Бүгинги күнде өзбек тилиниң ең шийрин ҳәм жағымлы сөзлеринен бири “шабдал” десек, көз алдымызға дәрҳал қуяш нурында таўланып турған, хош ийисли ҳәм татлы мийўе келеди. Ол әсирлер даўамында бағларымыздың көрки болып келген.

Ҳәзирет Әлийшер Наўайы да өз шығармаларында бул мийўени көп тилге алады. Бирақ биз ҳәр күни қолланатуғын бул әпиўайы сөздиң астында әййемги ата-бабаларымыздың нәзик бақлаўшылығы ҳәм сөз дөретиў шеберлигине байланыслы пүткил бир ашылыў жасырынғанын көпшилик билмейди. Егер бул сөздиң тийкарғы мәниси “шабдал” емес, ал “ақ мийўе” екенин айтсақ, исенесиз бе?

Бул ҳақыйқатты аңлаў ушын тил билиминиң этимология, яғный сөзлердиң келип шығыўын изертлейтуғын тараўына мүрәжат етиў керек. Белгили илимпаз Баҳром Бафоев өзиниң “Ески сөзлер тарийхы” атлы фундаменталь мийнетинде “шабдал” сөзиниң тарийхый-лингвистикалық таллаўын усынады. Оған бола, бул сөз әййемги парсы-тәжик тилинен өзлескен болып, негизинде еки ғәрезсиз сөздиң биригиўинен пайда болған қоспа ат: сафед + ал-у.

Бул сөзлердиң биринши компоненти – “сафед” – жүдә ески тамырларға ийе. Оның өзеги ҳәтте “Авесто” тилиндеги “спаета” сөзине барып тақалады ҳәм “ақ”, “ақ рең” мәнилерин аңлатады. Ҳәзирги парсы ҳәм тәжик тиллеринде де бул сөз тап усы мәнисте жедел қолланылады. Екинши компонент – “олу” болса түркий ҳәм парсы тиллеринде тек ғана қәрели емес, ал улыўма мәнисте “мийўе” түсинигин билдириў ушын да қолланылған. Демек, “сафедолу” бирикпеси сөзбе-сөз аўдарылғанда “ақ мийўе” ямаса “ақ олу” деген мәнисти береди.

Ал, қалайынша “ақ мийўе” бүгинги “шабдал” ға айланды? Бул процесс тил раўажланыўының өзине тән нызамлықлары тийкарында жүз берген. Уақыт өтиўи менен еки ғәрезсиз сөзден ибарат болған бул анықлаўышлы дизбек бир тутас түсиникти аңлата баслаған. Аўызеки сөйлеўде тез-тез қолланылыўы нәтийжесинде сөзлер арасындағы грамматикалық байланыс өз әҳмийетин жоғалтып, олар бирлесип, бир пүтин сөзге айланған.

Бул лингвистикалық ашылыўдың ең таң қаларлық тәрепи сонда, ата-бабаларымыз бул мийўеге ат бериўде оның тосыннан белгиге емес, ал өзине тән түрине, яғный ақ реңине итибар қаратқан. Үлкен итимал менен, дәслеп тек ғана ашық реӊли, ақ гөшли шабдал сортлары «сафедолу» деп аталған. Кейин ала бул атама кеңейип, пүткил мийўе түриниң улыўма атамасына айланып кеткен. Бул ҳәдийсе тап “зардолу” (“сары мийўе”) сөзиниң тек сары реңли ерикке байланыслы қолланылыўына уқсайды.

Солай етип, биз ушын әпиўайы мийўениң атамасы болып көринген “шабдал” сөзи негизинде өзинде әййемги бақлаў, классификациялаў мәденияты ҳәм парсы-тәжик ҳәм түркий тиллердиң өз-ара синтези ҳаққындағы баҳалы тарийхый мағлыўматты сақлап келмекте. Бул, өз гезегинде, ата-бабаларымыздың қоршаған әлемди қаншелли нәзик сезинетуғынын ҳәм ҳәр бир ҳәдийсеге анық, тәрийиплеўши атама бериўге умтылатуғынынан дерек береди. Тил – бул тек ғана байланыс қуралы емес, ол миллеттиң тарийхый яды ҳәм ой-пикир ғәзийнеси болып есапланады.

Алишер ЭГАМБЕРДИЕВ таярлады, ӨзА