(Novella)

Bólmeni temeki tútini menen aralasıp ketken araqtıń iyisi qaplap alǵanlıqtan demińdi qısıp, kewlińdi aynıtadı. Túni menen oynap, bar nársesinen jurday bolǵan Ǵaniybay ne bolǵanın esley almay sol sozılıwı menen kóp jattı. Tekte kim menen oynaǵanı, aldın eki qolda utqanı, sońınan teńge taslaw shártine kónip, oyındı dawam ettirgende barlıq pulların uttırıp qoyǵanın esledi.

-Wax basım. Ne boldı. Basım qısıp baratırǵo,-dep ornınan tura bergeni sol qaptalında mestey bolıp qarnı ashılıp jatırǵan Saparbayǵa kózi tústi.
-Tur hew. Tur deymen.
Onıń tur-turlaǵanına oyanaǵoymaǵan Saparbay qurıldını urıwı menen awdarılıp túsip, teris qarap jattı. Kóp ishkeninen bası shırtıldap, onıń ústine qolında ne bolsa sonnan ayırılǵanı esine túsip ashıwǵa buwlıǵıwı menen turǵan ol Saparbaydı ashıw menen bir tepti.
-Newwweee. Ornınan ushıp turǵan ol mazalı uyqısın buzǵanına shıdamay baqırıp jiberdi.
-Newwe bolatuǵın edi. Keshe ne boldı. Tırtıq penen Kóse qashan ketti? Pullar da, mashınnıń gilti de ketti me?
-Waybuw, bárin óziń eslep otırsańǵo. Mennen nesin soraysań uyqımdı buzıp. Sonsha ayttım saǵan oynama dep. Tıńlamadıń. Pullar da ketti. Mashında ketti. Qatınıń ketiwge sál qaldı.
Ǵaniybay sońǵı sózge shıdap tura almadı. Qısıp turǵan mushı menen qapını bir urdı.
-Hesh qashan. Hesh qashan. Bala shaǵama hesh kim tiye almaydı. Gewdemde basım turar eken, men tiri ekenmen hayalıma hesh kim kóz alarta almaydı. Eger tiyse Ǵobiy atım kúyip ketsin. Dúnyaǵa ot qoyaman.
Olar biriniń gápi birine qayshı bolıp salǵılasıp biraz otırdı. Sonıń arasınsha esik qaǵıldı.
-Eyy mujiki davayte bosatıń kvartiranı. Tazalawım kerek,-sırtta qapını qaǵıp turǵan tatar kempirdiń dawısınan olar waqıttıń álle máhál bolıp qalǵanlıǵın bildi. «Tur-turdan xabar kelse, uyqıdan maza qashar» degenindey Saparbay endi jata almaytuǵının bildi.
-Qáne keteyik bul jerden. Ózi keshe bir kúnge bántlep edik. Áwmetsiz úyden tezirek keteyik. Bir maydanda aqılı enip qalǵan Saparbay ornınan turıp, ketiwdiń ánjamına kirise basladı.
-Mashın joq bolsa ne menen ketemiz. Kúni menen miyi meń-zeń bolıp, neniń-ne ekenin shaǵa almay ashıwǵa buwlıǵıp turǵan Ǵaniyge shıqqan shıǵınları ábden batayın dedi.
-Ne menen ketetuǵın edik. Qara kartadan utılǵan adam eki ayaǵı menen qaytadı da eger tiri bolsa. Usıǵan da shúkir et. Kóseniń ashıwına tiygenińde seni saw taslap ketpes edi. Elede arashalap qaldıqǵo.
Túndegi oyında utılıp, bar baylıǵınan ayırılǵan Ǵaniybay kúyikke shıday almay qasındaǵı sherigi Saparbay menen azanǵa shekem araq iship, más bolıp jatqanlıqtan tús awıp baratırǵanda ǵana súyretilip, eki iyini túsip úylerine qayttı.
***
Temekini tereń tartıp, bir noqatqa úńilip oylanıp otıratuǵın kúyewiniń bul jaǵdayı Ǵumshagúldi oylandırayın dedi. Ishteyi joǵalıp, adamlar menen mámilesi de ózgergen. Kúnde qaltasında aqshaları popsıp júretuǵın onıń búginliginde bir shórek nan alıp keliwge de halı joq. Aqırı shıdamı tawsılǵan ol kúyewine jarıldı.
-Bune Ǵaniy. Ne boldı saǵan. Ya ishpeyseń, ya jemeyseń? Ya bir adam menen ashılısıp sóylespeyseń?. Ballar menen de jumısıń joq. Úyde azıq-awqat ta tawsılıp tur. Bazarlap kelgendi de qoydıń. Mashınıń qayaqta desem de túyirli nárse aytpay atırsań. Hayalınıń shırlap sóylep atırǵanı Ǵaniyge birazdan soń tásir etti. Qolındaǵı temekisin tasladı da, ornınan áste turdı. Adam degen demde ekenaw. Bir maydanda shóptey bolıp azıp ketken kúyewine Ǵumshagúl endi anıqlap qarap atır. Onıń ishindegi kemirip atırǵan dártti ne ekenligin biliwge asıǵar edi.
-Hesh nárse. Seni qáweterge salatuǵın hesh nárse joq. Amanlıq. Eń tiykarǵısı baspanamız bar. Denimiz saw.

Qaraqalpaqsha Transliterator | Қарақалпақша Транслитератор, [31.01.2025 18:32]
-Haw ne dep tursań. Esiń durıspa ózi. Baspanamız bar degeniń ne. Jayımız burınnan barǵo Qudayǵa shúkir,-dep kúyewiniń sózlerine hayran qalǵan Ǵumshagúl bir nárseden sezikleniyin dedi. Ara-tura qonıp, úyge kelmey qalatuǵın onıń «jumısta náwbetshilikte turıp qaldım» dep keletuǵın bánesine áwelgi gúmanı jáne artayın dedi. Isleytuǵını bir qarawıllıq jumıs bolsa sonsha aqshanı qaydan alıp keldi eken dep qızıqsınǵanda «aylıǵım jaqsı, ana jerde, mına jerde «shabashki» isledim» degenine isenip-aq júr edi. Kireyme-kirey júrgen kúnlerdiń birinde usı kúyewiniń «tabısı» menen bir demde jay da alıp edi. Mashınlı da boldı. Biraq, onıń mol-molaqay aqshanı qara karta oynap alıp kelip júrgenin ele bilmeydi bul paqır…
***
Armiyadan kelip, jigitlik jigeri tolıp tasıp turǵan Ǵaniybay ákesiniń «úylen balam. Bizlerde kelin túsirip, aqlıq súyeyik. «Sayaq júrgen, tayaq jeydi» degenindey, kelgenińe eki ay boldı. Qurı júrseń tentirep. Seniń basıńdı ekew etip tınayıq» degeninen soń, kúnde hár qızǵa gáp atıp júrgen oǵan, ákesiniń bul gápi jaǵıp tústi. Oqıwǵa tapsıraman dep paytaxtqa barıp júrgeninde usı Ǵumshagúldi ushıratıp qaldı. Oqıwǵa kire almadı, biraq qızdan áwmeti júrisip, med uchilishede oqıp atırǵan usı qızdı aradan úsh ay ótip, awılǵa kelin etip alıp keldi. Uzın shashları qáddi qáwmetine jarasıp, eki júzindegi alması kúlgeninde oyılıp, jáne de ashılısıp ketetuǵın bul qız qol-ayaǵı shaqqan, arıw kelin boldı. Xızmetinen kewli tolǵan ata-enesi hár kúni aq pátiyasın berip, oǵan tárbiya bergen ata-anasına raxmetin jawdırtıp otırar edi. Awıldaǵı klubta kino qoyıwshı bolıp islep júrgen Ǵaniybay tanıslarınıń izine erip qumar oynın oynaytuǵın ádetti shıǵardı. Dáslep ádisin túsine almay júrgen ol sońın ala utıp, biraz aqsha alıp keletuǵın boldı.
-Balamaw usı kinoklubtaǵı jumısıńdı qoyıp traktor aydasańo. Anaw-mınıw egip alar edik. Menińde burınǵıday kúsh qarıwım joq,-degen ákesine:
-Házirgi jumısım boladıǵo aǵa. Traktor ayday almaymanǵo bilesiz. Onnansha Shamshetti úylendireyik. Bizler Nókiske kireyge bolsa da bólek shıqsaq dep edim. Kelinińizge de sol jaqtaǵı emlewxanadan jumıs tawılıp tur,-dep juwap berdi. Aradan kóp waqıt ótpey olar eki balasın alıp, paytaxtqa kóship ketti. Bul waqıtta Ǵaniy qara kartanı ábden meńgergen oyınshıǵa aylanıp úlgergen edi…
«Sum sumdı namazshamda tabadı» degenindey, Ǵaniydiń ózine qusaǵan «kartojnik» tanısları kóbeye berdi. Ol sheber hám jeńilmeytuǵın oyınshıǵa aylanǵanlıqtan hár oyında úyine mol aqsha menen qaytar edi . Kásibi qarawılshılıq bolsa da anaw-mınaw xojalıqtan kem jasamadı. Hayalı da miyirbiyke bolıp jumıs islep, xojalıqtıń awırmanlıǵın tartıwda tınıp-tınshıp atırǵanı joq. Biraq kúyewiniń bunday nızamsız oyınlar menen shuǵıllanıp júrgenligi hesh jeti uyqılap túsine de engeni joq.
-Ǵaniy,-dedi ol bir kúni sırttaǵı sıpada shay iship otırıp. -Seniń barmaqlarıń sirá bir qarawıldıń barmaǵına uqsamaydıǵo. Tap fortpiano shertetuǵın qızdıń barmaqlarınday súyrik ǵana. Onıń erkelene házillesip sóylegen sózleri kúyewine jaqpay qaldı. Tap karta oynaytuǵının hayalı bilip qoyǵanday sekirip tústi.
-Ne dep bılshıldap otırsań. Men ne qızbedim saǵan óytip. Anam úsiytip tuwǵan názik ǵana etip. Jaqpasa bilekleri juwan, barmaqları shoqmardayın tawıp alaǵoy. Onıń ashıwlanǵanınsha bar edi. Karta oynaytuǵın oyınshılardıń barmaqları jińishke názik ǵana bolatuǵının olardıń ózleriniń «qáwiminde» gilerge ǵana ayan edi.
***
Mashını menen pullarınan ayırılıp úyinde óz etin ózi jep eki háptedey waqıt jatqan Ǵaniybay aqırı soń jáne oynaytuǵın sheshimge keldi. Bundaǵı oyı ol qolınan ketken bar baylıǵın qaytırap utıp almaqshı edi.
-Oylan biraq jora. Bul házil emes. Olardı qáytseńde jeńe almaysań. Tigiwge hesh nárseń qalmadı. Jáne jayıń menen jeńgeydi uttırıp qoyma,-degen Saǵınbaydıń gápi onıń ǵázebin keltirip, qayta óshegistirip jiberdi. Ol ne dedi, bul ne dedi aqırı oyın kúni belgilenip, bir jerge qarsılasları menen jıynalatuǵın boldı.

Qaraqalpaqsha Transliterator | Қарақалпақша Транслитератор, [31.01.2025 18:32]
Bul ret oynaytuǵın jeri ózgertilip, basqa kvartiraǵa jıynaldı. Tırtıǵı, Kósesi, Keltesi bári bir jerge jıynalıp, aldın bir-birine qırın kórsetip, kóz urıstırıp, maldas qurınıp, ortaǵa barın taslap oyındı baslap jiberdi. Júdá tuyıq, bád iyisler ańqıp, joqarıda janıp turǵan lampochkanıń hálsiz jaqtısında oynap atırǵan bul oyın uzaq sozıldı. Kirip-shıǵıp shay, araq penen zakuska tasıp júrgen jas jigitten basqa bul jerde biytanıs adam joq.
-Shılımnan alıń,-dedi Tırtıq eki qoldan soń qoltıǵındaǵı kópshikti mıjǵılap jáne oń jaǵına qaray jambasladı. Araqtıń da kewli qalmasın. Alıp otır Ǵobiy.
Ízaǵa buwlıǵıp otırǵan Ǵaniyge onıń mısqıllap sóylegeni jaqpadı.
-Óziń ishe ber. Temeki de shekpeymen.
-Onısız uta almaysań bári-bir. Kewil keypiyattı kótermeseń jeńis joq. Jáne barıńnan ayırılasań. Oyınǵa jańadan qosılǵan Kelteniń gápide oǵan jaqpadı.
-Kóremiz onı waqıt kórsetedi,-dedi de ol oyındı dawam ettire berdi. Oyı tek ǵana utıw bolıp turǵan ol bar imkaniyatın, sheberligin salıp oyındı dawam ettirer edi. Sol turısında ol shıp-shıp terge túsip, mańlayındaǵı jıyrıǵı hesh bir jazdırılmadı. Oyın aqırınlay basladı. Tırtıq qolındaǵı úsh kartanı ashtı. Hámmeniń kóz aldında jayıwlı turǵan «úsh korol» Ǵaniydiń jáne utılǵanın ańlatıp turar edi.
-Háyyy ǵoshshımay. Meni utatuǵın bala ele ákesiniń belinde júr. Saǵan qoyaǵoy dep aytıp edikǵo. Endi ózińnen kór,-dedi Tırtıq shalqayıp taslap shirene sóylep. Temeki shege berip barlı-joqlı tisleri sarǵayıp, eki urtı ishine kirip, ash iyttey jabısqan qarnı menen shirengen kórinisinen ol ash qasqırǵa megzep ketti.
-Toqtań. Asıqpań. Bul da qolındaǵı kartasın ashsın. Kóreyik,-dedi bul jaǵdayǵa shıdamaǵan sherigi Saparbay. Ash qáne Ǵaniy. Tasla qolıńdaǵı kartanı.
Kúni menen sam saz bolıp, ne bilgeni ishinde bolıp tımsırayıp otırǵan Ǵaniy jeńisten quwanıp otırǵanlarǵa áste kóz astınan bir qarap qoydı. Jáne azıraq waqıttı sozdı. Sóytti de qolındaǵı úsh kartanı ortaǵa áste qoydı. Ne kóz benen qarasın, ortada úsh tuz qatarlasıp turar edi. Kúni menen sherginiń jaǵdayına qıynalıp otırǵan Saparbay baqırıp jiberdi. Sóytti de albıraqlap Ǵaniybaydı qushaqlap aldı hám ortadaǵı pullardı jıynay basladı.
-Molodec jora. Zor. Zor boldı bári. Uttıq. Bizler uttıq. Barlıǵın qaytarıp aldıq. Tikken jayıń da ózińe qaldı. Eń tiykarǵısı jeńgeydiń namısı saqlanıp qaldı. Onı ózińizge uttırmay alıp qaldıńız. Ortada albıraqlap quwanıp sóylep júrgen sherigine súysinip qarap turǵan Ǵaniydiń kózlerinen jas aǵıp atır edi.
-Endi hesh qashan karta oynamayman. Bul aqırǵı oyınım. Endi hadal jol menen pul tawıp, ballarımdı jaqsılap tárbiyalayman,-dep jorasına qaray aytıp atırǵan Ǵaniybaydıń sózleri awzında qaldı. Ishke tapır-tupır ishki isler xızmetkerleri kirip kele basladı.
-Hámme tómenge qaray jatsın. Qıymıldamań. Qollar artqa.
Qolları artqa qaray baylanǵan olar ókinish penen bas shayqap barar edi. «Sońǵı pushayman, ózińe dushpan» degenindey olardıń bul pushaymanlıǵı qamaq jazasınan beter, perzentleriniń ómirine keri tásir etetuǵınlıǵın ańlamas edi…

Gúlnara Turdıshova,
Qaraqalpaqstan xabar agentligi