jeńilletilgen kreditler beriledi, baslamashı jaslardıń startap joybarlarına 2 milliard sumǵa shekem investiciya kirgiziledi.
Bilimlendiriw procesi – bul quramalı sistema bolıp esaplanadı, sebebi ol óz-ara strukturalastırılǵan elementlerden quraladı: mektepke shekemgi bilim, ulıwma orta bilim, orta arnawlı kásip-óner bilimi, joqarı bilim, bilim beriwshi, bilim alıwshı h.t.b. Bul elementler óz-ara ierarxiyalıq tártipte birlesken hám birden bir maqsetke qaray umtıladı, usı maqsetti ámelge asırıw ushın zárúrli funkciyalardı orınlaydı. Bilimde tek ǵana joqarı bilimdi yaki orta bilimdi, mektepke shekemgi bilimdi, kásiplik bilimdi reforma qılıp nátiyjege erisip bolmaydı. Hár qanday reformalap qollanılǵanda bilimniń tómengi basqıshınan joqarıǵa shekem óz basqıshına say tárizde qollanılsa ǵana nátiyjege erisiw múmkin. Prezidentimizdiń baslaması menen joqarı bilimlendiriw sistemasına kóplegen zamanagóy reformalar kirip keldi.

Búgingi kúnde joqarı oqıw orınların tamamlap atırǵan 90 mıń jas qánigeligi boyınsha jumıs tabıwda qıyınshılıq kórmekte. Sonlıqtan, ekinshi qarar menen joqarı oqıw ornı pitkeriwshileriniń bántligin támiyinlew boyınsha jańa sistema jaratılmaqta. Bunıń ushın Milliy bankke 100 million dollar resurs beriledi. Bank Joqarı bilimlendiriw ministrligi hám Sawda-sanaat palatası menen birgelikte joqarı oqıw ornı pitkeriwshileriniń baslama hám ideyaların joybarǵa aylandırıw boyınsha jańa bank xızmetleri paketlerin engizedi. Sonday-aq, pitkeriwshilerdi jumıs penen támiyinlew boyınsha hákimler, bank hám kárxana basshılarınan ibarat komissiya dúziledi. Komissiya jumıs orınların jaratıw, kadrlarǵa mútájlik, bos orınlarǵa jaslardı jaylastırıw máselelerin sheshedi.
Prezident qol qoyǵan úshinshi hújjetke muwapıq, Aloqabank jaslardıń biznes joybarların qollap-quwatlaytuǵın tayanısh «jaslar banki»ne aylandırılıp, oǵan 200 million dollar ajıratıldı. Bank ózin-ózi bánt etken jaslardıń joybarları ushın 100 million sumǵa shekem 7 jıl múddetke jeńilletilgen mikroqarız ajıratadı. Sonday-aq, jeke tártiptegi isbilermen bolǵan, keminde 20 jastı jumısqa alıp, kishi kárxana ashqan hám oqıw orayın shólkemlestirgen jas isbilermenlerge 7 jıl múddetke 5 milliard sumǵa shekem jeńilletilgen kredit beriledi. Bank kreditleriniń keminde 30 procenti hayal-qızlar isbilermenligi ushın baǵdarlanadı. Aymaqlarda «jaslar biznes inkubatorı» shólkemlestirilip, jaslardıń ideyaları startapqa aylandırıladı, 6 aydan 3 jılǵa shekem qollap-quwatlanadı, tayar biznes, kárxana dárejesine alıp shıǵıladı. «Aloqa venchur» fondı arqalı startaplarǵa 50 mıńnan 1 million dollarǵa shekem investiciya kirgizilip, ónim hám xızmetlerdi ishki hám xalıqaralıq bazarlarda satıw, biznes sherik tabıw, qosımsha investiciyalar tartıwǵa járdemlesedi.
Insan ushın ana tili menen birge shet tillerin biliw dúnyaǵa shıǵıwda júdá áhmiyetli. Ásirese, sawdada bunıń ornı sheksiz. Endi, shet tillerden «S1» dárejesine iye bolǵan jaslar baslama kórsetip, alıs hám shetki aymaqlarda shet tillerge qánigelesken oqıw orayların ashsa, olarǵa 120 million sumǵa shekem procentsiz ssuda beriledi. Sonday-aq, miynet bazarına til biletuǵın jaslardıń kirip keliwin xoshametlew ushın mámleketlik emes oqıw oraylarında shet tillerin úyrenetuǵın jaslarǵa qárejetleri «2+6» túrinde qaplap beriledi. Onda oqıw qárejetleriniń dáslepki 2 ayı oqıwshılardıń óz qarjısınan, qalǵan 6 ayı mámleket esabınan tólep beriledi.
Sóylesiwde kámbaǵallıqtı qısqartıwdıń eń nátiyjeli sheshimi bilimlendiriw ekeni atap ótildi. Sonıń ushın kem támiyinlengen shańaraqta keminde bir perzent joqarı maǵlıwmatlı bolıwı ushın zárúr sharayatlar jaratıladı. Endi kámbaǵal shańaraqtıń perzentine tálim krediti procentsiz beriledi, qosımsha grant ajıratıladı, kontrakt tóleminiń bir bólegi qaplap beriledi. Jáne bir jańalıq – qábiletli, bilimge qushtar, biraq, awır shańaraqlıq sharayatı sebepli oqıw imkaniyatına iye bolmaǵan jaslardı sırt elde oqıtıw boyınsha jańa sistema – «Jarqın talant» joybarı engiziledi. Onda hár bir máhálleden sociallıq qorǵawǵa mútáj, bilimge qushtar jaslar tańlap alınıp, qábileti anıqlanadı. Olardıń potencialına sáykes sırt el joqarı oqıw ornı tańlap alınıp, tayarlaw kurslarında oqıtıladı.
Kelesi oqıw jılınan baslap oqıwshılar arasında injenerlik olimpiadaları hám tańlawların ótkeriw jolǵa qoyıladı. Jeńimpaz bolǵan pitkeriwshi jaslar texnika joqarı oqıw orınlarına grant tiykarında oqıwǵa kiredi. Búgingi kúnde ideologiyalıq qáwip-qáterler álle qashan kibermákanǵa kóship ótkeni atap ótildi. Usı múnásibet penen jaslarımızda internetten paydalanıw mádeniyatın bunnan bılay da arttırıw, olar jalǵan maǵlıwmatlardıń qurbanına aylanıwınıń, dúnyaqarası unamsız ideyalar tásirinde qáliplesiwiniń aldın alıw áhmiyetli ekenligi kórsetip ótildi. Perzentlerimizdiń ruwxıy tárbiyası hám ideologiyalıq immunitetin kúsheytiw, olardı jat ideyalardan saqlaw hár birimizdiń wazıypamızǵa aylanıwı shárt ekenligi atap ótildi.

Dúnyanıń búgingi kórinisi pútkilley ózgermekte. Onıń texnikalıq hám texnologiyalıq imkaniyatları kún sayın rawajlanıp, gumanistlik jámiyetler texnogen jámiyetlerge aylanıp basladı. Bul insan shaxsınıń texnogenetikalıq máplerdiń teńizine batıp ketiw qáwipin de tuwdırmaqta. Texnogen jámiyetler texnokratiyalıq basqarıwǵa ótip, janlı insannıń gumanistlik ideyaların ayaq astı etiw qáwipi de joq emes. Bunday jaǵdayda insan máplerin milliy qádiriyatlarǵa sadıqlıq sezimi ǵana qutqarıp qaladı.
Juwmaqlastırıp aytqanda, Prezidentimiz tárepinen bilimlendiriw sistemasındaǵı jaratılǵan barlıq imkaniyatlardan únemli hám nátiyjeli paydalanıp atırǵan jaslar, sonıń menen birge, Jańa Ózbekstandı zamanagóy bilimli jaslar ǵana quraydı.

S.Sulaymanov,
Tariyx fakulteti dekanı
tariyx ilimleriniń doktorı, docent (DSc)
A.Orazbaev,
Sociallıq pánler kafedrası docenti PhD.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi