Zamanagóy rawajlanıwdıń sońǵı jıllarında respublikamızda jámiyetlik basqarıw sisteması jetilistirildi, xalıq penen pikirlesiwdiń nátiyjeli mexanizmleri eńgizildi, sonday–aq, máhálle institutınıń jámiyetlik basqarıwdaǵı ornı hám jumısınıń nátiyjeliligi arttırıldı.

Puqaralıq jámiyetiniń eń áhmiyetli belgisi puqaralardıń mámleketlik strukturalardıń jumısı ústinen tolıq qadaǵalawdı ámelge asırıwında kórinedi. Ózbekstannıń jańa redakciyadaǵı Konstituciyasınıń 36-statyasına bola, puqaralarımız jámiyetlik hám mámleketlik jumıslardı basqarıwda tikkeley hám óz wákilleri arqalı qatnasıw huqıqına iye.
Bunday qatnas ózin–ózi basqarıw, referendumlar ótkeriw hám mámleketlik uyımlardı demokratiyalıq tárizde qáliplestiriw, sonday–aq, mámleketlik uyımlardıń jumısı ústinen jámiyetlik qadaǵalaw quralları arqalı ámelge asırıladı.
Mámleketlik uyımlardıń jumısı ústinen jámiyetlik qadaǵalawdı ámelge asırıw tártibi nızam menen belgilenedi. Mámleketlik uyımlar hám mákemelerdiń jumısı ústinen jámiyetlik qadaǵalawdı shólkemlestiriw hám ámelge asırıw tarawındaǵı qatnasıqlardı tártipke salıw maqsetinde 2018-jıl 12-aprelde Ózbekstan Respublikasınıń «Jámiyetlik qadaǵalaw haqqında»ǵı Nızamı qabıl etildi.
Bul nızamǵa bola, jámiyetlik qadaǵalaw mámleketlik uyımlarǵa múrájatlar hám sorawlar, jámiyetlik dodalaw, jámiyetlik tıńlaw, jámiyetlik monitoring, jámiyetlik pikirdi úyreniw, puqaralardıń ózin–ózi basqarıw uyımları tárepinen mámleketlik uyımlardaǵı lawazımlı shaxslardıń esabatları hám málimlemesin tıńlaw sıyaqlı túrlerde ámelge asırıladı.
Prezidentimizdiń atap ótkenindey, «Konstituciya hám nızam ústinligine erisiwde jámiyetlik qadaǵalawdan nátiyjeli qural joq». Jámiyetlik qadaǵalaw demokratiya hám xalıq hákimiyatınıń áhmiyetli institutı esaplanıp, ol mámleketlik uyımlardıń jumısı ústinen qadaǵalawdı ámelge asırıw arqalı puqaralardıń huqıqları menen nızamlı mápleriniń qorǵalıwın támiyinlewge xızmet etedi.
Sonlıqtan jámiyetlik qadaǵalawdıń tiykarǵı maqseti – puqaralardıń huqıqları, erkinlikleri hám nızamlı máplerine ámel etiwin, mámleketlik uyımlar hám lawazımlı shaxslardıń jumısında nızamlılıqtı támiyinlew, jámiyet máplerin qorǵaw bolıp esaplanadı.
Jámiyetlik qadaǵalaw nátiyjesinde mámlekette mámleketlik uyımlardıń jumısı qalıs úyrenilip, olardıń kemshilikleri kórsetiledi. Álbette, bunday jaǵday hár qıylı nızam buzılıwlarınıń aldın alıp, onıń orınlanıwı, olardı tayarlawda jámiyetshiliktiń qatnasıwın támiyinleydi. Jámiyetlik qadaǵalaw tek ǵana orınlanıp atırǵan jumıslardıń sapasın qadaǵalawdı emes, al paydalanılmay atırǵan imkaniyatlardı iske qosıwdı da názerde tutadı.
Puqaralardıń ózin–ózi basqarıw uyımları tárepinen jámiyetlik qadaǵalawdıń ámelge asırılıwı, óz gezeginde, nızam hújjetleriniń ústinligin támiyinlewde, olardıń ámeliyatta tolıq eńgiziliwinde, puqaralardıń, ásirese, jaslardıń huqıqıy mádeniyatın arttırıwda, olar tárepinen hár qıylı huqıqbuzarlıqlar júz beriwiniń aldın alıwda, sociallıq qorǵawdı jetilistiriwde, isbilermenlikti rawajlandırıwda, salamat báseki ortalıǵın jaratıwda, eń áhmiyetlisi, abadan turmıs tárizin kúsheytiw sistemasın bunnan bılayda jetilistiriwde ayrıqsha orın iyeleydi.
Biziń pikirimizshe, jámiyetlik qadaǵalawda process emes, al, nátiyjege qarap juwmaq shıǵarıw zárúr. Yaǵnıy, mámleketlik uyımlar xalıqqa óziniń siyasatı, háreketlerin túsindirip beriwi, xalıq aldında turaqlı túrde esabat berip barıwı búgingi zaman talabı bolıp esaplanıladı.
Usı jerde «Jámiyetlik qadaǵalaw degenimiz ne?», «Ózbekstanda onıń huqıqıy tiykarları qanday?», «Onı kimler ámelge asıradı?», «Qanday jumıslar ústinen jámiyetlik qadaǵalaw alıp barıladı?» degen sorawlar payda bolıwı tábiyǵıy.Jámiyetlik qadaǵalaw – jámiyet hám mámleket kóleminde nızam ústinligin támiyinlew, jáne ádillikti ornatıw ushın oǵada zárúr bolǵan eń nátiyjeli ámeliyat. Ol jámiyetlik qadaǵalaw subyektleri tárepinen oraylıq hám jergilikli mámleketlik hákimiyat hám basqarıw uyımları, mámleketlik shólkemler, nızamlarǵa muwapıq, mámlekettiń ayrıqsha wákilliklerin ámelge asırıwshı basqa uyımlar hám shólkemlerdiń jumısın qadaǵalaw maqsetinde ámelge asırılatuǵın jumıs bolıp tabıladı.
Jámiyetlik qadaǵalaw institutınıń huqıqıy tiykarları tuwralı sóz bolǵanda, Bas nızamımız Konstituciya, sonday–aq, «Jámiyetlik qadaǵalaw haqqında»ǵı, «Puqaralardıń ózin–ózi basqarıw uyımları haqqında»ǵı, «Ózbekstan Respublikasında Jámiyetlik birlespeler haqqında»ǵı, «Mámleketlik emes, kommerciyalıq emes shólkemler haqqında»ǵı, «Mámleketlik emes, kommerciyalıq emes shólkemler jumısınıń kepillikleri haqqında»ǵı, «Ǵalaba xabar quralları haqqında»ǵı, «Siyasiy partiyalar haqqında»ǵı, «Kásiplik awqamları haqqında»ǵı, «Jámiyetlik fondlar haqqında»ǵı nızamlarda, sonday–aq, tarawǵa baylanıslı bir qatar normativlik–huqıqıy hújjetlerde usı instituttıń huqıqıy tiykarları belgilengen hám sistemalı túrde jetilistirilip barılmaqta.
Jámiyetlik qadaǵalaw subyektleri puqaralar, puqaralardıń ózin–ózi basqarıw uyımları, sonday–aq, nızam hújjetlerinde belgilengen tártipte dizimge alınǵan mámleketlik emes, kommerciyalıq emes shólkemler hám ǵalaba xabar quralları bolıp tabıladı. Jámiyetlik qadaǵalaw, jámiyetlik keńesler, komissiyalar hám basqa da jámiyetlik shólkemlestiriwshilik strukturalar tárepinen de nızam hújjetlerine muwapıq ámelge asırılıwı múmkin.
Jámiyetlik qadaǵalaw oǵada úlken kúsh bolıp, olarda óz–ara birge islesiw arqalı turaqlı, sistemalı hám nátiyjeli jámiyetlik qadaǵalawdı ámelge asırıw imkaniyatı bar ekenliginen dárek beredi. Oǵan jáne mámleket tárepinen olardıń sanın kóbeytiw hám jumısın keńeytiw, jáne materiallıq–texnikalıq bazasın bekkemlewge turaqlı itibar qaratılıp atırǵanın esapqa alsaq, puqaralıq jámiyeti institutların rawajlandırıwdan mámleketlik uyımlardıń da mápdar ekenligi ayqın kórinedi.
Jámiyetlik qadaǵalaw obyekti, yaǵnıy, jámiyetlik qadaǵalaw subyektleri tárepinen qadaǵalawǵa alınatuǵın jumıs túrleri mámleketlik uyımlardıń hám olardıń lawazımlı shaxslarınıń qabıl etip atırǵan normativlik–huqıqıy hújjetleri, qararları, sonday–aq, rawajlanıwdıń mámleketlik, tarmaqlıq hám aymaqlıq baǵdarlamalarında jámiyetlik máplerdi, jámiyetlik pikirdi esapqa alıw, puqaralardıń, yuridikalıq táreplerdiń huqıqları menen nızamlı máplerin, jámiyet máplerin qorǵaw tarawındaǵı nızamshılıq talaplarınıń orınlanıwın támiyinlew bolıp tabıladı. Bizge belgili, hár bir mámleketlik uyım hám shólkem jumısınıń eń baslı wazıypası insan huqıqlarına ámel etiw, puqaralardıń nızamlı mámlerin támiyinlew bolıp esaplanıladı. Bul arqalı «Insan qádiri ushın», «Mámleket – insan ushın», «Mámleket xızmetkeri – xalıq xızmetkeri», «Xalıq mámleketlik uyımlarǵa emes, mámleketlik uyımlar xalıqqa xızmet etiwi kerek», – degen iygilikli principler, búgin elimizde bul baǵdarda ámelge asırılıp atırǵan iygilikli reformalardı ayqın kórsetedi.
«Jámiyetlik qadaǵalaw haqqında» ǵı Nızamnıń orınlanıwın támiyinlewde mámleketlik uyımlar janındaǵı jámiyetlik keńeslerdiń jumısı nátiyjeli bolıwı ayrıqsha áhmiyetke iye.
Sonlıqtan elimizde jámiyetlik qadaǵalawdı ámelge asırıw hám bul tarawdı tártipke salıp turatuǵın huqıqıy bazanı jetilistiriw boyınsha basqıshpa-basqısh jumıslar alıp barılmaqta.
Atap aytqanda, 2018-jıldıń 4-may kúni Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanı menen «Puqaralıq jámiyetin rawajlandırıwǵa qosqan úlesi ushın» kókirek belgisiniń shólkemlestiriliwi, hám Prezidentimizdiń 2018-jıl 4-iyuldaǵı «Mámleketlik uyımlar janında jámiyetlik keńeslerdiń jumısın shólkemlesiriw ilajları haqqında»ǵı qararı, 2024-jıl 26-avgusttaǵı «Puqaralıq jámiyeti institutların mámleket tárepinen qollap–quwatlaw sistemasın jáne de jetilistiriw ilajları haqqında»ǵı 124-sanlı pármanı bul baǵdardaǵı jumıslardı jedellestiriwde úlken áhmiyetke iye boldı.Bul párman hám qararlarda mámleketlik uyımlar janındaǵı jámiyetlik keńestiń tiykarǵı wazıypaları, funkciyaları, wákillikleri hám jumısın shólkemlestiriw tártibi belgilep berilgen bolıp, oǵan tiykarlanıp, jámiyetlik keńes, mámleketlik uyım basshısınıń qararı menen shólkemlestiriliwi, ol óz jumısın jámiyetlik tiykarda alıp barıwı, sonday–aq, turaqlı jumıs alıp baratuǵın másláhát hám keńes uyımı esaplanatuǵını, onıń qararları usınıslıq harakterge iye bolıwı názerde tutılǵan.
Juwmaqlastırıp aytqanımızda mámlekette jámiyetlik qadaǵalaw qanshelli kúshli bolsa, mámleket sonshelli xalıqshıl, erkin hám ádalatlı boladı dep ayta alamız.

Rustem Aybergenov,
Ózbekstan Respublikası Tóreshilik sudları assosaciyası Qaraqalpaqstan filialı baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi janındaǵı Jámiyetshilik Keńesiniń baslıǵı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi